اخبار جهان در صفحه آسمان
کیهان شگفتانگیزتر از تصور ماست
آزاده کیوانی .پژوهشگر پَسادکترا در دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا
سال 2014 مملو از رخدادهای هیجانانگیز و اکتشافات بسیار مهم در زمینه نجوم و اخترفیزیک بوده است. از مطالعات گسترده روی سیاره مریخ گرفته، تا شواهدی بر وجود ماده تاریک، از مشاهده ذرات بنیادی مانند نوترینوها، تا نشاندن اولین فضاپیما روی هسته یک دنبالهدار، همگی وقایع مهم و جالب سال گذشته را تشکیل میدهند. در این گزارش برخی از رخدادهای مهم سال 2014 را به طور خلاصه بررسی میکنیم.
کاوش مریخ
سال 2014، پنجاهمین سالگرد فرستادن اولین کاوشگر تاریخ، به مریخ بود. این کاوشگر، «مارینِر ۴» نام داشت که در نوامبر سال 1964 به مریخ فرستاده شد و تقریبا هشتماه بعد توانست اولین تصاویر از مریخ را به زمین ارسال کند. در سال 2014، همچنین مطالعات متنوعی درباره این سیاره سرخ انجام شد که نشان دادند در مریخ، احتمال حیات وجود دارد. این احتمال با کشف مواد شیمیایی آلی کربندار، توسط کاوشگر «کنجکاوی» مطرح شد. کاوشگر «کنجکاوی» در ماه آگوست سال 2012 روی مریخ فرود آمد و از آن زمان، به بررسی سطح مریخ مشغول است. هرچند محققان پروژه «کنجکاوی» تاکید کردهاند که کشف مواد آلی در مریخ، نشاندهنده وجود یا عدم وجود حیات نیست، حضور این مواد، احتمال حیات را تقویت میکند. محققان این پروژه، همچنین کشف قبلی وجود متان در مریخ را تایید کردهاند، هرچند ردی از متان در سال 2014 مشاهده نشده است. از آنجایی که موجودات زنده در زمین، مقدار زیادی متان تولید میکنند، مشاهده این ماده در مریخ میتواند شاهد موثق دیگری بر حضور حیات در مریخ باشد. علاوه بر کاوشگر «کنجکاوی»، در سپتامبر 2014 سفینه دیگری به اسم «ماوِن» روی مریخ فرود آمد که هدف آن کشف
رخدادهایی است که مریخ را از سیارهای دارای رود و دریاچه، به یک کویر یکنواخت تبدیل کرده است. دو روز بعد از فرود «ماون»، کاوشگر «مام» روی مریخ فرود آمد که دوربین دارد و تاکنون عکسهای متنوعی از مریخ فرستاده است. همچنین چهار دستگاه مختلف، روی آن قرار گرفته است که به بررسی سطح و جو مریخ میپردازند.
مهبانگ، تلسکوپ «بایسپ2» و امواج گرانشی
گروه تحقیقاتی «بایسپ2» در ماه مارس، نتایج تحقیقات گستردهشان درباره مهبانگ را منتشر کردند که سروصدای زیادی بهپا کرد. تلسکوپ «بایسپ2» که در جنوبگان قرار دارد، تابش زمینه کیهانی را رصد میکند. تابش زمینه کیهانی، تابشی است که تمام کیهان را در جهات مختلف پر کرده است و از بقایای مهبانگ یا انفجار بزرگ است. طرحهایی که در سال 2014 از تابش زمینه کیهانی مشاهده شد، نشان میداد که عالم، بعد از مهبانگ، به سرعت منبسط شده و این انبساط، امواج گرانشی، تولید کرده است. نکته جالبتوجه آنکه چند ماه بعد، محققان ماهواره پلانک، این نتایج را زیر سوال بردند. آنها نشان دادند که طرحهای مشاهدهشده در تابش زمینه کیهانی ممکن است ناشی از گاز و غبار کهکشان راه شیری باشد و نه امواج گرانشی. در حال حاضر دو گروه «بایسپ2» و پلانک، در حال مقایسه دادههایشان هستند تا دلیل این اختلاف و مشاهدات «بایسپ2» را بهتر بفهمند.
