|

مساله ‌گذار از سرمایه‌داری در گفت‌وگوی سعید رهنما با ژیلبر اَشکار

کمون پاریس راه را نشان داد

با وجود گذشت زمانی طولانی از بحران مالی 8-2007، پیامدهای آن هنوز که هنوز است گریبان مردم بسیاری از نقاط جهان را گرفته. ریاضت اقتصادی که یونان، اسپانیا، پرتغال، ایرلند و بخش‌های مهمی از اروپا را به تنگ آورده بارزترین پیامد بحران جهانی دهه اول قرن بیست‌ویکم است ولی نه همه آن. آنچه امروز شاهدیم پشت‌سرگذاشتن ظاهری بحران در زادگاه آن وال‌استریت یا ایالات‌متحده و دست‌وپنجه نرم‌کردن اروپا با آن است نه رفع و رجوع علل زاینده بحران. با هر بحرانی که سرمایه‌داری تجربه می‌کند بار دیگر مساله ‌گذار از نظم کنونی جهان به روی صحنه می‌آید، چنان‌که طی سال‌های گذشته پس از وقوع بحران اخیر کتاب‌ها و مقالات و مناقشات گوناگونی در این‌باره منتشر شد. آنچه در ادامه می‌آید خلاصه گفت‌وگوی سعید رهنما با ژیلبر اَشکار است درباره چگونگی‌ گذار از نظم سرمایه با رجوع تاریخی به پیکارهای سوسیالیستی و مارکسیستی قرن نوزدهم و بیستم. ژیلبر اَشکار، نظریه‌پرداز برجسته لبنانی‌تبار، استاد دانشگاه لندن در مدرسه عالی مطالعات شرقی و آفریقایی و از نویسندگان و کارشناسان سرشناس مسایل خاورمیانه، اقتصاد سیاسی و تحولات اجتماعی است. تنها کتابی که از او به فارسی ترجمه شده «جدال دو توحش» (ترجمه حسن مرتضوی، نشر اختران، 1384) است. سعید رهنما، استاد علوم سیاسی و سیاست‌گذاری دولتی در دانشگاه یورک کانادا است. رهنما در سایت نقد اقتصاد سیاسی در مقاله‌ای با عنوان «آیا دوران سرمایه‌داری سرآمده» به بحث درباره نحوه اندیشیدن به دوران بعد از سرمایه‌داری پرداخته و متن کامل این گفت‌وگو را نیز می‌توان در ادامه همان مقاله خواند. از تالیفات او در زمینه مارکسیسم می‌توان به یادداشت‌هایی درباره فلسفه علمی، روش‌شناسی مارکسی و کارپایه اقتصاد سیاسی مارکسی اشاره کرد.
‌‌‌
سعید رهنما : باوجود هزینه‌ها و فداکاری‌های فراوان، هم استراتژی‌های انقلابی و هم استراتژی‌های رفرمیستی‌ای که سوسیالیست‌ها در اقصی‌‌نقاط جهان دنبال کردند، شکست خورده و به تغییر مسیر به سوی پیگیری سفت‌وسخت راه سرمایه‌دارانه انجامیده‌اند. به‌نظر شما تا چه حد خود سوسیالیست‌ها مسوول این شکست‌ها هستند و چه درس‌هایی از این تجربه‌ها می‌توان آموخت؟
ژیلبر اَشکار: تنها تجربه‌هایی که می‌توان به آنها با تداومی تاریخی تجربه‌های سوسیالیستی اطلاق کرد، تجربه‌هایی هستند که تحت‌تاثیر انقلاب روسیه یا با الهام بسیار ناچیزی از آن به‌وقوع پیوستند. اینکه این انقلاب‌ها را «سوسیالیستی» بنامیم مساله‌برانگیز است، به‌ویژه وقتی از انقلاب‌های چین یا ویتنام صحبت می‌کنیم؛ کشورهایی که در آنها نیروهای نظامی ناسیونالیست با پشتوانه دهقانی موفق به آزادکردن کشور از اشغال نظامی خارجی شدند و رژیم‌هایی بنا نهادند که از‌‌ همان آغاز رژیم‌های متمرکز نظامی- بوروکراتیک بودند. برچسب سوسیالیست در مورد این کشور‌ها بی‌معناست.
‌اما خود انقلاب روسیه یا انقلاب آلمان چطور؟
انقلاب روسیه به خاطر نوع فرایندی که در آغاز با تشکیل شوراهای کارگری رخ داد و این واقعیت که حزبی که این فرایند را رهبری کرد عضو جنبش انترناسیونال طبقه کارگر بود، مورد متفاوتی است. این تنها تجربه‌ای است که از دیدگاه مارکسیستی به شکل موجهی می‌توان آن را «سوسیالیستی» نامید. انقلاب آلمان، کمون پاریس و جز آن عمر کوتاهی داشتند. بااین‌حال، تجربه روسیه از آغاز متاثر از مفهوم تصرف قدرت بود که در انقلاب اکتبر۱۹۱۷ به منصه اجرا درآمد؛ مفهومی که بیشتر با مفهوم بلانکیستی دولتی در اختیار اقلیت روشنگر انقلابی که خود را وقف آموزش اکثریت عقب‌مانده می‌کند، همخوانی دارد تا با درک مارکس و انگلس از تحول سوسیالیستی.
تجربه روسیه به‌هرحال مبتنی‌بر این ایده بود که نشانه‌ای از آغاز انقلاب جهانی است. دیدگاه لنین در مورد امپریالیسم این بود که جهان وارد مرحله زوال سرمایه‌داری جهانی و دوران انقلاب سوسیالیستی شده و اینکه بنابراین «ما روس‌ها قدرت را در روسیه تصرف می‌کنیم و در اختیار می‌گیریم، هرچند در کشورمان در اقلیت هستیم، تا اینکه موفقیت آتی انقلاب جهانی شرایطی را پدید آورد که بتوانیم به جلو حرکت کنیم.» از چنین منظری، تصرف قدرت یک هدف فی‌نفسه بود، در حالی که شرایط برای انقلاب سوسیالیستی باید دیر‌تر خلق می‌شد. این منطق به‌علاوه با دیگر ایده کانونی لنینیسم پیوند پیدا کرد که در هر کشور تنها یک حزب نماینده حقیقی طبقه کارگر است و همه جریان‌های دیگر را تحت عنوان خرده‌بورژوایی رد می‌کرد. این منطق راه را برای دیکتاتوری هموار کرد: دیکتاتوری حزبی، نه «دیکتاتوری پرولتاریا»، همراه با ممنوع‌کردن همه دیگر سازمان‌های سیاسی.
در زمینه اقتصاد نیز بلشویک‌ها هیچ دیدگاه روشنی نداشتند و منطق حوادث در آنچه «کمونیسم جنگی» خوانده می‌شد به آنها ملی‌کردن سراسری را تحمیل کرد. به محض آنکه جنگ تمام شد، فضایی برای فعالیت بخش خصوصی به‌وجود آوردند. لنین در سخنرانی مشهوری گفت در اداره امور اقتصاد «ما خر بودیم». «کارمان به‌جایی کشید که به‌خاطر تحمیل شرایط همه‌چیز را ملی کردیم، بی‌آنکه توان اداره‌کردن اقتصاد را داشته باشیم.»
