اشکهایی که دیگر دم مشک نیست
کامران سپهران
آیا تا الان دربرابر نقاشی گریه کردهاید؟ پاسخ من که منفی است. پاسخ جیمز الکینز، استاد تاریخ هنر مدرسه هنر شیکاگو، نیز منفی بوده است. اما روزی یکی از دانشجویانش در کلاس از گریستن خود مقابل یکی از تابلوهای کاسپار داوید فریدریش میگوید. واکنش او و سایر دانشجویان حاکی از شرمندگی است. انگار چیزی غلط اتفاق افتاده است. الکینز فورا مسیر بحث را عوض میکند. اما چنانکه پیداست ایده واکنش شدید عاطفی دربرابر تابلوی نقاشی دست از سرش برنمیدارد. با همکارانش این مساله را مطرح میکند، در «نیویورک ریویو آو بوکس» آگهی کوچکی میدهد که «اگر تاکنون دربرابر نقاشیای گریستهاید» با او مکاتبه شود. در کمال تعجب بیش از چهارصد پاسخ دریافت میکند. این پاسخها بنای کتاب «اشکها و تصویرها» را پی میریزد. الکینز با چیرهدستی و نقادانه این واکنشهای تجربی و مکتوم مخاطبان هنری را به ملأعام میآورد و به بحث میگذارد و در نهایت ما را دربرابر این پرسش قرار میدهد که آیا در برهوت خشک و بدون اشک زمانهمان در رویکرد به آثار هنری، چیزی عظیم را از دست ندادهایم. البته ما دربرابر فیلم یا رمان راحتتر گریه میکنیم. پاسخ الکینز این است که تجربه گذر زمان در این دو رسانه فرصت تامل و در نتیجه گریستن و احساسات شدید را فراهم میآورد، امری که تصاویر فاقد آن هستند. اما حتی فیلمها و رمانهایی که اشکانگیز هستند هم معمولا با الفاظ ملودرام و احساساتی به استقبال آنها میرویم و بهطور خودکار از لحاظ زیباشناختی نازل تلقی میشوند. به قول الکینز کسی به هنگام خواندن کافکا اشک نمیریزد، اگر هم بریزد سرنوشتی همانند تجربه چند شب پیش من به هنگام تماشای «دو روز، یک شب» (ساخته برادران داردن) را پیدا میکند. ساندرا (ماریون کوتیار) برای بازگشت به سر کارش در کارخانه، یک تعطیلی آخر هفته را وقت دارد تا نظر مساعد همکارانش را جلب کند. آنها برای این کار باید از خیر هزار یورو پاداش بگذرند. ساندرا که تازه از بستر بیماری اعصاب و روان برخاسته، مستاصل و خجلتزده به سراغ همکارانش میرود و اغلب با پاسخ منفی یا مردد آنها روبهرو میشود. وقتی تیمور را در زمین فوتبال مییابد و خواستهاش را مطرح میکند، تیمور زارزار میزند زیر گریه. من هم همراه تیمور. او میگرید چون این مدت عذاب وجدان داشته است که بار قبل رای به رفتن ساندرا داده است درحالیکه مدیون او بوده و حالا فرصت جبران پیدا کرده است. اما گریه من؟ حیرتزده با خود گفتم لابد خیلی خستهام و این صحنه تنها محرکی بوده است. بعد فکر کردم اخیرا بیشتر متاثر میشوم و احتمالا این به مسایل شیمیایی درون بدن برمیگردد و ناشی از بالارفتن سن است. هر چه بود این اتفاق غریب به من برمیگشت و ربط چندانی به فیلم نداشت. الکینز هم به هنگام روایت پریشانخاطری و از خودبیخودشدگی بعضی از مخاطبان آثار هنری، این گزینه را که شاید سبب نه این آثار بلکه مسایل روانی و جسمانی خود مخاطب است، به بحث میگذارد و قابل تامل میداند. اما مساله اینجاست که در چشمانداز تاریخیای که الکینز ترسیم میکند، مشاهده میکنیم که همهگاه وضعیت همانند زمانه