|

برای داوود فتحعلی‌بیگی و عاشقانه‌هایش

«شادمانی، رستگاری و عدالت برای مردمان، باروری و برکت برای سرزمین»

محمدحسین ناصربخت . پژوهشگر و مدرس تئاتر

از من خواسته‌اند یادداشتی بنویسم و رابطه داوود فتحعلی‌بیگی را با نمایش‌های سنتی و آیینی ایران تبیین کنم، اما شروع این نوشته چه می‌تواند باشد؟ راستی داوود فتحعلی‌بیگی کیست؟ ظاهرا سوال آسانی است؛ می‌توان به زندگینامه او نگاهی انداخت و مثلا نوشت که وی متولد سلطانیه زنجان در سال1329 است، در محله امامزاده‌حسن تهران بزرگ شده و در سال1356 کارشناسی خود را در رشته تئاتر از دانشگاه تهران دریافت کرده است. شاید هم بد نباشد که از همین‌جا با ذکر اینکه پروژه پایانی او برای اخذ لیسانس مربوط‌به شخصیت‌پردازی در تعزیه بوده است، مطلب را به ارتباط داوود فتحعلی‌بیگی با نمایش‌های سنتی و آیینی، که موضوع اصلی یادداشت است، پیوند دهیم، اما هیچ‌یک از این پیشنهادات راضی‌کننده نیست، زیرا دیگر بعد از گذشت 26سال از تاسیس کانون نمایش‌های سنتی و آیینی که از ابتدا سکانداری آن برعهده داوود فتحعلی‌بیگی یا، آن‌گونه که بچه‌های گروه تماشا صدایش می‌کنند، «حاج‌داوود» بوده است و بعد از برپایی 16دوره جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی که در همه آنها داوود فتحعلی‌بیگی حضوری موثر داشته است و اکنون دبیری هفدهمین‌دوره آن را که قرار است در تابستان سال93 برگزار گردد، برعهده دارد، دیگر کیست که بتواند تاثیر وی را بر حفظ، رشد و اشاعه این‌ گونه‌های غریب نمایشی انکار کند. پس سخن را از جایی دیگر باید آغاز کرد.
آنهایی که درسال‌های پس از انقلاب تئاتر را تجربه کرده‌اند، می‌دانند که درسال‌های پایانی دهه60 تئاتری، که حتی برای پرکردن مجموعه تئاترشهر نیز به دلایل عدیده تولید کافی نداشت، در چه شرایطی به سر می‌برد و همچنین به یاد می‌آورند که برخلاف امروز، که رسالات و پایان‌نامه‌های دانشگاهی باافتخار به نمایش‌های آیینی و سنتی اختصاص می‌یابند، درآن شرایط، سخن‌گفتن از نمایش سنتی، که حتی بسیاری از اهالی تئاتر نیز با اکراه از آن سخن می‌گفتند، چه تاوانی درپی داشت و داوود فتحعلی‌بیگی درآن شرایط از معدود کسانی بود که در حمایت از این نمایش‌ها و دست‌اندرکاران آن قدعلم کرد و با این خیزش، تولدی دیگر را نیز برای خود رقم زد، چنان‌که شاید بهتر باشد روز تولد او را در میان روزهایی بجوییم که پس از سکوتی چندساله، هاشم فیاض‌ها، سعدی افشارها و مرشد ولی‌الله ترابی‌ها را به بهانه اجرای نمایش در تماشاخانه‌های غریب گوشه‌وکنار شهر، سوگواره‌های شبیه‌خوانی و مهم‌تر از همه، از سال1377، جشنواره نمایش‌های سنتی و آیینی، دوباره راهی صحنه کرد.