به‌طورکل، با درنظرگرفتن همه شرایطی که جنگ و جنگ داخلی ایجاد کرد، دشوار بتوان تجربه روسیه را مدل انقلاب سوسیالیستی دانست، آن‌طورکه جنبش کمونیستی یا بسیاری از نحله‌های مختلف گروه‌های لنینیست امروز هنوز هم به سال‌های نخست انقلاب روسیه به‌مثابه مدلی ایجابی برای سوسیالیسم ارجاع می‌کنند. اساسا تجربه ساختن واقعی سوسیالیسم را هنوز باید ابداع کرد. اصلا مدلی وجود ندارد، مگر مدل‌های سلبی: از آنچه رخ داده آموخته‌ایم که چه نباید کرد. بنابراین مدل‌های سلبی متعددی داریم، اما هیچ مدل ایجابی مهمی نداریم.
کمون پاریس مدل جالبی از دولت ارایه کرد اما افسوس که عمر کوتاهی داشت و هنوز باید اثبات کرد که این مدل در درازمدت قابلیت استمرار دارد. این واقعیت که ما الگوهایی سلبی داریم، به‌هر حال سودمند است، اگر قرار باشد تراژدی‌های جدید خلق نکنیم، دست‌کم اشتباهاتی را که باید از آن اجتناب کرد نشان می‌دهد.
‌انقلاب اجتماعی مارکسی مبتنی بر جنبش مستقل خودآگاهانه اکثریت عظیم، برخلاف انقلاب بلانکیستی مبتنی بر حاکمیت اقلیت بر اکثریت، فرایندی طولانی است. به درستی به مشکلات تجربه روسیه اشاره کردید: به نظرتان سوسیالیست‌ها چه باید بکنند که به این جنبش آگاهانه اکثریت عظیم دست یابند.
باید از اینجا آغاز کنم که عبارت «دیکتاتوری پرولتاریا» که مارکس از بلانکی وام گرفت، اما در عمل چندان به کار نبرد، صورت‌بندی بسیار بدی است؛ ولو آنکه پیچیدگی‌های نظری‌ای که مارکس در نقدش بر برنامه گوتا به کار برد را درنظر بگیریم یا در همین زمینه اگر مانند انگلس به کمون پاریس به‌مثابه مدل دیکتاتوری پرولتاریا اشاره کنیم، این عبارت نادرست است چون «دیکتاتوری» در ذات خود به حاکمیت مطلقه مبتنی‌بر قهر اشاره دارد نه مبتنی‌بر اجماع دموکراتیک.
فرمولی شبیه آنچه شما با اشاره به جنبش آگاهانه اکثریت گسترده گفتید بر ضرورت اجماع اجتماعی، بر نیاز به اجماع دموکراتیک برای تحول سوسیالیستی اشاره دارد. علاوه‌بر آن به این واقعیت اشاره دارد که هیچ حزبی با جهت‌گیری سوسیالیستی با ادعای اینکه نماینده منافع اکثریت و خواهان اجرای پروژه دگرگونی سوسیالیستی است، نمی‌تواند در انتظار تصرف قدرت سیاسی بدون پشتیبانی اکثریت آشکار جامعه باشد. در اینجا تناقض آشکاری بین چنین مفهومی و تصرف قدرت به دست اقلیت وجود دارد. در مورد روسیه، انقلاب اکتبر بیشتر به کودتا می‌مانست تا یک انقلاب؛ در آن زمان توده‌های بزرگی درگیر حمله به کاخ زمستانی نبودند، حتی در پترزبورگ اعتصاب عمومی در جریان نبود. در ادامه، وقتی بلشویک‌ها با مشکلاتی با مجلس موسسان مواجه شدند، می‌توانستند یک انتخابات جدید را سازمان دهند، اما آنها درعوض مجلس موسسان را منحل کردند.
ساندینیست‌ها در نیکاراگوئه نخستین نمونه نیروی رادیکالی بودند که با تمهیدات انقلابی به قدرت رسیدند و بعد از شکست در انتخابات قدرت را‌‌ رها کردند. همچنین نخستین موردی بودند که در حاکمیتشان آزادی‌های دموکراتیک را حفظ کردند. تفاوت بین ساندینیست‌ها و بلشویک‌ها در این زمینه کاملا قابل‌توجه است. ساندینیست‌ها در دهه۱۹۸۰ به درک دموکراتیکی از سوسیالیسم خیلی نزدیک‌تر شدند. علاوه بر دگرگونی سیاسی که باید از پشتیبانی اجماع اکثریت برخوردار باشد، مساله دگرگونی اقتصادی نیز هست که بسیار بغرنج‌تر است. در اینجا لازم است با دقت بسیار پیامد اقدامات‌ را محاسبه کرد. در پرتو تجربیات منفی گذشته، می‌دانیم اداره یک اقتصاد اصلا آسان نیست و اینکه ملی‌سازی گسترده شتابان اقتصاد، کوتاه‌ترین مسیر در جهت بوروکراتیزه‌کردن است.
‌در جهانی‌سازی امروز، اگر رژیمی تصمیم بگیرد به سمت اجتماعی‌کردن و ملی‌کردن تمام‌عیار اقتصاد گام بردارد، با موانع بزرگی روبه‌رو خواهد شد که دامنه آن از فرار سرمایه و فرار مغز‌ها تا تحریم‌های تجاری و مواردی از این دست را دربرمی‌گیرد.
قطعا همین‌طور است. کائوتسکی چیزی در این مورد گفته بود که درست است. من از معدود کسانی هستم که هراسی از نقل‌کردن از کائوتسکی ندارم و با اهریمن‌سازی از او مخالفم (یا به‌طورکل با هرگونه اهریمن‌سازی مخالفم). او گفت دگرگونی سوسیالیستی مانند ازنوساختن خانه‌ای است که در آن زندگی می‌کنید. نمی‌توانید همه آن را یک‌باره ویران کنید، لازم است آن را بخش‌بخش و با صرف وقتی که لازم دارد، بازسازی کنید. اگر یک‌باره همه دیوار‌ها را ویران کنید، سقف روی سرتان فرود می‌آید.
‌این موضوع به مساله انقلاب در مقابل رفرم و اینکه چه نوع انقلابی در برابر چه نوع رفرمی و مسایل مرتبط با جنبش‌های نابالغی که به سمت تصرف قدرت از طریق انقلاب‌های ناگهانی می‌روند و ضرورت آموزش سوسیالیستی و دیگر مسایلی از این دست برمی‌گردد. به نظر شما، برای حرکت در جهت هدف انقلابی منطبق با دیدگاه مارکسی دقیقا چه باید کرد؟
از نظر من مفهوم دگرگونی انقلابی همچنان معتبر است. مفاهیم گرامشی «بلوک تاریخی» و «ضد هژمونی» مبتنی بر «هژمونی فرهنگی» و تسخیر رضایت مردم در این‌ مورد خیلی سودمند است. این دیدگاه‌ها از آن چشم‌انداز سوسیالیستی دموکراتیک است. اما نکته در اینجاست که دگرگونی دولت چیزی نیست که به‌تدریج بتوان به آن دست یافت. اگر توافق اکثریت جامعه با تغییر و تحولات رادیکال است، در آن صورت دولت باید قاطعانه به شکلی رادیکال دگرگون شود و این کار را باید ابتدا با دستگاه‌های سرکوبش آغاز کرد، زیرا دولتی است که ماهیتی ذاتا بورژوایی دارد و سرمایه‌داری طی دوره‌ای نسبتا طولانی آن را پدید آورده است. ضروری است آن را کاملا تغییر داد، مبادا که به ابزار کلیدی ضدانقلاب بدل شود.
