|

طنز، به‌منزله کنش اجتماعی

رویا صدر. طنز پرداز

بسیاری از کنش‌های اجتماعی سال، حول اسامی می‌گردید: از لیونل مسی و لیما و بنجامین ویلیامز (داور مسابقه ایران و عراق) در فضای مجازی گرفته تا مرتضی پاشایی در فضای مجازی و حقیقی. کنشگرانِ عمدتا جوان، گاه با خشم، گاه با اندوه و گاه با دلواپسی به سراغ سوژه‌ها رفتند و موج ایجاد کردند، تا جایی که مسوولان رسمی و غیررسمی را به واکنش و ناظران آگاه و نیمه‌آگاه را به تعجب واداشتند. حساب پاشایی البته جدا بود: کنش اجتماعی علاقه‌مندان بی‌شمار او در فضای حقیقی و مجازی، بازتابی از تکثر اجتماعی و انتقادی و مبتنی بر پیشروی آرام برای رویکرد به سبک‌های متفاوت زندگی را به نمایش گذاشت؛ ولی در وقایع مربوط به لیما و مسی و بنجامین ویلیامز و امثال آن، نوعی رفتار اجتماعی مبتنی بر هنجارگریزی مشاهده شد. فصل مشترک تمام این رخدادها، فراموشی متن و غلبه حاشیه بر آن بود و طنز، تا آنجا که سوژه اقتضا می‌کرد، جزء لاینفک این حاشیه‌سازی و حاشیه‌پردازی و گریز از متن و درآمیخته با هنجارگریزی‌ بود. ازاین‌رو بیراه نیست اگر طنز را مولفه اکثر کنش‌های اجتماعی سال گذشته در فضای مجازی و حقیقی بدانیم و در پی هر اتفاقی، شاهد آغاز به تولید انبوه کارخانه جوک‌سازی طنزپردازان بی‌نام‌ونشان در فضای مجازی و حقیقی باشیم. مولفه‌ای که اتفاقا بیش از هر چیز، افراد را نشانه رفت تا همگام با قداست‌زدایی از دیدگاه‌ها، از نام‌ها نیز اسطوره‌زدایی کند. جملات قصار بی‌ربط را در دهان بزرگان سیاست و علم و فکر گذاشت و همچنان از زبان شریعتی و پناهی و دیگران نوشت و حتی از این خوان نعمت، لقمان حکیم را نیز بی‌نصیب نگذاشت! تا آنجا که ورود این قالب طنز به برخی خطوط قرمز، به بروز شایعه فیلترشدن نرم‌افزار وایبر در شبکه ارتباطی موبایلی کشور انجامید. این اسطوره‌زدایی از شخصیت‌ها که گاه رنگ اسطوره‌ستیزی داشت و واکنشی اعتراضی از سوی نسل جوان علیه هنجارهای رسمی بود، گاه به‌نظر می‌رسید برخاسته از یک شوخی ساده و فاقد هیچ نیت نقادانه‌ای باشد و گاه وقتی رنگ گذر از برخی خطوط قرمز و حرمت‌شکنی به خود گرفت، احتمال دخالت جریان‌های خاص بیرون از دایره عمل کاربران در آن رفت. ولی درهرحال، ویژگی آن، فراگیری‌اش بود. فراگیری پدیده طنز و جوک‌سازی، نشان از عزم ملی ما برای خندیدن به دنیا و مافیها داشته و دارد! گویی عادت کرده‌ایم همه چیز را از دریچه طنز ببینیم و به جای کنش اجتماعی موثر، به آن بخندیم؛ به مجرد وقوع یک رخداد، موجی از شوخی‌های مختلف رد و بدل کنیم تاجایی‌که موضوع اصلی از یاد برود. ما ایرانی‌ها مردم شوخ‌طبعی هستیم و در طی قرن‌ها قرار گرفتن در معرض خوشی‌ها و ناخوشی و حتی تاخت‌وتاز و تهاجم اقوام و ملل در لحظاتی که راه برای هرگونه تنفسی بسته بود، در سایه طنز کمی استراحت کردیم و فشار را تاب آوردیم، که حاصل آن میراث غنی‌ای از طنز در ادبیات کلاسیک فارسی است. ما این میراث ادبی را در طی یک کنش اجتماعی! به شوخی‌های هجوآمیز رسانه‌های مجازی فرو کاستیم. آنچه در سال گذشته رخ داد، تداوم‌بخش این حرکت در عرصه طنز بود، هرچند باید اذعان داشت که در سایه این دموکراسی دیجیتالی، مجالی نیز برای آزمایشگری و تکثر و تنوع در نگاه طنزآمیز به سوژه‌ها فراهم شد، که در قیاس با هجو تندوتیز و هنجارشکن، کمتر دیده یا خوانده شد. دراین‌میان افق آینده نیز مشخص است، هرچند درصورت تداوم گسست نسلی و نیز گسست فرهنگی میان فرهنگ رسمی و غیررسمی، این افق مشخص، چندان روشن به‌نظر نمی‌رسد...