ازجمله وظایف کانون نمایش‌های آیینی و سنتی که در آیین‌نامه مصوب آن در انجمن نمایش به سال1377 ذکر شد، فعالیت در عرصه‌های تولید و آموزش‌وپژوهش برای حفظ‌واحیای نمایش‌های آیینی و سنتی بود، فعالیت‌هایی که هرچند هیچ‌گاه برای آنها بودجه‌ای جز بودجه برگزاری جشنواره‌های نمایش‌های آیینی و سنتی درنظر گرفته نشد اما به همت داوود فتحعلی‌بیگی و یارانش، که همه دست‌اندرکاران پیروجوان این عرصه بوده‌اند، باوجود نبود بودجه، هرگز تعطیل نشد که ثمره آن پژوهش‌ها و رسالات متعدد دانشگاهی پیرامون نمایش‌های سنتی، تولید نمایش‌های متعدد با الهام یا در قالب گونه‌های متفاوت نمایش‌های سنتی، تربیت نسل جوانی از دست اندرکاران این عرصه است آن هم در روزگاری که دیگر از پیشکسوتان تعدادی معدود مانده‌اند.
هرچند سال‌ها پیش برتولت برشت ملتی را که درجست‌وجوی قهرمانی است، سرزنش کرد و بسیار پیش از او بزرگمهر حکیم به ما آموخت که همه‌چیز را همگان دانند اما می‌گویند هنوز نیز در سرزمین ما رسم است که برای انجام کارهای بزرگ، که در کشورهای پیشرفته برعهده بنیاد یا سازمانی است، باید قهرمانانی یافت که به تنهایی و یک‌تنه دل به دریا زنند. چنانکه اگر نبود همت بزرگمردی چون دهخدا، که با حرکت خود موجی ازفرهنگنامه‌سازی به پا کرد، شاید هنوز نیز ما در حسرت فرهنگنامه‌ای بودیم و داوود فتحعلی‌بیگی نیز بی‌اغراق در پایمردی مثال‌زدنی‌اش برای حمایت از گونه‌های درحال انقراض میراث نمایشی ما از قبیل همین مردمان است. او که چندسال پیش از سوی دانشجویان و همراهانش طی برگزاری جشن تولد 60سالگی‌اش لقب آقای نمایش ایرانی را هدیه گرفت، در سه‌دهه اخیر پیگیرترین حامی تمامی انواع نمایش‌های آیینی و سنتی بوده است که در کنار فعالیت‌های مدیریتی و اجرایی خود نمایشنامه نوشته، کارگردانی و بازی کرده، درکلاس‌های دانشگاهی و کارگاه‌های نقالی و تخت‌حوضی زیرنظر کانون با آموزش به جوانان علاقمند تجارب خود را منتقل کرده و ثمره مطالعات و تحقیقات خود را در این عرصه در قالب مقاله و کتاب منتشر کرده است اما باوجود همه دانش و تجربه‌اش هنوز نیز در شنیدن سخنی تازه، اشتیاق جوانی شوریده‌حال را بروز می‌دهد، بی‌اکراه با دانشجویان و هنرمندان نوخاسته به بحث می‌نشیند و علاوه برهمه آنچه گفته شد - و شاید مهم‌تر از همه- شیوه زندگانی‌اش بیانگر این مطلب است که وی نه از سرتفنن یا گذران ایام، که با ایمانی قلبی به اهداف خویش در این راه قدم برمی‌دارد و به شهادت آثارش همچون تمامی هنرمندان پاکباز نمایش‌های آیینی و سنتی شادمانی، رستگاری و عدالت را برای مردمان و باروری و برکت را برای طبیعت و سفره‌های باز سرزمینش طلب دارد.
پی‌نوشت:
1- گروهی که وی برای اشاعه نمایش‌های سنتی با در کنار هم آوردن هنرمندان تجربی و دانش‌آموخته علاقه‌مند به نمایش‌های سنتی از اواسط دهه70 تشکیل داده است.

