تغییرات بافتاری بهویژه در ارتباطات بینسلولی مغز
هدف مداخلات رفتاری
حمیدرضا پوراعتماد . رییس پژوهشکده علومشناختی و مغز دانشگاه شهید بهشتی/ مدیر مرکز تهراناُتیسم
1- اُتیسم یکبیماری رشدی-عصبی است که طی روند رشد مغز در دوران جنینی اتفاق میافتد. از اینرو هرعاملی که قبل از انعقاد نطفه (عوامل ژنتیک) تا پس از تولد و حتی در سالهای ابتدای زندگی بر رشد مغز تاثیر بگذارد، در ایجاد این بیماری نقش تاثیرگذاری بازی میکند. پس طیف گستردهای از عوامل ژنتیک و بیولوژیک تا عوامل اجتماعی در بروز این بیماری موثرند. والدین باید در کنار تاخیر رشد کلامی و اجتماعی کودک، به مقاومت به تغییر، نداشتن توجه و تاکید به جزییات حساس باشند و در صورت وجود آنها، بچه را از نظر اختلال اُتیسم بررسی کنند.
2- اگر مشکل کودک در سنین پایینتر تشخیص داده شود و آموزشهای توانبخشی خوبی گرفته باشد که بتواند وارد مدرسه عادی شود، معمولا خانوادهها پس از مدتی با این دیدگاه که فرزندشان درمان شده است، روند درمان را رها میکنند. در اینصورت فرزندشان در انتهای دوره نوجوانی، درست زمانی که روابط اجتماعی پیچیدهتر میشوند و مشکلات اجتماعی خود را نشان میدهند، بهدلیل ضعف مهارتهای اجتماعی دچار مشکل خواهد شد. بیماری اُتیسم در سنین بالاتر با علایم متفاوتی نمایان میشود و تقریبا تمام کودکانی که درمان شدهاند یا نوجوانانی که علایم خفیفی از این بیماری را دارند، در درک کنایهها، استعارهها، تمثیلها، ضربالمثلها و سایر جنبههای کاربردشناختی زبان با مشکل روبهرو هستند و مفاهیم را خوب درک نمیکنند. آنها حتی ممکن است تحصیلات دانشگاهی داشته و بهنظر در درسها موفق باشند، اما در زندگی مشترک، به عنوان فردی یکدنده و غیرمنعطف، کمتر اجتماعی و گاهی غیرقابلتحمل ظاهر شوند که این موضوع روی کیفیت زندگی آنها اثر دارد.
3- تجربههای اجتماعی اثر فوقالعادهای بر شکلگیری مغز دارند. متاسفانه در روند تغییرات زندگی بشری، تدریجا از فرصت ارتباط طبیعی کاسته میشود و ارتباطهای غیرطبیعی و ماشینی، نظیر بازی با تلفنهمراه و سایر وسایل دیجیتالی جای آن را میگیرد. بهاینترتیب تعاملات اجتماعی که پیشنیاز تحول زبان، تفکر (شناخت) و مغز است بهتدریج رنگ میبازد و زندگی انفرادی در خانوادههای هستهای رواج مییابد. این عامل فرهنگی-اجتماعی، در کنار سایر عوامل (نظیر افزایش دقت تشخیص بیماری) نقش موثری در افزایش چشمگیر نرخ شیوع اُتیسم از اواسط قرن گذشته ایفا کرده است. براساس برآوردهای مراکز معتبر (مثل مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا)، نرخ تشخیص اُتیسم در سال1975 از حدود یکدر پنجهزارنفر به حدود یک در 68نفر در سال2014 رسیده است.
4- اثرات مداخلات درمانی هنگامی به حداکثر میرسد که درمان انفرادی کودک در سنین پایینتر بهصورت فشرده و مداوم و در حضور والد و شرایط طبیعی زندگی کودک انجام شود. فقط در این صورت است که در مغز منعطف کودک (زیر چهارسال) تغییراتی که متناظر با محیط طبیعی است ایجاد خواهد شد و کودک رفتار طبیعیتری بروز خواهد داد. البته به محض آنکه کودک بتواند با سایرین ارتباط برقرار کند، با گروه کودکان غیراتیستیک ادغام خواهد شد. درمانهای انفرادی و فشرده، در کوتاهمدت بار مالی بیشتری دارند. هرچند در بلندمدت، بهخصوص پس از ادغام کودک در محیطهای عادی برای فرد، خانواده و جامعه بهشدت مقرونبهصرفهاند. بنابراین قبل از صرف هزینهها و امکانات درمانی باید مطمئن شویم بیماری کودک درست تشخیص داده شده است. به همینمنظور باید دستکم یک فوقتخصص روانپزشکی اطفال و یک روانشناس یا متخصص مغز و اعصاب جداگانه (از تشخیص یکدیگر در مورد یک فرد خاص اطلاعی نداشته باشند) در موقعیتهای مختلف به تشخیص واحد برسند. در صورت تایید بیماری، لازم است کودک در معرض رفتارها و شرایط طبیعیای که خانواده و مربیان انتظار آن را دارند، قرار گیرد تا تغییرات مثبت در مسیرها
و ارتباطات عصبی ایجاد شود و کودک بهتدریج به تواناییهای کلامی، رفتاری و ارتباطی همسن و سالانش دست یابد. پرواضح است این تغییرات شکل نمیگیرد مگر اینکه والدین کودک تا سنین قبل از چهارسالگی او را تحت آموزش قرار دهند. حال اگر بهدلیل مشکلات مالی یا راهنماییهای اشتباه، کودک از درمانهای مناسب خاص کودکان اتیستیک بهرهمند نشود، روند درمان با تاخیر مواجه شده و آینده کودک به خطر میافتد. البته باید به خاطر داشت تعدادی از این کودکان حتی پس از درمانهای فشرده نمیتوانند با کودکان غیراتیستیک ادغام شوند.