‌فکر نمی‌کنید در اینجا تناقضی وجود دارد؟ از یک طرف شما می‌گویید وقتی از پشتیبانی اکثریت برخوردار نیستیم نمی‌توانیم قدرت را ناگهان تصرف کنیم اما از سوی دیگر می‌گویید تغییر نمی‌تواند به‌تدریج رخ دهد و به ابزارهای موثری برای تصرف قدرت نیاز داریم.
در اینجا هیچ تناقضی وجود ندارد: قدرت سیاسی انقلابی باید از پشتیبانی و مشارکت اکثریت گسترده برخوردار باشد و تنها هنگامی هژمونی کسب می‌شود که ‌دولت و سازوبرگ قدرت، بوروکراسی و نیروهای مسلح به شکلی رادیکال دگرگون شود. این‌ نهاد‌ها بی‌طرف نیستند و سرشتی طبقاتی دارند. هر زمان که انقلابیون به ضد هژمونی دست یافته باشند، قاعدتا بخش مهمی از اعضای بوروکراسی و ارتش را که نقش مهمی در تحقق تغییر رادیکال نهاد‌هایشان ایفا خواهند کرد، با خود همراه کرده‌اند.
‌پس مساله «متلاشی‌کردن» دولت، که مفهومی پرطرفدار در میان پاره‌ای چپ‌های سوسیالیست است، در کار نیست؟ برخی «متلاشی‌کردن» دولت را کوشش برای انحلال تمامی نهاد‌ها و اخراج کارکنان دولت و پرسنل نهادهای نظامی می‌دانند. معتقدم این درک نادرست است و آنچه بدان نیاز داریم جایگزین‌ساختن یا اگر مایل باشید از این اصطلاح استفاده کنیم، «متلاشی‌کردن» روابط مسلط قدرت است، نه خود نهاد‌ها که همچنان به ارایه خدماتی که رژیم جدید به آن نیاز دارد ادامه می‌دهند.
به‌هیچ‌وجه مساله بستن همه نهاد‌ها و اخراج کارکنان دولتی و پرسنل نهادهای نظامی در کار نیست! حتی بلشویک‌ها چنین کاری را در نظر نداشتند و تا جایی ‌که ممکن بود بسیاری را در کار‌هایشان حفظ کردند. این درواقع نوعی کاریکاتور است که اصطلاحاتی مثل «متلاشی‌کردن» (یا به همین ترتیب مثلا «دیکتاتوری پرولتاریا») به‌سادگی در ذهنیت کسانی که آن را می‌شنوند یا باید بگویم ذهنیت بسیاری از کسانی که از آن استفاده می‌کنند، ایجاد می‌کند. آنچه برای بقای انقلاب و به منظور بنانهادن زمینه‌ای برای دگرگونی سوسیالیستی ضروری است پاکسازی مقامات ارشد این نهاد‌ها از مرتجعان و گماردن پشتیبانان اکثریت مردم به جایشان است. آنها نیز باید از طریق اجرای اصل انتخابی‌بودن مقامات به‌تمامی دموکراتیزه شوند. رده‌بندی حقوقی در این نهاد‌ها باید به شکل رادیکالی فشرده شود و حقوق رده‌های بالایی به‌شدت کاهش یابد. کمون پاریس از این لحاظ راه را نشان داد.
‌اگر به نکته پیشین در مورد مساله تغییر تدریجی یا رادیکال دولت بازگردیم، مایلم اضافه کنم در یک نظام پارلمانی ولو آنکه اکثریت را نداشته باشید، بلکه یک اپوزیسیون قدرتمند باشید، می‌توانید سیاست‌هایی به نفع کار، بهبود شرایط کار، ارایه فرصت‌های آموزشی و اموری از این دست تحمیل کنید و اینها به سیاست دولتی و بخشی از تغییر تدریجی بدل می‌شود. احتمالا می‌توانیم بگوییم ضمن آنکه ایده‌آل دگرگونی دولت در تمامیت خودش و حرکت به سمت هدف نهایی است، تغییرات را می‌توان به‌تدریج اعمال کرد.
در اینجا بار دیگر تناقضی وجود ندارد. مبارزه برای اصلاحات و منافعی برای مردم وسیله اصلی است که از طریق آن سوسیالیست‌ها می‌توانند از پشتیبانی اکثریت مردم بهره‌مند شوند. بنابراین تردیدی نیست پیش از اینکه سوسیالیست‌ها به قدرت برسند پیشروی‌های زیادی باید به حوزه منطق سرمایه‌داری صورت پذیرد. در کشورهای غربی، اصلاحات مترقی مهمی بعد از جنگ‌دوم‌جهانی رخ داد، اما طی سه‌دهه گذشته عقب‌نشینی‌های جدی‌ای وجود داشته است. این نشان می‌دهد، این سرمایه‌داری نبود که مترقی شد بلکه توازن قوا و قدرت جنبش‌های کارگری بعد از جنگ‌دوم‌جهانی و نیز رقابت با اتحاد شوروی چنان بود که سرمایه‌داری ناچار شد امتیازات زیادی به طبقه کارگر بدهد. زمانی ‌که توازن قدرت تغییر کرد، با شکست چپ قدیم، ضعیف‌شدن اتحادیه‌های کارگری، همراه با سقوط اتحاد شوروی، ما شاهد آغاز تهاجم شرارت‌آمیزی بودیم که ما را به عقب، به سرمایه‌داری قرن نوزدهم بازمی‌گرداند.
‌در حالی که نزد مارکس قهر باید اهرم انقلاب باشد، وی کشورهایی با حق‌ رای عمومی را که در آن کارگران می‌توانند با ابزارهایی مسالمت‌آمیز به اهدافشان دست یابند مستثنا کرد. اکنون که اکثریت کشور‌ها از حق رای عمومی برخوردارند، تا چه حد و تحت چه شرایطی‌گذار مسالمت‌آمیز امکان‌پذیر است؟
این امر مدت‌هاست در برخی کشور‌ها امکان‌پذیر بوده است؛ دست‌کم در تئوری. ما از کشورهای بورژوالیبرالی صحبت می‌کنیم که در آن قدرت دولتی با کنترل شهروندان محدود شده و نیروهای مسلح در سیاست مداخله نمی‌کنند. مساله صرفا حق رای عمومی نیست، بلکه نهادهای دموکراتیک استقراریافته نیز اهمیت دارند. هرقدر این شرایط کمتر در دسترس باشند، دستیابی به ‌گذار مسالمت‌آمیز امکان کمتری دارد و ریسک کنارگذاشتن یک دولت مترقی منتخب با استفاده از نیروی قهر بیشتر می‌شود.