از من خواسته‌اند یادداشتی بنویسم و رابطه داوود فتحعلی‌بیگی را با نمایش‌های سنتی و آیینی ایران تبیین کنم، اما شروع این نوشته چه می‌تواند باشد؟ راستی داوود فتحعلی‌بیگی کیست؟ ظاهرا سوال آسانی است؛ می‌توان به زندگینامه او نگاهی انداخت و مثلا نوشت که وی متولد سلطانیه زنجان در سال1329 است، در محله امامزاده‌حسن تهران بزرگ شده و در سال1356 کارشناسی خود را در رشته تئاتر از دانشگاه تهران دریافت کرده است. شاید هم بد نباشد که از همین‌جا با ذکر اینکه پروژه پایانی او برای اخذ لیسانس مربوط‌به شخصیت‌پردازی در تعزیه بوده است، مطلب را به ارتباط داوود فتحعلی‌بیگی با نمایش‌های سنتی و آیینی، که موضوع اصلی یادداشت است، پیوند دهیم، اما هیچ‌یک از این پیشنهادات راضی‌کننده نیست، زیرا دیگر بعد از گذشت 26سال از تاسیس کانون نمایش‌های سنتی و آیینی که از ابتدا سکانداری آن برعهده داوود فتحعلی‌بیگی یا، آن‌گونه که بچه‌های گروه تماشا صدایش می‌کنند، «حاج‌داوود» بوده است و بعد از برپایی 16دوره جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی که در همه آنها داوود فتحعلی‌بیگی حضوری موثر داشته است و اکنون دبیری هفدهمین‌دوره آن را که قرار است در تابستان سال93 برگزار گردد، برعهده دارد، دیگر کیست که بتواند تاثیر وی را بر حفظ، رشد و اشاعه این‌ گونه‌های غریب نمایشی انکار کند. پس سخن را از جایی دیگر باید آغاز کرد.
آنهایی که درسال‌های پس از انقلاب تئاتر را تجربه کرده‌اند، می‌دانند که درسال‌های پایانی دهه60 تئاتری، که حتی برای پرکردن مجموعه تئاترشهر نیز به دلایل عدیده تولید کافی نداشت، در چه شرایطی به سر می‌برد و همچنین به یاد می‌آورند که برخلاف امروز، که رسالات و پایان‌نامه‌های دانشگاهی باافتخار به نمایش‌های آیینی و سنتی اختصاص می‌یابند، درآن شرایط، سخن‌گفتن از نمایش سنتی، که حتی بسیاری از اهالی تئاتر نیز با اکراه از آن سخن می‌گفتند، چه تاوانی درپی داشت و داوود فتحعلی‌بیگی درآن شرایط از معدود کسانی بود که در حمایت از این نمایش‌ها و دست‌اندرکاران آن قدعلم کرد و با این خیزش، تولدی دیگر را نیز برای خود رقم زد، چنان‌که شاید بهتر باشد روز تولد او را در میان روزهایی بجوییم که پس از سکوتی چندساله، هاشم فیاض‌ها، سعدی افشارها و مرشد ولی‌الله ترابی‌ها را به بهانه اجرای نمایش در تماشاخانه‌های غریب گوشه‌وکنار شهر، سوگواره‌های شبیه‌خوانی و مهم‌تر از همه، از سال1377، جشنواره نمایش‌های سنتی و آیینی، دوباره راهی صحنه کرد.
ازجمله وظایف کانون نمایش‌های آیینی و سنتی که در آیین‌نامه مصوب آن در انجمن نمایش به سال1377 ذکر شد، فعالیت در عرصه‌های تولید و آموزش‌وپژوهش برای حفظ‌واحیای نمایش‌های آیینی و سنتی بود، فعالیت‌هایی که هرچند هیچ‌گاه برای آنها بودجه‌ای جز بودجه برگزاری جشنواره‌های نمایش‌های آیینی و سنتی درنظر گرفته نشد اما به همت داوود فتحعلی‌بیگی و یارانش، که همه دست‌اندرکاران پیروجوان این عرصه بوده‌اند، باوجود نبود بودجه، هرگز تعطیل نشد که ثمره آن پژوهش‌ها و رسالات متعدد دانشگاهی پیرامون نمایش‌های سنتی، تولید نمایش‌های متعدد با الهام یا در قالب گونه‌های متفاوت نمایش‌های سنتی، تربیت نسل جوانی از دست اندرکاران این عرصه است آن هم در روزگاری که دیگر از پیشکسوتان تعدادی معدود مانده‌اند.
هرچند سال‌ها پیش برتولت برشت ملتی را که درجست‌وجوی قهرمانی است، سرزنش کرد و بسیار پیش از او بزرگمهر حکیم به ما آموخت که همه‌چیز را همگان دانند اما می‌گویند هنوز نیز در سرزمین ما رسم است که برای انجام کارهای بزرگ، که در کشورهای پیشرفته برعهده بنیاد یا سازمانی است، باید قهرمانانی یافت که به تنهایی و یک‌تنه دل به دریا زنند. چنانکه اگر نبود همت بزرگمردی چون دهخدا، که با حرکت خود موجی ازفرهنگنامه‌سازی به پا کرد، شاید هنوز نیز ما در حسرت فرهنگنامه‌ای بودیم و داوود فتحعلی‌بیگی نیز بی‌اغراق در پایمردی مثال‌زدنی‌اش برای حمایت از گونه‌های درحال انقراض میراث نمایشی ما از قبیل همین مردمان است. او که چندسال پیش از سوی دانشجویان و همراهانش طی برگزاری جشن تولد 60سالگی‌اش لقب آقای نمایش ایرانی را هدیه گرفت، در سه‌دهه اخیر پیگیرترین حامی تمامی انواع نمایش‌های آیینی و سنتی بوده است که در کنار فعالیت‌های مدیریتی و اجرایی خود نمایشنامه نوشته، کارگردانی و بازی کرده، درکلاس‌های دانشگاهی و کارگاه‌های نقالی و تخت‌حوضی زیرنظر کانون با آموزش به جوانان علاقمند تجارب خود را منتقل کرده و ثمره مطالعات و تحقیقات خود را در این عرصه در قالب مقاله و کتاب منتشر کرده است اما باوجود همه دانش و تجربه‌اش هنوز نیز در شنیدن سخنی تازه، اشتیاق جوانی شوریده‌حال را بروز می‌دهد، بی‌اکراه با دانشجویان و هنرمندان نوخاسته به بحث می‌نشیند و علاوه برهمه آنچه گفته شد - و شاید مهم‌تر از همه- شیوه زندگانی‌اش بیانگر این مطلب است که وی نه از سرتفنن یا گذران ایام، که با ایمانی قلبی به اهداف خویش در این راه قدم برمی‌دارد و به شهادت آثارش همچون تمامی هنرمندان پاکباز نمایش‌های آیینی و سنتی شادمانی، رستگاری و عدالت را برای مردمان و باروری و برکت را برای طبیعت و سفره‌های باز سرزمینش طلب دارد.
پی‌نوشت:
1- گروهی که وی برای اشاعه نمایش‌های سنتی با در کنار هم آوردن هنرمندان تجربی و دانش‌آموخته علاقه‌مند به نمایش‌های سنتی از اواسط دهه70 تشکیل داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.