1- اُتیسم یکبیماری رشدی-عصبی است که طی روند رشد مغز در دوران جنینی اتفاق میافتد. از اینرو هرعاملی که قبل از انعقاد نطفه (عوامل ژنتیک) تا پس از تولد و حتی در سالهای ابتدای زندگی بر رشد مغز تاثیر بگذارد، در ایجاد این بیماری نقش تاثیرگذاری بازی میکند. پس طیف گستردهای از عوامل ژنتیک و بیولوژیک تا عوامل اجتماعی در بروز این بیماری موثرند. والدین باید در کنار تاخیر رشد کلامی و اجتماعی کودک، به مقاومت به تغییر، نداشتن توجه و تاکید به جزییات حساس باشند و در صورت وجود آنها، بچه را از نظر اختلال اُتیسم بررسی کنند.
2- اگر مشکل کودک در سنین پایینتر تشخیص داده شود و آموزشهای توانبخشی خوبی گرفته باشد که بتواند وارد مدرسه عادی شود، معمولا خانوادهها پس از مدتی با این دیدگاه که فرزندشان درمان شده است، روند درمان را رها میکنند. در اینصورت فرزندشان در انتهای دوره نوجوانی، درست زمانی که روابط اجتماعی پیچیدهتر میشوند و مشکلات اجتماعی خود را نشان میدهند، بهدلیل ضعف مهارتهای اجتماعی دچار مشکل خواهد شد. بیماری اُتیسم در سنین بالاتر با علایم متفاوتی نمایان میشود و تقریبا تمام کودکانی که درمان شدهاند یا نوجوانانی که علایم خفیفی از این بیماری را دارند، در درک کنایهها، استعارهها، تمثیلها، ضربالمثلها و سایر جنبههای کاربردشناختی زبان با مشکل روبهرو هستند و مفاهیم را خوب درک نمیکنند. آنها حتی ممکن است تحصیلات دانشگاهی داشته و بهنظر در درسها موفق باشند، اما در زندگی مشترک، به عنوان فردی یکدنده و غیرمنعطف، کمتر اجتماعی و گاهی غیرقابلتحمل ظاهر شوند که این موضوع روی کیفیت زندگی آنها اثر دارد.
3- تجربههای اجتماعی اثر فوقالعادهای بر شکلگیری مغز دارند. متاسفانه در روند تغییرات زندگی بشری، تدریجا از فرصت ارتباط طبیعی کاسته میشود و ارتباطهای غیرطبیعی و ماشینی، نظیر بازی با تلفنهمراه و سایر وسایل دیجیتالی جای آن را میگیرد. بهاینترتیب تعاملات اجتماعی که پیشنیاز تحول زبان، تفکر (شناخت) و مغز است بهتدریج رنگ میبازد و زندگی انفرادی در خانوادههای هستهای رواج مییابد. این عامل فرهنگی-اجتماعی، در کنار سایر عوامل (نظیر افزایش دقت تشخیص بیماری) نقش موثری در افزایش چشمگیر نرخ شیوع اُتیسم از اواسط قرن گذشته ایفا کرده است. براساس برآوردهای مراکز معتبر (مثل مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا)، نرخ تشخیص اُتیسم در سال1975 از حدود یکدر پنجهزارنفر به حدود یک در 68نفر در سال2014 رسیده است.
4- اثرات مداخلات درمانی هنگامی به حداکثر میرسد که درمان انفرادی کودک در سنین پایینتر بهصورت فشرده و مداوم و در حضور والد و شرایط طبیعی زندگی کودک انجام شود. فقط در این صورت است که در مغز منعطف کودک (زیر چهارسال) تغییراتی که متناظر با محیط طبیعی است ایجاد خواهد شد و کودک رفتار طبیعیتری بروز خواهد داد. البته به محض آنکه کودک بتواند با سایرین ارتباط برقرار کند، با گروه کودکان غیراتیستیک ادغام خواهد شد. درمانهای انفرادی و فشرده، در کوتاهمدت بار مالی بیشتری دارند. هرچند در بلندمدت، بهخصوص پس از ادغام کودک در محیطهای عادی برای فرد، خانواده و جامعه بهشدت مقرونبهصرفهاند. بنابراین قبل از صرف هزینهها و امکانات درمانی باید مطمئن شویم بیماری کودک درست تشخیص داده شده است. به همینمنظور باید دستکم یک فوقتخصص روانپزشکی اطفال و یک روانشناس یا متخصص مغز و اعصاب جداگانه (از تشخیص یکدیگر در مورد یک فرد خاص اطلاعی نداشته باشند) در موقعیتهای مختلف به تشخیص واحد برسند. در صورت تایید بیماری، لازم است کودک در معرض رفتارها و شرایط طبیعیای که خانواده و مربیان انتظار آن را دارند، قرار گیرد تا تغییرات مثبت در مسیرها
و ارتباطات عصبی ایجاد شود و کودک بهتدریج به تواناییهای کلامی، رفتاری و ارتباطی همسن و سالانش دست یابد. پرواضح است این تغییرات شکل نمیگیرد مگر اینکه والدین کودک تا سنین قبل از چهارسالگی او را تحت آموزش قرار دهند. حال اگر بهدلیل مشکلات مالی یا راهنماییهای اشتباه، کودک از درمانهای مناسب خاص کودکان اتیستیک بهرهمند نشود، روند درمان با تاخیر مواجه شده و آینده کودک به خطر میافتد. البته باید به خاطر داشت تعدادی از این کودکان حتی پس از درمانهای فشرده نمیتوانند با کودکان غیراتیستیک ادغام شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.