|

پارادوکس آرنت

آرش ویسی

«حیات ذهن» آخرین پروژه فکری هانا آرنت بود. جلد اول آن به «تفکر» می‌پردازد و جلد دومش به «اراده». گویا قرار بوده جلد سومی نیز با موضوع «داوری» نوشته شود که آرنت مجالش را پیدا نکرد. هرچند آرنت می‌کوشد این مفاهیم را از تجرد بیرون آورد و آنها را در متن تاریخ بررسی کند، ولی تقسیم‌بندی حیات ذهن، یادآور تقسیم‌بندی کانتی از عقل است. به نظر آرنت، فلاسفه که طالب حیات نظری بوده‌اند، هیچ‌گاه روی خوشی به اراده نشان نداده و همواره سعی کرده‌اند با پیش‌کشیدنِ مفاهیم «بنیادین» (از ایمان تا قانون علیت)، حالت سرکش و نامتناهی اراده را مهار کنند. در عصر مدرن که پیشرفت، موضوع اصلی تفکر و گفتارهای نظری شد، انتظار می‌رفت که متفکران، برخورد متفاوتی با اراده داشته باشند؛ اما حتی فلاسفه‌ای چون هگل و نیچه که صیرورت در کانون تفکرشان بود، نهایتا اراده را ذیل مفاهیمی چون تاریخ یا نهیلیسم بررسی کردند. صیرورت نیز چیزی نبود مگر مانع انحراف از قانون تاریخی. تاریخ براساس ضرورتِ درونی‌اش تطور می‌یابد و در آخرین مرحله، معلوم می‌شود، هر نوع کج‌روی‌، چیزی نبوده مگر نیرنگ خود تاریخ و عقل. تاریخ لاجرم باید در جایی متوقف شود تا حقیقت ظاهر گردد؛ بدین‌سان، حقیقت در متن صیرورت نمی‌تواند خود را نشان دهد. به نظر آرنت، سایه سنگین گذشته در هیات تاریخ و زمان، حتی در نزد مردان عمل نیز در نهایت، اراده را به حاشیه راند.
هدف نهایی آرنت، رسیدن به‌نوعی هماهنگی میان قوای ذهن است. به‌باور او، ازآنجا‌که اراده میل به جهان‌نمودها دارد، بدون التفات به تفکر، به شر می‌انجامد؛ تجارب تلخ قرن بیستم به‌خوبی این مساله را تایید می‌کنند. آرنت در تقابل با نیچه، اراده را جنبشی به سمت قدرت نمی‌داند؛ بلکه قدرت را خاستگاه اراده می‌داند. موضوع اولیه اراده، خودِ نفس است، آن‌هم نفسی که قرار است در آینده ساخته شود. اراده قوه‌ای ازجادررفته است؛ نمی‌خواهد در قید گذشته باشد و ازاین‌رو، همیشه رو به‌سمت آینده دارد؛ ولی این نزدیکی به آینده، به‌واقع به‌معنای گسستن از حال نیز است. این وضعیت، به اراده، شوق و تمنا برای تخریب می‌دهد. ازاین‌حیث، نیچه اراده را نه هم‌تراز تمنا و میل، بلکه سرور آنها می‌داند؛ سروری که حکم‌رانی جزو ذاتش است. این ویژگی «هولناک» اراده، که نهایتا هرچیزی را به موضوعی برای تخریب بدل می‌کند، به‌باور فیلسوف لیبرالی چون آرنت، ترسناک و خطرناک است. به‌قول یکی از شارحانش، او نهایتا توتالیتاریسم و ابتذال شر را ذیل این موضوع بررسی می‌کند. او می‌خواهد مفهومی از اراده طرح کند که در قید مفهوم ضرورت نیست (زیرا فلاسفه همیشه اولویت را به ضرورت و جبر داده‌اند) و درعین‌حال، سرکش و بی‌حد نیز نیست. هدف نهایی آرنت، ساختن مفهومی سیاسی از آزادی و اختیار است که متفاوت از «آزادی فلسفی» است. فلاسفه با توجه‌نکردن به سیاست و وانهادن آن به‌دستان ماجراجویان، خود را با پرداختن به مجردات سرگرم کردند. نخستین پیامد این امر، تنزل حیات به حوزه خصوصی و اتمیزه‌شدن افراد بود. آزادی وقتی معنا می‌یابد که تن به مباحثه در حوزه عمومی بدهد. هر شکلی از آزادی انتزاعی و نامحدود، پیامد‌های هولناکی خواهد داشت. هدف نهایی اجتماع سیاسی، محدودکردن اراده آزاد شهروندان است. دقیقا ازاین‌روست که مخاطب آزادی سیاسی، شهروندان‌اند نه انسان‌های مجردی که همیشه مورد خطاب فلسفه بوده‌اند؛ بنابراین برعکس تفکر، که هیچ‌گاه نمی‌تواند خود را به حیث جمعی برساند، اراده سیاسی تنها در هیات جمعی معنا می‌یابد. این حیثیت سیاسی، مانع از ماجراجویی اراده می‌شود که بعضا سودای آغازی ناب را در سر دارد که نتیجه آن، الغای خود اراده خواهد بود. آزادی باید مشخص و محدود شود تا بتواند به تفکر نزدیک و بر خود آگاه شود. ازاین‌رو، هیچ آغاز ناب و تاسیس نابی وجود ندارد. تاریخ همیشه تاریخ تداوم و «احیا» بوده است.
