|

نگاهی به پتانسیل گسترش روابط ایران و آلمان

راه اروپا از برلین می گذرد

سیدشمس‌الدین خارقانی. سفیر سابق ایران در آلمان

بدون‌شک آلمان بزرگ‌ترین اقتصاد اروپا و یکی از چهار اقتصاد بزرگ جهان است. این کشور با وسعت 357هزارو21کیلومترمربع و داشتن
9 همسایه، 16ایالت و حدود 81میلیون‌نفر جمعیت، دارای شاخصه‌های اقتصادی بسیار قوی و بعضا- با توجه به کشوری با این مشخصات جغرافیایی و انسانی- در حد شگفت‌انگیز است. شاخصه‌هایی که تنه به کشورهای بزرگ و ابرقدرت جهانی می‌زند و در بعضی موارد، از آنها نیز گوی سبقت را ربوده است. جدول‌های شماره یک ، دو و سه. آوردن این شاخص‌ها در حالی صورت می‌گیرد که در دو جنگ جهانی در قرن بیستم در بعضی موارد، آلمان به‌معنای واقعی با خاک یکسان شد و مردمی با احساس غریب سرخوردگی و با توجه به بازندگی در جنگ، تخریب کامل زیرساخت‌های کشور، اشغال بیش از نیمی از کشور توسط بیگانگان و تحت‌نظارت بودن در نیمی دیگر توسط متفقین، نه تنها کشور خود را ساختند و امروزه می توانند به جرات به آن افتخار کنند، بلکه در ساخت و تعالی اروپای اتحادیه‌ای هم سهم بسیار زیادی ایفا کردند. امروزه اگرچه این قدرت اروپایی با چالش‌های بسیار داخلی روبرو است و در سیاست خارجی خود نیز با ادامه بحران اقتصاد باقی‌مانده از سال 2008، رشد راست‌گراها و چپ‌گراهای افراطی در آلمان و اروپا، حل معضلات هم‌گرایی در اروپا و در ضمن برنامه‌ریزی ارتباطی بیشتر با قدرت‌های خارج از حوزه اروپا، به‌ویژه روابط فراآتلانتیکی مواجه است، ولی توانسته به نوعی رهبریت اروپایی دست یابد که رویای صدراعظمان گذشته آلمان مانند آدنائر- ارهارد- برانت تا اشمیت و کهل بوده است. این قدرت نوظهور اروپایی-جهانی، حرف‌وحدیث فراوان دارد و مثنوی هفتاد من است ولی به دلیل قلت زمانی و مکانی از توصیف بیشتر خود داری و به همین بسنده می‌شود که آلمان در آینده دارای جایگاه اقتصادی بالاتر و نیز منزلگاه سیاسی جهانی به مراتب قدرتمندتری از امروز خواهد شد. این کشور از جایگاه اقتصادی، بازسازی نقش سیاسی خود را در اروپا و جهان پیش چشم خواهد داشت.
روابط ایران و آلمان
روابط ایران و آلمان در قبل و بعد از انقلاب اسلامی، همیشه وابسته به دو عامل مهم بوده است:
1-این روابط از زیربنای اقتصادی-تجاری صرف بدون نگرش‌های استراتژیک و سیاسی برخوردار بوده است.
2-عوامل تاثیرگذار خارج از حیطه دو کشور به‌دلیل این عدم‌وابستگی استراتژیک در روابط، مدخلیت بسیار داشته ‌است.