بنابراین به یک اجماع دموکراتیک قدرتمند در جامعه نیاز است، ضروری است بر دل‌ها و ذهن‌های بخش عمده نیروهای نظامی غلبه شود تا از وضعیتی مانند شیلی جلوگیری شود؛ جایی که آلنده با پشتیبانی اکثریت به قدرت رسید اما ارتش به پشتوانه سازمان سیا آن را سرنگون کرد. البته استراتژی دیگری متاثر از کمون پاریس و بلشویسم هست که از ایجاد میلیشیاهای کارگری برای دفاع از انقلاب پشتیبانی می‌کند. بااین‌حال، انتخاب استراتژی منوط به شرایط انضمامی هر مورد خاص است. استراتژی فراگیری برای انقلاب وجود ندارد.
‌با جهانی‌شدن و بین‌المللی‌شدن روزافزون همه چرخه‌های سرمایه مالی، تجاری و تولیدی، چه فرصت‌ها و موانع جدیدی برای مدافعان سوسیالیسم پیدا شده است؟ در دوران جهانی‌شدن، آیا اصلا سوسیالیسم در یک کشور ممکن است؟
سوسیالیسم در یک کشور هیچ‌گاه در هیچ زمانی امکان‌پذیر نبود و تردیدی نیست در عصر جهانی‌سازی احتمال آن هرچه‌ کمتر می‌شود. دیدگاه مسلط ‌گذار به سوسیالیسم در بخش اعظم قرن بیستم متکی بر این ایده بود که اتحاد شوروی یک دولت سوسیالیستی بود و اینکه اتکا و وابستگی به آن می‌توانست راه را برای سوسیالیسم هموار کند. یمنی‌ها و کوبایی‌ها زمانی چنین نظراتی داشتند. اما واقعیت آن است که سوسیالیسم در مفهوم مارکسی این اصطلاح تنها زمانی می‌تواند مستقر شود که سرمایه‌داری جهانی، دست‌کم در کانون‌های اصلی اقتصادی‌اش، یعنی ایالات‌متحده و اتحادیه اروپا و ژاپن سرنگون شده باشد. در اینجا به مساله مهم تفاوت بین تسخیر سیاسی یا سیاسی- نظامی قدرت و دگرگونی اقتصادی بازمی‌گردیم. مورد نخست کیفی است و زمان نسبتا کوتاهی می‌برد. مورد دوم به مساله موازنه قدرت‌ها در سطوح محلی و جهانی بازمی‌گردد. زیرا مادامی که سرمایه‌داری در اقتصاد جهانی چیره است، محال است در سطح ملی به شیوه‌ای قابل استمرار آن را ریشه‌کن ‌کرد. لازم است قدرت کارگران مدتی با سرمایه‌داری همزیستی داشته باشد. از تجربیات تاریخی می‌دانیم که ریشه‌کن کردن سریع سرمایه‌داری از طریق ملی‌سازی‌های شتاب‌زده به فاجعه منتهی می‌شود. در اینجاست که ایده کائوتسکی که پیش‌تر به آن اشاره کردم اهمیت می‌یابد: دگرگونی سوسیالیستی اقتصاد لازم است تدریجی باشد. این کار، برحسب موازنه قوا، مستلزم چانه‌زنی با سرمایه‌داران است، تا زمانی که شرایط جهانی تاریخی برای دگرگونی سوسیالیستی محقق شود.
‌در یکی از مقالاتم به شکل عامدانه و تحریک‌آمیزی گفتم زمانی می‌توانیم از سوسیالیسم برخوردار باشیم که نهادهای اقتصادی جهانی مانند صندوق بین‌المللی پول، سازمان تجارت جهانی و بانک جهانی تحت تاثیر سیاست‌های نمایندگان دولت‌های اصلی عضو که خود سوسیالیستی شده‌اند، سیاست‌های سوسیالیستی را پیش ببرند. روشن است از جایی که امروز در آن ایستاده‌ایم این امر بسیار بعید است. اما در حالی که سرمایه جهانی از طریق دولت‌های قدرتمند سرمایه‌داری، نهادهای اقتصادی بین‌المللی، شرکت‌ها و بانک‌های چندملیتی از هر زمان دیگر قدرتمند‌تر شده است، جهانی‌شدن فرصت‌های جدیدی هم برای مدافعان سوسیالیسم پدید آورده است، به‌ویژه از جنبه جهانی‌شدن ارتباطات و اطلاعات.
هیچ تردیدی نیست که برای یک اقتصاد جهانی‌شده به نهادهای اقتصادی بین‌المللی نیاز داریم. مساله اینجاست که چگونه ماهیت و دستورکار‌ها را تغییر دهیم. صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی در آغاز نهادهایی ملهم از کینزگرایی بودند با دستورکارهایی کاملا متفاوت از دستورکارهای کنونی‌شان.
‌به‌نظر شما مشخصات و ویژگی‌های اصلی «فاز نخست» جامعه پساسرمایه‌داری، سوسیالیسم، چیست و چگونه با آنچه در اتحاد شوروی یا چین تجربه کردیم فرق دارد؟ آیا می‌توانیم هرچیزی را بی‌درنگ اجتماعی کنیم، از رقابت‌‌ رها شویم، به‌طور متمرکز اقتصاد را برنامه‌ریزی کنیم و مسایلی از این دست؟
مساله دوفاز هم به شکل بدی صورت‌بندی شده است. باید به گونه متفاوتی به آن نگاه کنیم. از یک طرف آرمان‌شهر داریم که اصل راهنمایی‌کننده است و از سوی دیگر برنامه واقعی و انضمامی داریم. آنچه مارکس «فاز نخست» یا سوسیالیسم نامید در عمل یک برنامه انضمامی است و آنچه وی «فاز بالایی» یا کمونیسم نامید، آرمان‌شهر است؛ اصل راهنمایی که الهام‌بخش معیارهای عملی جاری‌مان است، اما شاید سده‌ها بگذرد که به‌طور کامل تحقق یابد.
بیایید رئوس مطلب را تکرار کنیم: هدف بی‌درنگ جنبش سوسیالیستی ساختن ضدهژمونی و جلب پشتیبانی اکثریت مردم و درگیرکردنشان در فرایند سیاسی است. این جلب پشتیبانی با مبارزه بر سر بهبود شرایط زیست و کار مردم به دست می‌آید. آنگاه مساله تسخیر قدرت و دگرگونی دولت مطرح می‌شود. سپس وارد یک فرایند طولانی تدریجی دگرگونی اقتصاد می‌شوید، ضرباهنگ آن به موازنه قوا در سطح ملی و بین‌المللی منوط است. هرچه این شرایط بهتر باشد، پیشرفت به سوی اقتصادی عاری از سود خصوصی پیشرفت بیشتری خواهد داشت.
اجتماعی‌شدن باید یک فرایند تدریجی باشد. حتی وقتی بانک‌ها ملی شده باشند، هنوز لازم است که بازار به موازات برنامه‌ریزی دولتی، تنظیم‌کننده اقتصاد باشد. این ایده که برنامه‌ریزی باید به‌طورکامل جایگزین بازار باشد و اینکه همه اقتصاد باید ملی و متمرکز شود یک کابوس بوروکراتیک است. وقتی به سوسیالیسم به‌مثابه اجتماع آزادانه تولیدکنندگان بیندیشید، به اشکال تصمیم‌گیری‌های خودمختار واحدهای اقتصادی نیاز دارید که باید نهاد‌های اشتراکی کارگری باشند.