حاضر نبوده است که خشکسالی اشک باشد و همچون من به اشکریختن ظنین باشیم. مثلا در قرن هجدهم مخاطبان آثار هنری بهوفور میگریستند. یک نمونه دنی دیدرو، متفکر عصر روشنگری است که بیهیچ خجلتی از اشکریزان خود در مقابل آثار ادبی و هنری میگوید. انسان قرن هجدهمی برخلاف ما صرفا برای چیزی غمانگیز نمیگریست: «خوانندگان قرن هجدهمی میگریستند چراکه شخصیتهای روسو، ساده، پاک و شاد بودند. ایشان اشک شادی، اشک شوق، اشک رفعت و اشک شعف میریختند.» الکینز میگوید میتوانیم امروز اهمیت و قدرت نقاشیهای قرن هجدهم را با آبوتاب شرح دهیم اما ناتوانیم که دربرابر آنها به لرزه درآییم و به گریه افتیم. در جغرافیای الکینز میان دو صحرای رنسانس و صحرای مدرنیسم و پستمدرنیسم، دریایی پر از آب اشک قرار گرفته است. اما اگر نگرش تاریخی الکینز، رواج گریه در اعصار مختلف را به ما یادآور میشود، یکی از اسباب خشکشدن چشمه اشکمان را هم همین تاریخ میداند. به گمان او دانشِ تاریخ هنر، میان ما و آثار هنری قرار گرفته و احساسات را کشته است. گریستن برای آماتورهاست و برای دانشجویان و متخصصان اساسا چنین پدیدهای قابلبحث نیست. او حتی از نامه گامبریچ، مورخ برجسته هنر، به خود یاد میکند که در آن گامبریچ میگوید هیچگاه مقابل نقاشیای گریه نکرده است و اضافه میکند که کتابی مفصل هم درباره کاریکاتور نوشته است اما هیچگاه از کاریکاتوری هم به خنده نیفتاده است. الکینز بر این باور است که اگر گامبریچ دربرابر کاریکاتور خندیده بود، بهیقین ما با کتابی متفاوت روبهرو بودیم. حکم طنزآلود الکینزِ استاد تاریخ هنر درباره دوراهی تاریخ و احساسات چنین است: «تاریخ هنر به تجربه من از تصاویر عمق میدهد و من به خریدن، خواندن و نوشتن کتابهای تاریخی ادامه میدهم، اگرچه میدانم توانایی من در مواجهه با نقاشیها، با قلبی باز و احساساتی تمامعیار از بین میرود. تاریخ به مادهمخدر میماند، مرا از خودم بیرون میبرد و رهاییام میبخشد. مرا از مواجهه خام و پیشبینینشده با آثار هنری محافظت میکند.» مسبب، تاریخ باشد یا هر دانش دیگر، واقعیت این است که مدتهاست دربرابر نقاشیها دیگر گریه نمیکنیم، مسحور و برانگیخته و از خودبیخود نمیشویم. برخورد کنونی ما با آثار هنری، برخوردی سرد همراه با احساسات کنترلشده و نهایتا اندکی لذت است؛ چیزی که الکینز «رژیم مدرن وقار و متانت» میخواند. نهایت هوشمندیمان هم این است که رویکرد کنایی به این آثار داشته باشیم. کتاب اشکها و تصویرها مرثیهای برای این وضعیت نیست، اما با نگرشی تجربی و صمیمانه، فقدانی بزرگ در درک و دریافت هنر را به ما گوشزد میکند. فراتر از آن، کتاب در هر گام ایدهای را که پیشرو قرار میدهد نقدی همهجانبه میکند، جوانب مختلف آن را میکاود، درنتیجه هیچگاه تز خود را فرضا به وادی دفاعیه از احساساتگرایی فرونمیکاهد که یک نمونه آن را در رویکرد پارادوکسیکال و متناقضنمای الکینز نسبت به تاریخ مشاهده کردیم. این تناقض حتی بر این نوشته نیز پرتو میافکند چون شما جماعت هنردوست را به خواندن کتابی دعوت میکند که در آن کتابها در مظان اتهاماند که میان شما و هنر فاصله انداختهاند.