اگرچه دو طرف، سعی وافری داشتند که از گسترش روابط اقتصادی برای ایجاد نوعی بندوبست سیاسی و استراتژیک به یکدیگر بهره‌برداری کنند، ولی قدرت عوامل خارجی مانند: آمریکا، کشورهای عرب منطقه، اسراییل و صلح خاورمیانه، مشکلات دوجانبه مانند ماجرای میکونوس، نگرش‌های ویژه و بیش‌ازاندازه حقوق بشری در دیدگاه‌های طرف آلمانی، نگرش‌های بدبینانه طرف ایرانی، به‌خصوص بعد از شروع جنگ تحمیلی به غرب و آلمان، بهره‌برداری‌نکردن طرف ایرانی از ایرانیان مقیم آلمان به‌عنوان یک فرصت و از این مهم‌تر، موضوع هسته‌ای ایران و در آخر نیز، برخوردارنبودن از یک دیالوگ منظم و درخور روابط دو قدرت منطقه‌ای به‌عنوان موانعی در این مهم نقش ایفا کرد.به نظر می‌رسد که به دلایل متعدد، ازجمله جایگاه دو کشور در مناطق خود که بعضا هم مناطق استراتژیک هستند، نیازهای دوطرف به تولیدات صنعتی، انرژی و خدمات و نیز برخورداری از منابع مالی یکدیگر، هنوز می‌توان امید به نزدیکی دیدگاه داشت و از این منظر یک روند دیالوگی منظم سیاسی، ترجمان روابط اقتصادی، مالی و پولی به روابط سیاسی منجر شود. حل مشکل هسته‌ای و تا حدودی نزدیک‌ترشدن دیدگاه‌های ایران و آمریکا در روابط دوجانبه که بسیار هم امکان‌پذیر است، پتانسیل بالقوه روابط دوجانبه ایران و آلمان را در جهت گسترش رهنمون می‌شود.
آلمان و موضوع هسته‌ای ایران
پس از انتشار بعضی مدارک جعلی دال بر فعالیت‌های هسته‌ای غیر قانونی توسط ایران از طرف گروه‌های معاند، آلمان و فرانسه پیشنهاد مذاکرات هسته‌ای با ایران را از طرف دیپلماتیک ارایه کرده که پس از اضافه‌شدن انگلیس به این گروه، چهار کشور، اولین دور مذاکرات خود را در تهران و در 21 اکتبر 2003 آغاز کرد. سه کشور اروپایی در سطح وزرای خارجه و نماینده ایران در این مذاکرات اولین سند به‌نام «بیانیه تهران» را منتشر کردند. این مذاکرات تا اوایل روی‌کارآمدن دولت نهم نیز ادامه داشت (اواخر سپتامبر 2005). پس از آن، در چهارم فوریه 2006 شورای حکام سازمان انرژی اتمی IAEA با اکثریت آرا (27 رای مثبت، 3 رای منفی و 5 رای ممتنع) پرونده کشورمان را به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارسال و این شورا نیز تا سال 2013 تعداد هشت قطعنامه به شماره‌های 1737(دسامبر 2006)، 1747 (24 مارس 2007)، 1803(3 مارس 2008)، 1835(27 سپتامبر 2008)، 1929(9 ژوئن 2010)، 2049 (7 ژوئن 2012) و 2105(5 ژوئن 2013) علیه ایران به تصویب رساند. این قطعنامه‌ها اگرچه به‌دلیل کم‌کاری دستگاه دیپلماسی وقت از طرف رییس‌جمهور کشورمان یکپارچه کاغذپاره خوانده شد، ولی درحقیقت فشارهای فزاینده‌ای به ایران وارد کرد. این قطعنامه‌ها که همراه تحریم‌های همه‌جانبه و پایه‌ای برای ایران مصوب شده بود، همراه شد با تحریم‌های تکمیلی آمریکا و اروپا که مشکلات فراروی ایران را چندبرابر کرد. اگرچه در این مدت تیمی از مذاکره‌کنندگان بر مذکرات بی‌نتیجه خود با گروه 1+5 منتخب شورای امنیت ادامه دادند، ولی جز نگرش بدتر 1+5 و نیز جامعه جهانی، چیزی عاید ما نشد. آلمان یکی از اعضای این گروه بود و دارای مواضع بسیار سختگیرانه علیه ما. پس از انتخابات 2013 ایران، اولین دور مذاکرات هسته‌ای بین تیم جدید مذاکره‌کننده ایران و طرف‌های منصوب شورای امنیت سازمان ملل، با دیدگاه‌های جدید شروع شد که هم در نگرش اعضای اصلی 1+5 و هم در جامعه جهانی دارای ثمرات ارزنده ای‌بوده است.آلمان اگرچه همانند دیگر اعضای 1+5، به‌جز آمریکا چندان تاثیری در مذاکرات نداشته‌اند و اجازه داده که دو ابرقدرت جهانی و منطقه‌ای (آمریکا و ایران) خود به حل مشکلات شان در قالب این گفت‌وگوها بپردازند، ولی مانند فرانسه نیز سعی نکرد که آب را گل‌آلود و بهره‌برداری کند. بعید است که این کشور بخواهد و بتواند حرفی خارج از قدرت و اندازه خود بزند؛ ولی به‌هرطریق هریک از اعضای 1+5 که در جایگاه خود دارای وجهه بین‌المللی هستند، باید توسط ایران به بازی گرفته شوند و در‌این‌شرایط، آلمان جزو گروهی خواهد بود که در صورت لزوم و در زمان لازم می‌تواند از خود عکس‌العمل‌های مثبت و مناسبی بروز دهد.