فرود «فیله» روی یک دنبالهدار
یکی از مهمترین اتفاقهای سال 2014، فرود یک کاوشگر روی هسته یک دنبالهدار بود که برای اولینبار و باموفقیت انجام شد. سازمان فضایی اروپا، این پروژه حیرتانگیز را مدیریت کرد. کاوشگر «فیله»، بعد از چند روز شارژ، باطریاش را از دست داد اما خوشبختانه قبل از اینکه از کار بیفتد توانست مطالعه مختصری روی سنگهای این هسته دنبالهدار انجام دهد. سفینهای که کاوشگر فیله را بر روی خود حمل میکرد، «رزتا» نام داشت که به مدت 10سال، حدود 4/6میلیارد کیلومتر را طی کرد تا به شهابسنگ 67پ رسید. کاوشگر «فیله» بعد از ترک سفینه رزتا، حدودا 510کیلومتر را به تنهایی طی کرد و بعد از رسیدن به دنبالهدار، دوباره با سطح آن برخورد کرد تا آنکه درنهایت توانست کاملا فرود آید. متاسفانه، «فیله» در جایی از دنبالهدار فرود آمد که در سایه قرار دارد و باطری خورشیدی آن نتوانست شارژ شود. همانطور که گفتیم قبل از اینکه شارژ باطری تمام شود، «فیله» توانست مقدار کمی داده علمی، جمعآوری کند. یکی از مهمترین این دادهها، مربوط به مولکولهای آلی در ترکیب دنبالهدار بود. یکی از دستگاههای این کاوشگر نیز تلاش کرد تا سطح دنبالهدار را بتراشد اما به نظر
میرسد که این سطح بسیار سخت است.
ماده تاریک
محققان با استفاده از فضاپیمای اروپایی نیوتن-اِکساِماِم، سیگنال مرموزی را کشف کردند که از سمت کهکشان آندرومدا و خوشه کهکشانی برساوش رصد شدند. این سیگنال مربوط به هیچ ماده شناختهشدهای نمیشد. یکی از توضیحات ممکن، ماده تاریک است. هرچند پروژههای بسیاری در راستای کشف ماده تاریک فعالیت میکنند، این ماده تابهحال بهطور مستقیم و قطعی، کشف نشده است. بررسیهای نظری نشان میدهد که ماده تاریک 80درصد ماده موجود در عالم را تشکیل میدهد و درنتیجه، نیروی گرانشی قابلاندازهگیری را بر ماده معمولی، مثل کهکشانها اعمال میکند. هرچند هنوز هویت سیگنال مشاهدهشده، کشف نشده است ولی ماده تاریک میتواند دلیل خوبی بر وجود این سیگنال مشاهدهشده توسط این فضاپیما باشد.
نوترینوهای خورشیدی
یکی از راههای رصد خورشید، مطالعه ذراتی است که از آن، به ما میرسد. یکی از این ذرات، نوترینو است. نوترینو، ذره بنیادی است که بار الکتریکی با خود حمل نمیکند (به اصطلاح خنثی است) و درنتیجه در اثر میدان مغناطیسی، منحرف نمیشود و همچنین بهندرت با ماده، واکنش انجام میدهد. پژوهشگران آزمایش بورکسینو در آزمایشگاه ملی گرنساسو در ایتالیا، در ماه آگوست اعلام کردند نوترینوهایی را آشکار کردهاند که در فرآیند همجوشی در خورشید بهوجود آمدهاند. از آنجایی که نوترینوها با ذرات و مواد دیگر، واکنش ضعیفی انجام میدهند، میتوانند بهراحتی از خورشید فرار کرده و بدون برخورد به ماده دیگری، به زمین برسند. آشکارسازی نوترینوهای خورشیدی امکان بررسی فرآیندهای همجوشی را در مرکز خورشید فراهم میآورند. همچنین بررسی این نوترینوها میتواند به شناخت تبدیل طعمهای (گونههای) مختلف نوترینو و نوسانهای آنی آنها کمک کند.
نوترینوهای اخترفیزیکی
همانطور که گفتیم نوترینوها بهندرت با ماده واکنش انجام میدهند و برای آشکارسازی آنها، به مقدار زیادی ماده نیاز است. رصدخانه آیسکیوب که در قطب جنوب واقع شده است، برای آشکارسازی این نوترینوها از یک کیلومترمکعب یخ قطبی استفاده میکند. پژوهشگران این رصدخانه در سال 2014، با استفاده از روش علمی و آماری جدیدی، دادههای بهدستآمده در رصدخانه را تحلیل کرده و نتایج مهمی را که در سال 2013 مبنی بر کشف نوترینوهای پرانرژی به دست آمده بود، تایید کردند. این نوترینوهای پرانرژی در منابع اخترفیزیکی تولید شده و به زمین میرسند. محققان رصدخانه آیسکیوب، درحالحاضر در تلاشند که منابع اخترفیزیکی تولیدکننده نوترینوها را کشف کنند.
سیاهچاله با جرم متوسط
سیاهچالهها جرمهای مختلفی دارند. برخی از آنها جرمی از حدود 3 تا حدود 30برابر جرم خورشید دارند که در یکدسته قرار میگیرند و برخی دیگر اَبَرپرجرمند که میلیونها تا میلیاردها برابر خورشید، جرم دارند. ماه آگوست مقالهای در نشریه نیچر چاپ شد که مربوط به کشف منبع درخشانی در پرتواِیکس، در نزدیکی کهکشان ستارهزای اِم82 است و اِم82-اِیکس یک نامیده میشود. این منبع، 428برابر خورشید جرم دارد و به احتمال زیاد یک سیاهچاله است. این بررسی نشان داد که سیاهچالهها با جرمهای متوسط نیز وجود دارند.