آیا تا الان دربرابر نقاشی گریه کردهاید؟ پاسخ من که منفی است. پاسخ جیمز الکینز، استاد تاریخ هنر مدرسه هنر شیکاگو، نیز منفی بوده است. اما روزی یکی از دانشجویانش در کلاس از گریستن خود مقابل یکی از تابلوهای کاسپار داوید فریدریش میگوید. واکنش او و سایر دانشجویان حاکی از شرمندگی است. انگار چیزی غلط اتفاق افتاده است. الکینز فورا مسیر بحث را عوض میکند. اما چنانکه پیداست ایده واکنش شدید عاطفی دربرابر تابلوی نقاشی دست از سرش برنمیدارد. با همکارانش این مساله را مطرح میکند، در «نیویورک ریویو آو بوکس» آگهی کوچکی میدهد که «اگر تاکنون دربرابر نقاشیای گریستهاید» با او مکاتبه شود. در کمال تعجب بیش از چهارصد پاسخ دریافت میکند. این پاسخها بنای کتاب «اشکها و تصویرها» را پی میریزد. الکینز با چیرهدستی و نقادانه این واکنشهای تجربی و مکتوم مخاطبان هنری را به ملأعام میآورد و به بحث میگذارد و در نهایت ما را دربرابر این پرسش قرار میدهد که آیا در برهوت خشک و بدون اشک زمانهمان در رویکرد به آثار هنری، چیزی عظیم را از دست ندادهایم. البته ما دربرابر فیلم یا رمان راحتتر گریه میکنیم. پاسخ الکینز این است که تجربه گذر زمان در این دو رسانه فرصت تامل و در نتیجه گریستن و احساسات شدید را فراهم میآورد، امری که تصاویر فاقد آن هستند. اما حتی فیلمها و رمانهایی که اشکانگیز هستند هم معمولا با الفاظ ملودرام و احساساتی به استقبال آنها میرویم و بهطور خودکار از لحاظ زیباشناختی نازل تلقی میشوند. به قول الکینز کسی به هنگام خواندن کافکا اشک نمیریزد، اگر هم بریزد سرنوشتی همانند تجربه چند شب پیش من به هنگام تماشای «دو روز، یک شب» (ساخته برادران داردن) را پیدا میکند. ساندرا (ماریون کوتیار) برای بازگشت به سر کارش در کارخانه، یک تعطیلی آخر هفته را وقت دارد تا نظر مساعد همکارانش را جلب کند. آنها برای این کار باید از خیر هزار یورو پاداش بگذرند. ساندرا که تازه از بستر بیماری اعصاب و روان برخاسته، مستاصل و خجلتزده به سراغ همکارانش میرود و اغلب با پاسخ منفی یا مردد آنها روبهرو میشود. وقتی تیمور را در زمین فوتبال مییابد و خواستهاش را مطرح میکند، تیمور زارزار میزند زیر گریه. من هم همراه تیمور. او میگرید چون این مدت عذاب وجدان داشته است که بار قبل رای به رفتن ساندرا داده است درحالیکه مدیون او بوده و حالا فرصت جبران پیدا کرده است. اما گریه من؟ حیرتزده با خود گفتم لابد خیلی خستهام و این صحنه تنها محرکی بوده است. بعد فکر کردم اخیرا بیشتر متاثر میشوم و احتمالا این به مسایل شیمیایی درون بدن برمیگردد و ناشی از بالارفتن سن است. هر چه بود این اتفاق غریب به من برمیگشت و ربط چندانی به فیلم نداشت. الکینز هم به هنگام روایت پریشانخاطری و از خودبیخودشدگی بعضی از مخاطبان آثار هنری، این گزینه را که شاید سبب نه این آثار بلکه مسایل روانی و جسمانی خود مخاطب است، به بحث میگذارد و قابل تامل میداند. اما مساله اینجاست که در چشمانداز تاریخیای که الکینز ترسیم میکند، مشاهده میکنیم که همهگاه وضعیت همانند زمانه حاضر نبوده است که خشکسالی اشک باشد و همچون من