بسیاری از کنش‌های اجتماعی سال، حول اسامی می‌گردید: از لیونل مسی و لیما و بنجامین ویلیامز (داور مسابقه ایران و عراق) در فضای مجازی گرفته تا مرتضی پاشایی در فضای مجازی و حقیقی. کنشگرانِ عمدتا جوان، گاه با خشم، گاه با اندوه و گاه با دلواپسی به سراغ سوژه‌ها رفتند و موج ایجاد کردند، تا جایی که مسوولان رسمی و غیررسمی را به واکنش و ناظران آگاه و نیمه‌آگاه را به تعجب واداشتند. حساب پاشایی البته جدا بود: کنش اجتماعی علاقه‌مندان بی‌شمار او در فضای حقیقی و مجازی، بازتابی از تکثر اجتماعی و انتقادی و مبتنی بر پیشروی آرام برای رویکرد به سبک‌های متفاوت زندگی را به نمایش گذاشت؛ ولی در وقایع مربوط به لیما و مسی و بنجامین ویلیامز و امثال آن، نوعی رفتار اجتماعی مبتنی بر هنجارگریزی مشاهده شد. فصل مشترک تمام این رخدادها، فراموشی متن و غلبه حاشیه بر آن بود و طنز، تا آنجا که سوژه اقتضا می‌کرد، جزء لاینفک این حاشیه‌سازی و حاشیه‌پردازی و گریز از متن و درآمیخته با هنجارگریزی‌ بود. ازاین‌رو بیراه نیست اگر طنز را مولفه اکثر کنش‌های اجتماعی سال گذشته در فضای مجازی و حقیقی بدانیم و در پی هر اتفاقی، شاهد آغاز به تولید انبوه کارخانه جوک‌سازی طنزپردازان بی‌نام‌ونشان در فضای مجازی و حقیقی باشیم. مولفه‌ای که اتفاقا بیش از هر چیز، افراد را نشانه رفت تا همگام با قداست‌زدایی از دیدگاه‌ها، از نام‌ها نیز اسطوره‌زدایی کند. جملات قصار بی‌ربط را در دهان بزرگان سیاست و علم و فکر گذاشت و همچنان از زبان شریعتی و پناهی و دیگران نوشت و حتی از این خوان نعمت، لقمان حکیم را نیز بی‌نصیب نگذاشت! تا آنجا که ورود این قالب طنز به برخی خطوط قرمز، به بروز شایعه فیلترشدن نرم‌افزار وایبر در شبکه ارتباطی موبایلی کشور انجامید. این اسطوره‌زدایی از شخصیت‌ها که گاه رنگ اسطوره‌ستیزی داشت و واکنشی اعتراضی از سوی نسل جوان علیه هنجارهای رسمی بود، گاه به‌نظر می‌رسید برخاسته از یک شوخی ساده و فاقد هیچ نیت نقادانه‌ای باشد و گاه وقتی رنگ گذر از برخی خطوط قرمز و حرمت‌شکنی به خود گرفت، احتمال دخالت جریان‌های خاص بیرون از دایره عمل کاربران در آن رفت. ولی درهرحال، ویژگی آن، فراگیری‌اش بود. فراگیری پدیده طنز و جوک‌سازی، نشان از عزم ملی ما برای خندیدن به دنیا و مافیها داشته و دارد! گویی عادت کرده‌ایم همه چیز را از دریچه طنز ببینیم و به جای کنش اجتماعی موثر، به آن بخندیم؛ به مجرد وقوع یک رخداد، موجی از شوخی‌های مختلف رد و بدل کنیم تاجایی‌که موضوع اصلی از یاد برود. ما ایرانی‌ها مردم شوخ‌طبعی هستیم و در طی قرن‌ها قرار گرفتن در معرض خوشی‌ها و ناخوشی و حتی تاخت‌وتاز و تهاجم اقوام و ملل در لحظاتی که راه برای هرگونه تنفسی بسته بود، در سایه طنز کمی استراحت کردیم و فشار را تاب آوردیم، که حاصل آن میراث غنی‌ای از طنز در ادبیات کلاسیک فارسی است. ما این میراث ادبی را در طی یک کنش اجتماعی! به شوخی‌های هجوآمیز رسانه‌های مجازی فرو کاستیم. آنچه در سال گذشته رخ داد، تداوم‌بخش این حرکت در عرصه طنز بود، هرچند باید اذعان داشت که در سایه این دموکراسی دیجیتالی، مجالی نیز برای آزمایشگری و تکثر و تنوع در نگاه طنزآمیز به سوژه‌ها فراهم شد، که در قیاس با هجو تندوتیز و هنجارشکن، کمتر دیده یا خوانده شد. دراین‌میان افق آینده نیز مشخص است، هرچند درصورت تداوم گسست نسلی و نیز گسست فرهنگی میان فرهنگ رسمی و غیررسمی، این افق مشخص، چندان روشن به‌نظر نمی‌رسد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.