آرنت در جلد دوم «حیات ذهن» خلاصه‌ای ارزنده از نظر فلاسفه_ از یونان باستان تا قرن بیستم_ درباره مفهوم اراده ارایه و او به‌مثابه یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان سنت لیبرالیسم، نقدی ارزنده از رویکرد فلاسفه و نیز دستاوردهای مدرنیته عرضه می‌کند. در کتاب دیگرش (وضع بشر) نشان می‌دهد که چیرگی مفاهیم و نیروهای انتزاعی بر حیات، عملا باعث زوال سیاست و حوزه عمومی شده است. نقد کوبنده آرنت به مدرنیته و کل سنت فلسفی از افلاطون تا هایدگر واجد بصیرت‌های درخشانی است. دفاع او از استقلال سیاست در برابر اقتصادگرایی و سیطره حیات خصوصی غیرقابل چشم‌پوشی است. این ویژگی‌ها می‌تواند آرنت را برای سنت چپ رادیکال، جذاب کند.
بااین‌همه، محصول نهایی‌ای که آرنت از دستگاه نظری خویش به‌دست می‌دهد، نوعی تن‌دادن به سیاست متعارف لیبرالی است. تلاش او برای بازخوانی مفهوم اراده عملا اراده را از سیاست رهایی‌بخش جدا می‌کند. اراده به‌مثابه قوه‌ای خودآیین و عقلانی ضروری است که همواره «عمومی» باشد؛ لیکن منظوری که آرنت از عمومی دارد تماما در قطب مخالف چیزی قرار می‌گیرد که روسو «اراده عمومی» می‌نامد. اراده عمومی (سیاسی) اگر به ماشینی مستقل که دارای «مصلحت» خود است واگذار یا حتی وصل شود، عملا استقلال و خودآیینی خویش را وانهاده است؛ بنابراین، سیاستی که بخواهد خود را مشروط به مفاهیمی نظیر «حق» یا «شهروند» یا «دولت» کند درجا خود را گرفتار نیروهای انتزاعی خواهد کرد. تحویل اراده به حوزه بازنمایی معضل تزریق آگاهی از بیرون- یا تمایز وجودشناختی تفکر از اراده که مورد پسند آرنت است- را به‌وجود می‌آورد. محدودکردن سیاست به «آزادی شهروندان» به‌معنای دگرآیینی سوژه‌های سیاسی خواهد بود. کنش‌گران سیاسی را باید به‌مثابه سوژه‌های مستقل در نظر گرفت تا بتوان از تعرض اقتصادگرایی و حیات خصوصی به سیاست جلوگیری کرد. آرنت از یک‌سو، برتری حیات سیاسی و نیروهای انتزاعی بر سیاست و حیات عمومی را نقد می‌کند و از سوی دیگر، سیاست را صرفا در قالب قانون و فلسفه حق به رسمیت می‌شناسد. حق شهروندی اگرچه نوعی آزادی را به فرد منزوی عطا می‌کند اما در نهایت، او- و نیز کل شأن سیاسی- را اسیر چنگال نیروهای انتزاعی‌ای می‌کند که حیات را به موضوع تکنولوژی‌های قدرت استحاله داده‌اند. تفکیک بنیادین میان اراده و عمل که مورد نظر آرنت است، منجر به برتری حیات نظرورزانه و نیز ذهنی‌شدن اراده و نهایتا انقسام حیات به خصوصی و عمومی خواهد شد. آرنت با ارایه سه‌گانه خود (تفکر، اراده و داوری) به شالوده‌ای متوسل می‌شود که به نظر آلن بدیو، ماهیت فلسفه سیاسی را می‌سازد. فلسفه سیاسی همیشه خود را محدود به تحلیل عینیتی ثابت و مقیدکردن سیاست به اخلاق کرده؛ بنابراین همواره در حریم تفکری بری از هر کنش مبارزه‌جویانه سیاسی باقی مانده