به اشکریختن ظنین باشیم. مثلا در قرن هجدهم مخاطبان آثار هنری بهوفور میگریستند. یک نمونه دنی دیدرو، متفکر عصر روشنگری است که بیهیچ خجلتی از اشکریزان خود در مقابل آثار ادبی و هنری میگوید. انسان قرن هجدهمی برخلاف ما صرفا برای چیزی غمانگیز نمیگریست: «خوانندگان قرن هجدهمی میگریستند چراکه شخصیتهای روسو، ساده، پاک و شاد بودند. ایشان اشک شادی، اشک شوق، اشک رفعت و اشک شعف میریختند.» الکینز میگوید میتوانیم امروز اهمیت و قدرت نقاشیهای قرن هجدهم را با آبوتاب شرح دهیم اما ناتوانیم که دربرابر آنها به لرزه درآییم و به گریه افتیم. در جغرافیای الکینز میان دو صحرای رنسانس و صحرای مدرنیسم و پستمدرنیسم، دریایی پر از آب اشک قرار گرفته است. اما اگر نگرش تاریخی الکینز، رواج گریه در اعصار مختلف را به ما یادآور میشود، یکی از اسباب خشکشدن چشمه اشکمان را هم همین تاریخ میداند. به گمان او دانشِ تاریخ هنر، میان ما و آثار هنری قرار گرفته و احساسات را کشته است. گریستن برای آماتورهاست و برای دانشجویان و متخصصان اساسا چنین پدیدهای قابلبحث نیست. او حتی از نامه گامبریچ، مورخ برجسته هنر، به خود یاد میکند که در آن گامبریچ میگوید هیچگاه مقابل نقاشیای گریه نکرده است و اضافه میکند که کتابی مفصل هم درباره کاریکاتور نوشته است اما هیچگاه از کاریکاتوری هم به خنده نیفتاده است. الکینز بر این باور است که اگر گامبریچ دربرابر کاریکاتور خندیده بود، بهیقین ما با کتابی متفاوت روبهرو بودیم. حکم طنزآلود الکینزِ استاد تاریخ هنر درباره دوراهی تاریخ و احساسات چنین است: «تاریخ هنر به تجربه من از تصاویر عمق میدهد و من به خریدن، خواندن و نوشتن کتابهای تاریخی ادامه میدهم، اگرچه میدانم توانایی من در مواجهه با نقاشیها، با قلبی باز و احساساتی تمامعیار از بین میرود. تاریخ به مادهمخدر میماند، مرا از خودم بیرون میبرد و رهاییام میبخشد. مرا از مواجهه خام و پیشبینینشده با آثار هنری محافظت میکند.» مسبب، تاریخ باشد یا هر دانش دیگر، واقعیت این است که مدتهاست دربرابر نقاشیها دیگر گریه نمیکنیم، مسحور و برانگیخته و از خودبیخود نمیشویم. برخورد کنونی ما با آثار هنری، برخوردی سرد همراه با احساسات کنترلشده و نهایتا اندکی لذت است؛ چیزی که الکینز «رژیم مدرن وقار و متانت» میخواند. نهایت هوشمندیمان هم این است که رویکرد کنایی به این آثار داشته باشیم. کتاب اشکها و تصویرها مرثیهای برای این وضعیت نیست، اما با نگرشی تجربی و صمیمانه، فقدانی بزرگ در درک و دریافت هنر را به ما گوشزد میکند. فراتر از آن، کتاب در هر گام ایدهای را که پیشرو قرار میدهد نقدی همهجانبه میکند، جوانب مختلف آن را میکاود، درنتیجه هیچگاه تز خود را فرضا به وادی دفاعیه از احساساتگرایی فرونمیکاهد که یک نمونه آن را در رویکرد پارادوکسیکال و متناقضنمای الکینز نسبت به تاریخ مشاهده کردیم. این تناقض حتی بر این نوشته نیز پرتو میافکند چون شما جماعت هنردوست را به خواندن کتابی دعوت میکند که در آن کتابها در مظان اتهاماند که میان شما و هنر فاصله انداختهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.