با وجود گذشت زمانی طولانی از بحران مالی 8-2007، پیامدهای آن هنوز که هنوز است گریبان مردم بسیاری از نقاط جهان را گرفته. ریاضت اقتصادی که یونان، اسپانیا، پرتغال، ایرلند و بخش‌های مهمی از اروپا را به تنگ آورده بارزترین پیامد بحران جهانی دهه اول قرن بیست‌ویکم است ولی نه همه آن. آنچه امروز شاهدیم پشت‌سرگذاشتن ظاهری بحران در زادگاه آن وال‌استریت یا ایالات‌متحده و دست‌وپنجه نرم‌کردن اروپا با آن است نه رفع و رجوع علل زاینده بحران. با هر بحرانی که سرمایه‌داری تجربه می‌کند بار دیگر مساله ‌گذار از نظم کنونی جهان به روی صحنه می‌آید، چنان‌که طی سال‌های گذشته پس از وقوع بحران اخیر کتاب‌ها و مقالات و مناقشات گوناگونی در این‌باره منتشر شد. آنچه در ادامه می‌آید خلاصه گفت‌وگوی سعید رهنما با ژیلبر اَشکار است درباره چگونگی‌ گذار از نظم سرمایه با رجوع تاریخی به پیکارهای سوسیالیستی و مارکسیستی قرن نوزدهم و بیستم. ژیلبر اَشکار، نظریه‌پرداز برجسته لبنانی‌تبار، استاد دانشگاه لندن در مدرسه عالی مطالعات شرقی و آفریقایی و از نویسندگان و کارشناسان سرشناس مسایل خاورمیانه، اقتصاد سیاسی و تحولات اجتماعی است. تنها کتابی که از او به فارسی ترجمه شده «جدال دو توحش» (ترجمه حسن مرتضوی، نشر اختران، 1384) است. سعید رهنما، استاد علوم سیاسی و سیاست‌گذاری دولتی در دانشگاه یورک کانادا است. رهنما در سایت نقد اقتصاد سیاسی در مقاله‌ای با عنوان «آیا دوران سرمایه‌داری سرآمده» به بحث درباره نحوه اندیشیدن به دوران بعد از سرمایه‌داری پرداخته و متن کامل این گفت‌وگو را نیز می‌توان در ادامه همان مقاله خواند. از تالیفات او در زمینه مارکسیسم می‌توان به یادداشت‌هایی درباره فلسفه علمی، روش‌شناسی مارکسی و کارپایه اقتصاد سیاسی مارکسی اشاره کرد.
‌‌‌
سعید رهنما : باوجود هزینه‌ها و فداکاری‌های فراوان، هم استراتژی‌های انقلابی و هم استراتژی‌های رفرمیستی‌ای که سوسیالیست‌ها در اقصی‌‌نقاط جهان دنبال کردند، شکست خورده و به تغییر مسیر به سوی پیگیری سفت‌وسخت راه سرمایه‌دارانه انجامیده‌اند. به‌نظر شما تا چه حد خود سوسیالیست‌ها مسوول این شکست‌ها هستند و چه درس‌هایی از این تجربه‌ها می‌توان آموخت؟
ژیلبر اَشکار: تنها تجربه‌هایی که می‌توان به آنها با تداومی تاریخی تجربه‌های سوسیالیستی اطلاق کرد، تجربه‌هایی هستند که تحت‌تاثیر انقلاب روسیه یا با الهام بسیار ناچیزی از آن به‌وقوع پیوستند. اینکه این انقلاب‌ها را «سوسیالیستی» بنامیم مساله‌برانگیز است، به‌ویژه وقتی از انقلاب‌های چین یا ویتنام صحبت می‌کنیم؛ کشورهایی که در آنها نیروهای نظامی ناسیونالیست با پشتوانه دهقانی موفق به آزادکردن کشور از اشغال نظامی خارجی شدند و رژیم‌هایی بنا نهادند که از‌‌ همان آغاز رژیم‌های متمرکز نظامی- بوروکراتیک بودند. برچسب سوسیالیست در مورد این کشور‌ها بی‌معناست.
‌اما خود انقلاب روسیه یا انقلاب آلمان چطور؟
انقلاب روسیه به خاطر نوع فرایندی که در آغاز با تشکیل شوراهای کارگری رخ داد و این واقعیت که حزبی که این فرایند را رهبری کرد عضو جنبش انترناسیونال طبقه کارگر بود، مورد متفاوتی است. این تنها تجربه‌ای است که از دیدگاه مارکسیستی به شکل موجهی می‌توان آن را «سوسیالیستی» نامید. انقلاب آلمان، کمون پاریس و جز آن عمر کوتاهی داشتند. بااین‌حال، تجربه روسیه از آغاز متاثر از مفهوم تصرف قدرت بود که در انقلاب اکتبر۱۹۱۷ به منصه اجرا درآمد؛ مفهومی که بیشتر با مفهوم بلانکیستی دولتی در اختیار اقلیت روشنگر انقلابی که خود را وقف آموزش اکثریت عقب‌مانده می‌کند، همخوانی دارد تا با درک مارکس و انگلس از تحول سوسیالیستی.
تجربه روسیه به‌هرحال مبتنی‌بر این ایده بود که نشانه‌ای از آغاز انقلاب جهانی است. دیدگاه لنین در مورد امپریالیسم این بود که جهان وارد مرحله زوال سرمایه‌داری جهانی و دوران انقلاب سوسیالیستی شده و اینکه بنابراین «ما روس‌ها قدرت را در روسیه تصرف می‌کنیم و در اختیار می‌گیریم، هرچند در کشورمان در اقلیت هستیم، تا اینکه موفقیت آتی انقلاب جهانی شرایطی را پدید آورد که بتوانیم به جلو حرکت کنیم.» از چنین منظری، تصرف قدرت یک هدف فی‌نفسه بود، در حالی که شرایط برای انقلاب سوسیالیستی باید دیر‌تر خلق می‌شد. این منطق به‌علاوه با دیگر ایده کانونی لنینیسم پیوند پیدا کرد که در هر کشور تنها یک حزب نماینده حقیقی طبقه کارگر است و همه جریان‌های دیگر را تحت عنوان خرده‌بورژوایی رد می‌کرد. این منطق راه را برای دیکتاتوری هموار کرد: دیکتاتوری حزبی، نه «دیکتاتوری پرولتاریا»، همراه با ممنوع‌کردن همه دیگر سازمان‌های سیاسی.
در زمینه اقتصاد نیز بلشویک‌ها هیچ دیدگاه روشنی نداشتند و منطق حوادث در آنچه «کمونیسم جنگی» خوانده می‌شد به آنها ملی‌کردن سراسری را تحمیل کرد. به محض آنکه جنگ تمام شد، فضایی برای فعالیت بخش خصوصی به‌وجود آوردند. لنین در سخنرانی مشهوری گفت در اداره امور اقتصاد «ما خر بودیم». «کارمان به‌جایی کشید که به‌خاطر تحمیل شرایط همه‌چیز را ملی کردیم، بی‌آنکه توان اداره‌کردن اقتصاد را داشته باشیم.»