است. این دقیقا نقدی بود که آرنت به حیات فکری محض و جدایی اراده از تفکر وارد می‌کند. این گفتار که آرنت نیز جزیی از آن است، نهایتا اولویت را به حکم و داوری می‌دهد تا فیلسوف بتواند به‌مثابه نظاره‌گر و تماشاگری حساس، اما آسوده، وقایع را بسنجد و خیر و شر را از همدیگر جدا کند (این دقیقا رویکرد کانت به انقلاب فرانسه بود که مورد تایید آرنت نیز بود). بدین‌سان، جای تعجب نیست که آرنت در دفاع از عقیده و مباحثه، قلم خود را علیه مفهوم حقیقت به‌کار می‌گیرد. آرنت سیاست و هرنوع از تخاصم را به تضاد عقاید تقلیل می‌دهد تا عقیده که اکنون از تعرض عمل مصون شده، بتواند وارد حوزه عمومی شود. حقیقت ازآنجا‌که تن به این بازی نمی‌دهد از دایره حوزه عمومی- یا سیاست- خارج می‌شود (البته بدیو در دستگاه فکری‌اش، به‌خوبی کاذب‌بودن این نگاه به حقیقت را نشان می‌دهد).
بدین‌سان، آرنت برای ریشه‌ای‌کردن نقد خود بر مناسبات انتزاعی مدرنیته، یا باید همچون اشمیت، اولویت مباحثه (و درنتیجه سیاست معطوف به پارلمان) را رد می‌کرد و به‌نوعی دولت‌گرایی عقب می‌نشست یا اینکه چون فوکو با سوق‌دادنِ انتقادهایش تا حد نهایی، آن سازوکاری را عیان می‌کرد که کل حیات را در گروگان خود گرفته است. به این‌ترتیب، هر نوع خوش‌بینی به بازسازی سیاست رهایی‌بخش در حیطه سنت لیبرالیسم، به‌عینه پیشاپیش هبوط سیاست و کل حیات را در گردابی بی‌پایان می‌پذیرد.

«حیات ذهن» آخرین پروژه فکری هانا آرنت بود. جلد اول آن به «تفکر» می‌پردازد و جلد دومش به «اراده». گویا قرار بوده جلد سومی نیز با موضوع «داوری» نوشته شود که آرنت مجالش را پیدا نکرد. هرچند آرنت می‌کوشد این مفاهیم را از تجرد بیرون آورد و آنها را در متن تاریخ بررسی کند، ولی تقسیم‌بندی حیات ذهن، یادآور تقسیم‌بندی کانتی از عقل است. به نظر آرنت، فلاسفه که طالب حیات نظری بوده‌اند، هیچ‌گاه روی خوشی به اراده نشان نداده و همواره سعی کرده‌اند با پیش‌کشیدنِ مفاهیم «بنیادین» (از ایمان تا قانون علیت)، حالت سرکش و نامتناهی اراده را مهار کنند. در عصر مدرن که پیشرفت، موضوع اصلی تفکر و گفتارهای نظری شد، انتظار می‌رفت که متفکران، برخورد متفاوتی با اراده داشته باشند؛ اما حتی فلاسفه‌ای چون هگل و نیچه که صیرورت در کانون تفکرشان بود، نهایتا اراده را ذیل مفاهیمی چون تاریخ یا نهیلیسم بررسی کردند. صیرورت نیز چیزی نبود مگر مانع انحراف از قانون تاریخی. تاریخ براساس ضرورتِ درونی‌اش تطور می‌یابد و در آخرین مرحله، معلوم می‌شود، هر نوع کج‌روی‌، چیزی نبوده مگر نیرنگ خود تاریخ و عقل. تاریخ لاجرم باید در جایی متوقف شود تا حقیقت ظاهر گردد؛ بدین‌سان، حقیقت در متن صیرورت نمی‌تواند خود را نشان دهد. به نظر آرنت، سایه سنگین گذشته در هیات تاریخ و زمان، حتی در نزد مردان عمل نیز در نهایت، اراده را به حاشیه راند.