روابط تجاری 2 کشور
به‌دلیل تحریم‌های متعدد وضع‌شده از طرف شورای امنیت و اروپای واحد (در سال‌های 2006،2010،2011،2012 اتحادیه اروپا تحریم‌های تکمیلی عیله ایران وضع کرد) روابط اقتصادی فی‌مابین که بیشتر به صورت تجاری برقرار بود، متاثر و با کاهش چشمگیری روبه‌رو شد. بانک‌های تجاری و شرکت‌های بزرگ این کشور که با ایران فعالانه درگیر کارهای بزرگ بودند، فعالیت‌های خود را متوقف کردند و بعضا هم از ایران خارج شدند. البته پس از شروع دور جدید مذاکرات در ژنو، برخی از این تحریم‌ها لغو شد؛ ولی هنوز چندان قابل بحث نیستند. جدول شماره 4
روابط تجاری دوطرف را از سال 2007 الی 2013 مشخص می‌کند.آلمان بالقوه قادر است به‌دلایل متعدد با ایران روابط خود را گسترده کند؛ اگرچه چالش‌های فراروی این کشور همانند ارتباطات بیش‌ازحد اقتصادی داخل و نیز درگیری گسترده فراآتلانتیکی، این فرصت را سلب کرده است. برای ایران نیز، پتانسیل کار با آلمان به دلیل کیفیت بالای تولید، مدیریت کم‌مثال، بازار بزرگ فاینانس، بازبودن درهای جریان سرمایه و از همه مهم‌تر، اهمیت بالای کشورمان در آلمان، بالا و الزامی است. بر دو طرف واجب است که از دیدگاهی جدید به آینده روابط نگریسته و به طور جدی در گذشته روابط بازنگری کنند.(جدول شماره 4)

بدون‌شک آلمان بزرگ‌ترین اقتصاد اروپا و یکی از چهار اقتصاد بزرگ جهان است. این کشور با وسعت 357هزارو21کیلومترمربع و داشتن
9 همسایه، 16ایالت و حدود 81میلیون‌نفر جمعیت، دارای شاخصه‌های اقتصادی بسیار قوی و بعضا- با توجه به کشوری با این مشخصات جغرافیایی و انسانی- در حد شگفت‌انگیز است. شاخصه‌هایی که تنه به کشورهای بزرگ و ابرقدرت جهانی می‌زند و در بعضی موارد، از آنها نیز گوی سبقت را ربوده است. جدول‌های شماره یک ، دو و سه. آوردن این شاخص‌ها در حالی صورت می‌گیرد که در دو جنگ جهانی در قرن بیستم در بعضی موارد، آلمان به‌معنای واقعی با خاک یکسان شد و مردمی با احساس غریب سرخوردگی و با توجه به بازندگی در جنگ، تخریب کامل زیرساخت‌های کشور، اشغال بیش از نیمی از کشور توسط بیگانگان و تحت‌نظارت بودن در نیمی دیگر توسط متفقین، نه تنها کشور خود را ساختند و امروزه می توانند به جرات به آن افتخار کنند، بلکه در ساخت و تعالی اروپای اتحادیه‌ای هم سهم بسیار زیادی ایفا کردند. امروزه اگرچه این قدرت اروپایی با چالش‌های بسیار داخلی روبرو است و در سیاست خارجی خود نیز با ادامه بحران اقتصاد باقی‌مانده از سال 2008، رشد راست‌گراها و چپ‌گراهای افراطی در آلمان و اروپا، حل معضلات هم‌گرایی در اروپا و در ضمن برنامه‌ریزی ارتباطی بیشتر با قدرت‌های خارج از حوزه اروپا، به‌ویژه روابط فراآتلانتیکی مواجه است، ولی توانسته به نوعی رهبریت اروپایی دست یابد که رویای صدراعظمان گذشته آلمان مانند آدنائر- ارهارد- برانت تا اشمیت و کهل بوده است. این قدرت نوظهور اروپایی-جهانی، حرف‌وحدیث فراوان دارد و مثنوی هفتاد من است ولی به دلیل قلت زمانی و مکانی از توصیف بیشتر خود داری و به همین بسنده می‌شود که آلمان در آینده دارای جایگاه اقتصادی بالاتر و نیز منزلگاه سیاسی جهانی به مراتب قدرتمندتری از امروز خواهد شد. این کشور از جایگاه اقتصادی، بازسازی نقش سیاسی خود را در اروپا و جهان پیش چشم خواهد داشت.