به‌طورکل، با درنظرگرفتن همه شرایطی که جنگ و جنگ داخلی ایجاد کرد، دشوار بتوان تجربه روسیه را مدل انقلاب سوسیالیستی دانست، آن‌طورکه جنبش کمونیستی یا بسیاری از نحله‌های مختلف گروه‌های لنینیست امروز هنوز هم به سال‌های نخست انقلاب روسیه به‌مثابه مدلی ایجابی برای سوسیالیسم ارجاع می‌کنند. اساسا تجربه ساختن واقعی سوسیالیسم را هنوز باید ابداع کرد. اصلا مدلی وجود ندارد، مگر مدل‌های سلبی: از آنچه رخ داده آموخته‌ایم که چه نباید کرد. بنابراین مدل‌های سلبی متعددی داریم، اما هیچ مدل ایجابی مهمی نداریم.
کمون پاریس مدل جالبی از دولت ارایه کرد اما افسوس که عمر کوتاهی داشت و هنوز باید اثبات کرد که این مدل در درازمدت قابلیت استمرار دارد. این واقعیت که ما الگوهایی سلبی داریم، به‌هر حال سودمند است، اگر قرار باشد تراژدی‌های جدید خلق نکنیم، دست‌کم اشتباهاتی را که باید از آن اجتناب کرد نشان می‌دهد.
‌انقلاب اجتماعی مارکسی مبتنی بر جنبش مستقل خودآگاهانه اکثریت عظیم، برخلاف انقلاب بلانکیستی مبتنی بر حاکمیت اقلیت بر اکثریت، فرایندی طولانی است. به درستی به مشکلات تجربه روسیه اشاره کردید: به نظرتان سوسیالیست‌ها چه باید بکنند که به این جنبش آگاهانه اکثریت عظیم دست یابند.
باید از اینجا آغاز کنم که عبارت «دیکتاتوری پرولتاریا» که مارکس از بلانکی وام گرفت، اما در عمل چندان به کار نبرد، صورت‌بندی بسیار بدی است؛ ولو آنکه پیچیدگی‌های نظری‌ای که مارکس در نقدش بر برنامه گوتا به کار برد را درنظر بگیریم یا در همین زمینه اگر مانند انگلس به کمون پاریس به‌مثابه مدل دیکتاتوری پرولتاریا اشاره کنیم، این عبارت نادرست است چون «دیکتاتوری» در ذات خود به حاکمیت مطلقه مبتنی‌بر قهر اشاره دارد نه مبتنی‌بر اجماع دموکراتیک.
فرمولی شبیه آنچه شما با اشاره به جنبش آگاهانه اکثریت گسترده گفتید بر ضرورت اجماع اجتماعی، بر نیاز به اجماع دموکراتیک برای تحول سوسیالیستی اشاره دارد. علاوه‌بر آن به این واقعیت اشاره دارد که هیچ حزبی با جهت‌گیری سوسیالیستی با ادعای اینکه نماینده منافع اکثریت و خواهان اجرای پروژه دگرگونی سوسیالیستی است، نمی‌تواند در انتظار تصرف قدرت سیاسی بدون پشتیبانی اکثریت آشکار جامعه باشد. در اینجا تناقض آشکاری بین چنین مفهومی و تصرف قدرت به دست اقلیت وجود دارد. در مورد روسیه، انقلاب اکتبر بیشتر به کودتا می‌مانست تا یک انقلاب؛ در آن زمان توده‌های بزرگی درگیر حمله به کاخ زمستانی نبودند، حتی در پترزبورگ اعتصاب عمومی در جریان نبود. در ادامه، وقتی بلشویک‌ها با مشکلاتی با مجلس موسسان مواجه شدند، می‌توانستند یک انتخابات جدید را سازمان دهند، اما آنها درعوض مجلس موسسان را منحل کردند.
ساندینیست‌ها در نیکاراگوئه نخستین نمونه نیروی رادیکالی بودند که با تمهیدات انقلابی به قدرت رسیدند و بعد از شکست در انتخابات قدرت را‌‌ رها کردند. همچنین نخستین موردی بودند که در حاکمیتشان آزادی‌های دموکراتیک را حفظ کردند. تفاوت بین ساندینیست‌ها و بلشویک‌ها در این زمینه کاملا قابل‌توجه است. ساندینیست‌ها در دهه۱۹۸۰ به درک دموکراتیکی از سوسیالیسم خیلی نزدیک‌تر شدند. علاوه بر دگرگونی سیاسی که باید از پشتیبانی اجماع اکثریت برخوردار باشد، مساله دگرگونی اقتصادی نیز هست که بسیار بغرنج‌تر است. در اینجا لازم است با دقت بسیار پیامد اقدامات‌ را محاسبه کرد. در پرتو تجربیات منفی گذشته، می‌دانیم اداره یک اقتصاد اصلا آسان نیست و اینکه ملی‌سازی گسترده شتابان اقتصاد، کوتاه‌ترین مسیر در جهت بوروکراتیزه‌کردن است.
‌در جهانی‌سازی امروز، اگر رژیمی تصمیم بگیرد به سمت اجتماعی‌کردن و ملی‌کردن تمام‌عیار اقتصاد گام بردارد، با موانع بزرگی روبه‌رو خواهد شد که دامنه آن از فرار سرمایه و فرار مغز‌ها تا تحریم‌های تجاری و مواردی از این دست را دربرمی‌گیرد.
قطعا همین‌طور است. کائوتسکی چیزی در این مورد گفته بود که درست است. من از معدود کسانی هستم که هراسی از نقل‌کردن از کائوتسکی ندارم و با اهریمن‌سازی از او مخالفم (یا به‌طورکل با هرگونه اهریمن‌سازی مخالفم). او گفت دگرگونی سوسیالیستی مانند ازنوساختن خانه‌ای است که در آن زندگی می‌کنید. نمی‌توانید همه آن را یک‌باره ویران کنید، لازم است آن را بخش‌بخش و با صرف وقتی که لازم دارد، بازسازی کنید. اگر یک‌باره همه دیوار‌ها را ویران کنید، سقف روی سرتان فرود می‌آید.
‌این موضوع به مساله انقلاب در مقابل رفرم و اینکه چه نوع انقلابی در برابر چه نوع رفرمی و مسایل مرتبط با جنبش‌های نابالغی که به سمت تصرف قدرت از طریق انقلاب‌های ناگهانی می‌روند و ضرورت آموزش سوسیالیستی و دیگر مسایلی از این دست برمی‌گردد. به نظر شما، برای حرکت در جهت هدف انقلابی منطبق با دیدگاه مارکسی دقیقا چه باید کرد؟
از نظر من مفهوم دگرگونی انقلابی همچنان معتبر است. مفاهیم گرامشی «بلوک تاریخی» و «ضد هژمونی» مبتنی بر «هژمونی فرهنگی» و تسخیر رضایت مردم در این‌ مورد خیلی سودمند است. این دیدگاه‌ها از آن چشم‌انداز سوسیالیستی دموکراتیک است. اما نکته در اینجاست که دگرگونی دولت چیزی نیست که به‌تدریج بتوان به آن دست یافت. اگر توافق اکثریت جامعه با تغییر و تحولات رادیکال است، در آن صورت دولت باید قاطعانه به شکلی رادیکال دگرگون شود و این کار را باید ابتدا با دستگاه‌های سرکوبش آغاز کرد، زیرا دولتی است که ماهیتی ذاتا بورژوایی دارد و سرمایه‌داری طی دوره‌ای نسبتا طولانی آن را پدید آورده است. ضروری است آن را کاملا تغییر داد، مبادا که به ابزار کلیدی ضدانقلاب بدل شود.