هدف نهایی آرنت، رسیدن به‌نوعی هماهنگی میان قوای ذهن است. به‌باور او، ازآنجا‌که اراده میل به جهان‌نمودها دارد، بدون التفات به تفکر، به شر می‌انجامد؛ تجارب تلخ قرن بیستم به‌خوبی این مساله را تایید می‌کنند. آرنت در تقابل با نیچه، اراده را جنبشی به سمت قدرت نمی‌داند؛ بلکه قدرت را خاستگاه اراده می‌داند. موضوع اولیه اراده، خودِ نفس است، آن‌هم نفسی که قرار است در آینده ساخته شود. اراده قوه‌ای ازجادررفته است؛ نمی‌خواهد در قید گذشته باشد و ازاین‌رو، همیشه رو به‌سمت آینده دارد؛ ولی این نزدیکی به آینده، به‌واقع به‌معنای گسستن از حال نیز است. این وضعیت، به اراده، شوق و تمنا برای تخریب می‌دهد. ازاین‌حیث، نیچه اراده را نه هم‌تراز تمنا و میل، بلکه سرور آنها می‌داند؛ سروری که حکم‌رانی جزو ذاتش است. این ویژگی «هولناک» اراده، که نهایتا هرچیزی را به موضوعی برای تخریب بدل می‌کند، به‌باور فیلسوف لیبرالی چون آرنت، ترسناک و خطرناک است. به‌قول یکی از شارحانش، او نهایتا توتالیتاریسم و ابتذال شر را ذیل این موضوع بررسی می‌کند. او می‌خواهد مفهومی از اراده طرح کند که در قید مفهوم ضرورت نیست (زیرا فلاسفه همیشه اولویت را به ضرورت و جبر داده‌اند) و درعین‌حال، سرکش و بی‌حد نیز نیست. هدف نهایی آرنت، ساختن مفهومی سیاسی از آزادی و اختیار است که متفاوت از «آزادی فلسفی» است. فلاسفه با توجه‌نکردن به سیاست و وانهادن آن به‌دستان ماجراجویان، خود را با پرداختن به مجردات سرگرم کردند. نخستین پیامد این امر، تنزل حیات به حوزه خصوصی و اتمیزه‌شدن افراد بود. آزادی وقتی معنا می‌یابد که تن به مباحثه در حوزه عمومی بدهد. هر شکلی از آزادی انتزاعی و نامحدود، پیامد‌های هولناکی خواهد داشت. هدف نهایی اجتماع سیاسی، محدودکردن اراده آزاد شهروندان است. دقیقا ازاین‌روست که مخاطب آزادی سیاسی، شهروندان‌اند نه انسان‌های مجردی که همیشه مورد خطاب فلسفه بوده‌اند؛ بنابراین برعکس تفکر، که هیچ‌گاه نمی‌تواند خود را به حیث جمعی برساند، اراده سیاسی تنها در هیات جمعی معنا می‌یابد. این حیثیت سیاسی، مانع از ماجراجویی اراده می‌شود که بعضا سودای آغازی ناب را در سر دارد که نتیجه آن، الغای خود اراده خواهد بود. آزادی باید مشخص و محدود شود تا بتواند به تفکر نزدیک و بر خود آگاه شود. ازاین‌رو، هیچ آغاز ناب و تاسیس نابی وجود ندارد. تاریخ همیشه تاریخ تداوم و «احیا» بوده است.
آرنت در جلد دوم «حیات ذهن» خلاصه‌ای ارزنده از نظر فلاسفه_ از یونان باستان تا قرن بیستم_ درباره مفهوم اراده ارایه و او به‌مثابه یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان سنت لیبرالیسم، نقدی ارزنده از رویکرد فلاسفه و نیز دستاوردهای مدرنیته عرضه می‌کند. در کتاب دیگرش (وضع بشر) نشان می‌دهد که چیرگی مفاهیم و نیروهای انتزاعی بر حیات، عملا باعث زوال سیاست و حوزه عمومی شده است. نقد کوبنده آرنت به مدرنیته و کل سنت فلسفی از افلاطون تا هایدگر واجد بصیرت‌های درخشانی است. دفاع او از استقلال سیاست در برابر اقتصادگرایی و سیطره حیات خصوصی غیرقابل چشم‌پوشی است. این ویژگی‌ها می‌تواند آرنت را برای سنت چپ رادیکال، جذاب کند.