روابط ایران و آلمان
روابط ایران و آلمان در قبل و بعد از انقلاب اسلامی، همیشه وابسته به دو عامل مهم بوده است:
1-این روابط از زیربنای اقتصادی-تجاری صرف بدون نگرش‌های استراتژیک و سیاسی برخوردار بوده است.
2-عوامل تاثیرگذار خارج از حیطه دو کشور به‌دلیل این عدم‌وابستگی استراتژیک در روابط، مدخلیت بسیار داشته ‌است.
اگرچه دو طرف، سعی وافری داشتند که از گسترش روابط اقتصادی برای ایجاد نوعی بندوبست سیاسی و استراتژیک به یکدیگر بهره‌برداری کنند، ولی قدرت عوامل خارجی مانند: آمریکا، کشورهای عرب منطقه، اسراییل و صلح خاورمیانه، مشکلات دوجانبه مانند ماجرای میکونوس، نگرش‌های ویژه و بیش‌ازاندازه حقوق بشری در دیدگاه‌های طرف آلمانی، نگرش‌های بدبینانه طرف ایرانی، به‌خصوص بعد از شروع جنگ تحمیلی به غرب و آلمان، بهره‌برداری‌نکردن طرف ایرانی از ایرانیان مقیم آلمان به‌عنوان یک فرصت و از این مهم‌تر، موضوع هسته‌ای ایران و در آخر نیز، برخوردارنبودن از یک دیالوگ منظم و درخور روابط دو قدرت منطقه‌ای به‌عنوان موانعی در این مهم نقش ایفا کرد.به نظر می‌رسد که به دلایل متعدد، ازجمله جایگاه دو کشور در مناطق خود که بعضا هم مناطق استراتژیک هستند، نیازهای دوطرف به تولیدات صنعتی، انرژی و خدمات و نیز برخورداری از منابع مالی یکدیگر، هنوز می‌توان امید به نزدیکی دیدگاه داشت و از این منظر یک روند دیالوگی منظم سیاسی، ترجمان روابط اقتصادی، مالی و پولی به روابط سیاسی منجر شود. حل مشکل هسته‌ای و تا حدودی نزدیک‌ترشدن دیدگاه‌های ایران و آمریکا در روابط دوجانبه که بسیار هم امکان‌پذیر است، پتانسیل بالقوه روابط دوجانبه ایران و آلمان را در جهت گسترش رهنمون می‌شود.