‌فکر نمی‌کنید در اینجا تناقضی وجود دارد؟ از یک طرف شما می‌گویید وقتی از پشتیبانی اکثریت برخوردار نیستیم نمی‌توانیم قدرت را ناگهان تصرف کنیم اما از سوی دیگر می‌گویید تغییر نمی‌تواند به‌تدریج رخ دهد و به ابزارهای موثری برای تصرف قدرت نیاز داریم.
در اینجا هیچ تناقضی وجود ندارد: قدرت سیاسی انقلابی باید از پشتیبانی و مشارکت اکثریت گسترده برخوردار باشد و تنها هنگامی هژمونی کسب می‌شود که ‌دولت و سازوبرگ قدرت، بوروکراسی و نیروهای مسلح به شکلی رادیکال دگرگون شود. این‌ نهاد‌ها بی‌طرف نیستند و سرشتی طبقاتی دارند. هر زمان که انقلابیون به ضد هژمونی دست یافته باشند، قاعدتا بخش مهمی از اعضای بوروکراسی و ارتش را که نقش مهمی در تحقق تغییر رادیکال نهاد‌هایشان ایفا خواهند کرد، با خود همراه کرده‌اند.
‌پس مساله «متلاشی‌کردن» دولت، که مفهومی پرطرفدار در میان پاره‌ای چپ‌های سوسیالیست است، در کار نیست؟ برخی «متلاشی‌کردن» دولت را کوشش برای انحلال تمامی نهاد‌ها و اخراج کارکنان دولت و پرسنل نهادهای نظامی می‌دانند. معتقدم این درک نادرست است و آنچه بدان نیاز داریم جایگزین‌ساختن یا اگر مایل باشید از این اصطلاح استفاده کنیم، «متلاشی‌کردن» روابط مسلط قدرت است، نه خود نهاد‌ها که همچنان به ارایه خدماتی که رژیم جدید به آن نیاز دارد ادامه می‌دهند.
به‌هیچ‌وجه مساله بستن همه نهاد‌ها و اخراج کارکنان دولتی و پرسنل نهادهای نظامی در کار نیست! حتی بلشویک‌ها چنین کاری را در نظر نداشتند و تا جایی ‌که ممکن بود بسیاری را در کار‌هایشان حفظ کردند. این درواقع نوعی کاریکاتور است که اصطلاحاتی مثل «متلاشی‌کردن» (یا به همین ترتیب مثلا «دیکتاتوری پرولتاریا») به‌سادگی در ذهنیت کسانی که آن را می‌شنوند یا باید بگویم ذهنیت بسیاری از کسانی که از آن استفاده می‌کنند، ایجاد می‌کند. آنچه برای بقای انقلاب و به منظور بنانهادن زمینه‌ای برای دگرگونی سوسیالیستی ضروری است پاکسازی مقامات ارشد این نهاد‌ها از مرتجعان و گماردن پشتیبانان اکثریت مردم به جایشان است. آنها نیز باید از طریق اجرای اصل انتخابی‌بودن مقامات به‌تمامی دموکراتیزه شوند. رده‌بندی حقوقی در این نهاد‌ها باید به شکل رادیکالی فشرده شود و حقوق رده‌های بالایی به‌شدت کاهش یابد. کمون پاریس از این لحاظ راه را نشان داد.
‌اگر به نکته پیشین در مورد مساله تغییر تدریجی یا رادیکال دولت بازگردیم، مایلم اضافه کنم در یک نظام پارلمانی ولو آنکه اکثریت را نداشته باشید، بلکه یک اپوزیسیون قدرتمند باشید، می‌توانید سیاست‌هایی به نفع کار، بهبود شرایط کار، ارایه فرصت‌های آموزشی و اموری از این دست تحمیل کنید و اینها به سیاست دولتی و بخشی از تغییر تدریجی بدل می‌شود. احتمالا می‌توانیم بگوییم ضمن آنکه ایده‌آل دگرگونی دولت در تمامیت خودش و حرکت به سمت هدف نهایی است، تغییرات را می‌توان به‌تدریج اعمال کرد.
در اینجا بار دیگر تناقضی وجود ندارد. مبارزه برای اصلاحات و منافعی برای مردم وسیله اصلی است که از طریق آن سوسیالیست‌ها می‌توانند از پشتیبانی اکثریت مردم بهره‌مند شوند. بنابراین تردیدی نیست پیش از اینکه سوسیالیست‌ها به قدرت برسند پیشروی‌های زیادی باید به حوزه منطق سرمایه‌داری صورت پذیرد. در کشورهای غربی، اصلاحات مترقی مهمی بعد از جنگ‌دوم‌جهانی رخ داد، اما طی سه‌دهه گذشته عقب‌نشینی‌های جدی‌ای وجود داشته است. این نشان می‌دهد، این سرمایه‌داری نبود که مترقی شد بلکه توازن قوا و قدرت جنبش‌های کارگری بعد از جنگ‌دوم‌جهانی و نیز رقابت با اتحاد شوروی چنان بود که سرمایه‌داری ناچار شد امتیازات زیادی به طبقه کارگر بدهد. زمانی ‌که توازن قدرت تغییر کرد، با شکست چپ قدیم، ضعیف‌شدن اتحادیه‌های کارگری، همراه با سقوط اتحاد شوروی، ما شاهد آغاز تهاجم شرارت‌آمیزی بودیم که ما را به عقب، به سرمایه‌داری قرن نوزدهم بازمی‌گرداند.
‌در حالی که نزد مارکس قهر باید اهرم انقلاب باشد، وی کشورهایی با حق‌ رای عمومی را که در آن کارگران می‌توانند با ابزارهایی مسالمت‌آمیز به اهدافشان دست یابند مستثنا کرد. اکنون که اکثریت کشور‌ها از حق رای عمومی برخوردارند، تا چه حد و تحت چه شرایطی‌گذار مسالمت‌آمیز امکان‌پذیر است؟
این امر مدت‌هاست در برخی کشور‌ها امکان‌پذیر بوده است؛ دست‌کم در تئوری. ما از کشورهای بورژوالیبرالی صحبت می‌کنیم که در آن قدرت دولتی با کنترل شهروندان محدود شده و نیروهای مسلح در سیاست مداخله نمی‌کنند. مساله صرفا حق رای عمومی نیست، بلکه نهادهای دموکراتیک استقراریافته نیز اهمیت دارند. هرقدر این شرایط کمتر در دسترس باشند، دستیابی به ‌گذار مسالمت‌آمیز امکان کمتری دارد و ریسک کنارگذاشتن یک دولت مترقی منتخب با استفاده از نیروی قهر بیشتر می‌شود.