بااین‌همه، محصول نهایی‌ای که آرنت از دستگاه نظری خویش به‌دست می‌دهد، نوعی تن‌دادن به سیاست متعارف لیبرالی است. تلاش او برای بازخوانی مفهوم اراده عملا اراده را از سیاست رهایی‌بخش جدا می‌کند. اراده به‌مثابه قوه‌ای خودآیین و عقلانی ضروری است که همواره «عمومی» باشد؛ لیکن منظوری که آرنت از عمومی دارد تماما در قطب مخالف چیزی قرار می‌گیرد که روسو «اراده عمومی» می‌نامد. اراده عمومی (سیاسی) اگر به ماشینی مستقل که دارای «مصلحت» خود است واگذار یا حتی وصل شود، عملا استقلال و خودآیینی خویش را وانهاده است؛ بنابراین، سیاستی که بخواهد خود را مشروط به مفاهیمی نظیر «حق» یا «شهروند» یا «دولت» کند درجا خود را گرفتار نیروهای انتزاعی خواهد کرد. تحویل اراده به حوزه بازنمایی معضل تزریق آگاهی از بیرون- یا تمایز وجودشناختی تفکر از اراده که مورد پسند آرنت است- را به‌وجود می‌آورد. محدودکردن سیاست به «آزادی شهروندان» به‌معنای دگرآیینی سوژه‌های سیاسی خواهد بود. کنش‌گران سیاسی را باید به‌مثابه سوژه‌های مستقل در نظر گرفت تا بتوان از تعرض اقتصادگرایی و حیات خصوصی به سیاست جلوگیری کرد. آرنت از یک‌سو، برتری حیات سیاسی و نیروهای انتزاعی بر سیاست و حیات عمومی را نقد می‌کند و از سوی دیگر، سیاست را صرفا در قالب قانون و فلسفه حق به رسمیت می‌شناسد. حق شهروندی اگرچه نوعی آزادی را به فرد منزوی عطا می‌کند اما در نهایت، او- و نیز کل شأن سیاسی- را اسیر چنگال نیروهای انتزاعی‌ای می‌کند که حیات را به موضوع تکنولوژی‌های قدرت استحاله داده‌اند. تفکیک بنیادین میان اراده و عمل که مورد نظر آرنت است، منجر به برتری حیات نظرورزانه و نیز ذهنی‌شدن اراده و نهایتا انقسام حیات به خصوصی و عمومی خواهد شد. آرنت با ارایه سه‌گانه خود (تفکر، اراده و داوری) به شالوده‌ای متوسل می‌شود که به نظر آلن بدیو، ماهیت فلسفه سیاسی را می‌سازد. فلسفه سیاسی همیشه خود را محدود به تحلیل عینیتی ثابت و مقیدکردن سیاست به اخلاق کرده؛ بنابراین همواره در حریم تفکری بری از هر کنش مبارزه‌جویانه سیاسی باقی مانده است. این دقیقا نقدی بود که آرنت به حیات فکری محض و جدایی اراده از تفکر وارد می‌کند. این گفتار که آرنت نیز جزیی از آن است، نهایتا اولویت را به حکم و داوری می‌دهد تا فیلسوف بتواند به‌مثابه نظاره‌گر و تماشاگری حساس، اما آسوده، وقایع را بسنجد و خیر و شر را از همدیگر جدا کند (این دقیقا رویکرد کانت به انقلاب فرانسه بود که مورد تایید آرنت نیز بود). بدین‌سان، جای تعجب نیست که آرنت در دفاع از عقیده و مباحثه، قلم خود را علیه مفهوم حقیقت به‌کار می‌گیرد. آرنت سیاست و هرنوع از تخاصم را به تضاد عقاید تقلیل می‌دهد تا عقیده که اکنون از تعرض عمل مصون شده، بتواند وارد حوزه عمومی شود. حقیقت ازآنجا‌که تن به این بازی نمی‌دهد از دایره حوزه عمومی- یا سیاست- خارج می‌شود (البته بدیو در دستگاه فکری‌اش، به‌خوبی کاذب‌بودن این نگاه به حقیقت را نشان می‌دهد).
بدین‌سان، آرنت برای ریشه‌ای‌کردن نقد خود بر مناسبات انتزاعی مدرنیته، یا باید همچون اشمیت، اولویت مباحثه (و درنتیجه سیاست معطوف به پارلمان) را رد می‌کرد و به‌نوعی دولت‌گرایی عقب می‌نشست یا اینکه چون فوکو با سوق‌دادنِ انتقادهایش تا حد نهایی، آن سازوکاری را عیان می‌کرد که کل حیات را در گروگان خود گرفته است. به این‌ترتیب، هر نوع خوش‌بینی به بازسازی سیاست رهایی‌بخش در حیطه سنت لیبرالیسم، به‌عینه پیشاپیش هبوط سیاست و کل حیات را در گردابی بی‌پایان می‌پذیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.