آلمان و موضوع هسته‌ای ایران
پس از انتشار بعضی مدارک جعلی دال بر فعالیت‌های هسته‌ای غیر قانونی توسط ایران از طرف گروه‌های معاند، آلمان و فرانسه پیشنهاد مذاکرات هسته‌ای با ایران را از طرف دیپلماتیک ارایه کرده که پس از اضافه‌شدن انگلیس به این گروه، چهار کشور، اولین دور مذاکرات خود را در تهران و در 21 اکتبر 2003 آغاز کرد. سه کشور اروپایی در سطح وزرای خارجه و نماینده ایران در این مذاکرات اولین سند به‌نام «بیانیه تهران» را منتشر کردند. این مذاکرات تا اوایل روی‌کارآمدن دولت نهم نیز ادامه داشت (اواخر سپتامبر 2005). پس از آن، در چهارم فوریه 2006 شورای حکام سازمان انرژی اتمی IAEA با اکثریت آرا (27 رای مثبت، 3 رای منفی و 5 رای ممتنع) پرونده کشورمان را به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارسال و این شورا نیز تا سال 2013 تعداد هشت قطعنامه به شماره‌های 1737(دسامبر 2006)، 1747 (24 مارس 2007)، 1803(3 مارس 2008)، 1835(27 سپتامبر 2008)، 1929(9 ژوئن 2010)، 2049 (7 ژوئن 2012) و 2105(5 ژوئن 2013) علیه ایران به تصویب رساند. این قطعنامه‌ها اگرچه به‌دلیل کم‌کاری دستگاه دیپلماسی وقت از طرف رییس‌جمهور کشورمان یکپارچه کاغذپاره خوانده شد، ولی درحقیقت فشارهای فزاینده‌ای به ایران وارد کرد. این قطعنامه‌ها که همراه تحریم‌های همه‌جانبه و پایه‌ای برای ایران مصوب شده بود، همراه شد با تحریم‌های تکمیلی آمریکا و اروپا که مشکلات فراروی ایران را چندبرابر کرد. اگرچه در این مدت تیمی از مذاکره‌کنندگان بر مذکرات بی‌نتیجه خود با گروه 1+5 منتخب شورای امنیت ادامه دادند، ولی جز نگرش بدتر 1+5 و نیز جامعه جهانی، چیزی عاید ما نشد. آلمان یکی از اعضای این گروه بود و دارای مواضع بسیار سختگیرانه علیه ما. پس از انتخابات 2013 ایران، اولین دور مذاکرات هسته‌ای بین تیم جدید مذاکره‌کننده ایران و طرف‌های منصوب شورای امنیت سازمان ملل، با دیدگاه‌های جدید شروع شد که هم در نگرش اعضای اصلی 1+5 و هم در جامعه جهانی دارای ثمرات ارزنده ای‌بوده است.آلمان اگرچه همانند دیگر اعضای 1+5، به‌جز آمریکا چندان تاثیری در مذاکرات نداشته‌اند و اجازه داده که دو ابرقدرت جهانی و منطقه‌ای (آمریکا و ایران) خود به حل مشکلات شان در قالب این گفت‌وگوها بپردازند، ولی مانند فرانسه نیز سعی نکرد که آب را گل‌آلود و بهره‌برداری کند. بعید است که این کشور بخواهد و بتواند حرفی خارج از قدرت و اندازه خود بزند؛ ولی به‌هرطریق هریک از اعضای 1+5 که در جایگاه خود دارای وجهه بین‌المللی هستند، باید توسط ایران به بازی گرفته شوند و در‌این‌شرایط، آلمان جزو گروهی خواهد بود که در صورت لزوم و در زمان لازم می‌تواند از خود عکس‌العمل‌های مثبت و مناسبی بروز دهد.
روابط تجاری 2 کشور
به‌دلیل تحریم‌های متعدد وضع‌شده از طرف شورای امنیت و اروپای واحد (در سال‌های 2006،2010،2011،2012 اتحادیه اروپا تحریم‌های تکمیلی عیله ایران وضع کرد) روابط اقتصادی فی‌مابین که بیشتر به صورت تجاری برقرار بود، متاثر و با کاهش چشمگیری روبه‌رو شد. بانک‌های تجاری و شرکت‌های بزرگ این کشور که با ایران فعالانه درگیر کارهای بزرگ بودند، فعالیت‌های خود را متوقف کردند و بعضا هم از ایران خارج شدند. البته پس از شروع دور جدید مذاکرات در ژنو، برخی از این تحریم‌ها لغو شد؛ ولی هنوز چندان قابل بحث نیستند. جدول شماره 4
روابط تجاری دوطرف را از سال 2007 الی 2013 مشخص می‌کند.آلمان بالقوه قادر است به‌دلایل متعدد با ایران روابط خود را گسترده کند؛ اگرچه چالش‌های فراروی این کشور همانند ارتباطات بیش‌ازحد اقتصادی داخل و نیز درگیری گسترده فراآتلانتیکی، این فرصت را سلب کرده است. برای ایران نیز، پتانسیل کار با آلمان به دلیل کیفیت بالای تولید، مدیریت کم‌مثال، بازار بزرگ فاینانس، بازبودن درهای جریان سرمایه و از همه مهم‌تر، اهمیت بالای کشورمان در آلمان، بالا و الزامی است. بر دو طرف واجب است که از دیدگاهی جدید به آینده روابط نگریسته و به طور جدی در گذشته روابط بازنگری کنند.(جدول شماره 4)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.