بنابراین به یک اجماع دموکراتیک قدرتمند در جامعه نیاز است، ضروری است بر دل‌ها و ذهن‌های بخش عمده نیروهای نظامی غلبه شود تا از وضعیتی مانند شیلی جلوگیری شود؛ جایی که آلنده با پشتیبانی اکثریت به قدرت رسید اما ارتش به پشتوانه سازمان سیا آن را سرنگون کرد. البته استراتژی دیگری متاثر از کمون پاریس و بلشویسم هست که از ایجاد میلیشیاهای کارگری برای دفاع از انقلاب پشتیبانی می‌کند. بااین‌حال، انتخاب استراتژی منوط به شرایط انضمامی هر مورد خاص است. استراتژی فراگیری برای انقلاب وجود ندارد.
‌با جهانی‌شدن و بین‌المللی‌شدن روزافزون همه چرخه‌های سرمایه مالی، تجاری و تولیدی، چه فرصت‌ها و موانع جدیدی برای مدافعان سوسیالیسم پیدا شده است؟ در دوران جهانی‌شدن، آیا اصلا سوسیالیسم در یک کشور ممکن است؟
سوسیالیسم در یک کشور هیچ‌گاه در هیچ زمانی امکان‌پذیر نبود و تردیدی نیست در عصر جهانی‌سازی احتمال آن هرچه‌ کمتر می‌شود. دیدگاه مسلط ‌گذار به سوسیالیسم در بخش اعظم قرن بیستم متکی بر این ایده بود که اتحاد شوروی یک دولت سوسیالیستی بود و اینکه اتکا و وابستگی به آن می‌توانست راه را برای سوسیالیسم هموار کند. یمنی‌ها و کوبایی‌ها زمانی چنین نظراتی داشتند. اما واقعیت آن است که سوسیالیسم در مفهوم مارکسی این اصطلاح تنها زمانی می‌تواند مستقر شود که سرمایه‌داری جهانی، دست‌کم در کانون‌های اصلی اقتصادی‌اش، یعنی ایالات‌متحده و اتحادیه اروپا و ژاپن سرنگون شده باشد. در اینجا به مساله مهم تفاوت بین تسخیر سیاسی یا سیاسی- نظامی قدرت و دگرگونی اقتصادی بازمی‌گردیم. مورد نخست کیفی است و زمان نسبتا کوتاهی می‌برد. مورد دوم به مساله موازنه قدرت‌ها در سطوح محلی و جهانی بازمی‌گردد. زیرا مادامی که سرمایه‌داری در اقتصاد جهانی چیره است، محال است در سطح ملی به شیوه‌ای قابل استمرار آن را ریشه‌کن ‌کرد. لازم است قدرت کارگران مدتی با سرمایه‌داری همزیستی داشته باشد. از تجربیات تاریخی می‌دانیم که ریشه‌کن کردن سریع سرمایه‌داری از طریق ملی‌سازی‌های شتاب‌زده به فاجعه منتهی می‌شود. در اینجاست که ایده کائوتسکی که پیش‌تر به آن اشاره کردم اهمیت می‌یابد: دگرگونی سوسیالیستی اقتصاد لازم است تدریجی باشد. این کار، برحسب موازنه قوا، مستلزم چانه‌زنی با سرمایه‌داران است، تا زمانی که شرایط جهانی تاریخی برای دگرگونی سوسیالیستی محقق شود.
‌در یکی از مقالاتم به شکل عامدانه و تحریک‌آمیزی گفتم زمانی می‌توانیم از سوسیالیسم برخوردار باشیم که نهادهای اقتصادی جهانی مانند صندوق بین‌المللی پول، سازمان تجارت جهانی و بانک جهانی تحت تاثیر سیاست‌های نمایندگان دولت‌های اصلی عضو که خود سوسیالیستی شده‌اند، سیاست‌های سوسیالیستی را پیش ببرند. روشن است از جایی که امروز در آن ایستاده‌ایم این امر بسیار بعید است. اما در حالی که سرمایه جهانی از طریق دولت‌های قدرتمند سرمایه‌داری، نهادهای اقتصادی بین‌المللی، شرکت‌ها و بانک‌های چندملیتی از هر زمان دیگر قدرتمند‌تر شده است، جهانی‌شدن فرصت‌های جدیدی هم برای مدافعان سوسیالیسم پدید آورده است، به‌ویژه از جنبه جهانی‌شدن ارتباطات و اطلاعات.
هیچ تردیدی نیست که برای یک اقتصاد جهانی‌شده به نهادهای اقتصادی بین‌المللی نیاز داریم. مساله اینجاست که چگونه ماهیت و دستورکار‌ها را تغییر دهیم. صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی در آغاز نهادهایی ملهم از کینزگرایی بودند با دستورکارهایی کاملا متفاوت از دستورکارهای کنونی‌شان.
‌به‌نظر شما مشخصات و ویژگی‌های اصلی «فاز نخست» جامعه پساسرمایه‌داری، سوسیالیسم، چیست و چگونه با آنچه در اتحاد شوروی یا چین تجربه کردیم فرق دارد؟ آیا می‌توانیم هرچیزی را بی‌درنگ اجتماعی کنیم، از رقابت‌‌ رها شویم، به‌طور متمرکز اقتصاد را برنامه‌ریزی کنیم و مسایلی از این دست؟
مساله دوفاز هم به شکل بدی صورت‌بندی شده است. باید به گونه متفاوتی به آن نگاه کنیم. از یک طرف آرمان‌شهر داریم که اصل راهنمایی‌کننده است و از سوی دیگر برنامه واقعی و انضمامی داریم. آنچه مارکس «فاز نخست» یا سوسیالیسم نامید در عمل یک برنامه انضمامی است و آنچه وی «فاز بالایی» یا کمونیسم نامید، آرمان‌شهر است؛ اصل راهنمایی که الهام‌بخش معیارهای عملی جاری‌مان است، اما شاید سده‌ها بگذرد که به‌طور کامل تحقق یابد.
بیایید رئوس مطلب را تکرار کنیم: هدف بی‌درنگ جنبش سوسیالیستی ساختن ضدهژمونی و جلب پشتیبانی اکثریت مردم و درگیرکردنشان در فرایند سیاسی است. این جلب پشتیبانی با مبارزه بر سر بهبود شرایط زیست و کار مردم به دست می‌آید. آنگاه مساله تسخیر قدرت و دگرگونی دولت مطرح می‌شود. سپس وارد یک فرایند طولانی تدریجی دگرگونی اقتصاد می‌شوید، ضرباهنگ آن به موازنه قوا در سطح ملی و بین‌المللی منوط است. هرچه این شرایط بهتر باشد، پیشرفت به سوی اقتصادی عاری از سود خصوصی پیشرفت بیشتری خواهد داشت.
اجتماعی‌شدن باید یک فرایند تدریجی باشد. حتی وقتی بانک‌ها ملی شده باشند، هنوز لازم است که بازار به موازات برنامه‌ریزی دولتی، تنظیم‌کننده اقتصاد باشد. این ایده که برنامه‌ریزی باید به‌طورکامل جایگزین بازار باشد و اینکه همه اقتصاد باید ملی و متمرکز شود یک کابوس بوروکراتیک است. وقتی به سوسیالیسم به‌مثابه اجتماع آزادانه تولیدکنندگان بیندیشید، به اشکال تصمیم‌گیری‌های خودمختار واحدهای اقتصادی نیاز دارید که باید نهاد‌های اشتراکی کارگری باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.