بخار آب در قمر اروپا و سیارک سِرِس
در سال گذشته، منجمان، نشانههایی از وجود بخارآب در جو اروپا- که قمر مشتری است- و همچنین در سیارک سِرِس یافتند. دانشمندان، مدارک زیادی مبنی بر وجود اقیانوسی، زیر سطحی از یخ، در قمر اروپا پیدا کردهاند. مشاهدات جدید نشان میدهند که فرآیندهایی در قمر اروپا وجود دارند که بخارآب را به فضا میفرستد. محققان، مولکولهای هیدروژن و اکسیژن را در جو این قمر کشف کردهاند که به احتمال زیاد، ناشی از مولکولهای آب حاضر در این قمر هستند. پژوهش دیگری حاکی از رصدهای فروسرخ بخار آب در اطراف سیارک سرس است. این سیارک بین مریخ و مشتری واقع است.
کشف سیاره زمینگونه در کمربند حیات
برای اولینبار، منجمان یک سیاره زمینمانند در کمربند حیات ستاره میزبانش، کشف کردند. کمربند حیات به محدودهای در اطراف ستاره گفته میشود که میتواند شرایط مناسب دمایی و فشار جوی را برای حضور آب مایع در یک سیاره فرضی، داشته باشد. شکلگیری حیات- آنطور که ما میدانیم- به آب مایع وابسته است و از اینرو کمربند حیات برحسب آب مایع، تعریف میشود. این سیاره تازه کشفشده ممکن است آب مایع و شرایط مناسب برای حیات را داشته باشد. این سیاره جدید که کپلر-186ف نام دارد، حدود 10درصد بزرگتر از زمین است و حول یک ستاره کوتوله قرمز میچرخد. کوتولههای قرمز از خورشید کوچکتر و تاریکترند. این سیاره، در کمربند حیات ستاره کوتوله قرمز میزبانش واقع است و برای همین، آب- در صورت وجود- میتواند به صورت مایع در آن وجود داشته باشد. این سیاره، توسط تلسکوپ فضایی کپلر کشف شده است. کپلر تا به حال بیش از 700 سیاره فراخورشیدی کشف کرده است که سیارهبودن نیمی از آنها، تایید شده است.
دیگر کشفیات مهم
به جز موارد ذکرشده، کشفیات بسیار مهم دیگری نیز در سال 2014 به وقوع پیوسته است، از جمله عبور نزدیک یک دنبالهدار از کنار مریخ که گرد و غبار زیادی را در فضا برای مطالعه پژوهشگران از خود برجا گذاشت؛ مشاهده یک کوازار توسط تلسکوپ کِک که به شناخت ساختار عالم کمک میکند؛ دو خسوف کامل که جذابیتهای زیادی برای منجمان و علاقهمندان آسمان دارد و بسیاری پژوهشهای جالب دیگر. قطعا پژوهشهای بسیار مهم دیگری نیز در سال 2014 انجام شدهاند که ما در این مقاله فقط برخی از مهمترین رخدادها را بیان کردیم. (این مقاله با استفاده از مطالب دو سایت space. com و astronomy. com که وقایع مهم سال 2014 را خلاصه کردهاند، نوشته شده است.)
سال 2014 مملو از رخدادهای هیجانانگیز و اکتشافات بسیار مهم در زمینه نجوم و اخترفیزیک بوده است. از مطالعات گسترده روی سیاره مریخ گرفته، تا شواهدی بر وجود ماده تاریک، از مشاهده ذرات بنیادی مانند نوترینوها، تا نشاندن اولین فضاپیما روی هسته یک دنبالهدار، همگی وقایع مهم و جالب سال گذشته را تشکیل میدهند. در این گزارش برخی از رخدادهای مهم سال 2014 را به طور خلاصه بررسی میکنیم.
کاوش مریخ
سال 2014، پنجاهمین سالگرد فرستادن اولین کاوشگر تاریخ، به مریخ بود. این کاوشگر، «مارینِر ۴» نام داشت که در نوامبر سال 1964 به مریخ فرستاده شد و تقریبا هشتماه بعد توانست اولین تصاویر از مریخ را به زمین ارسال کند. در سال 2014، همچنین مطالعات متنوعی درباره این سیاره سرخ انجام شد که نشان دادند در مریخ، احتمال حیات وجود دارد. این احتمال با کشف مواد شیمیایی آلی کربندار، توسط کاوشگر «کنجکاوی» مطرح شد. کاوشگر «کنجکاوی» در ماه آگوست سال 2012 روی مریخ فرود آمد و از آن زمان، به بررسی سطح مریخ مشغول است. هرچند محققان پروژه «کنجکاوی» تاکید کردهاند که کشف مواد آلی در مریخ، نشاندهنده وجود یا عدم وجود حیات نیست، حضور این مواد، احتمال حیات را تقویت میکند. محققان این پروژه، همچنین کشف قبلی وجود متان در مریخ را تایید کردهاند، هرچند ردی از متان در سال 2014 مشاهده نشده است. از آنجایی که موجودات زنده در زمین، مقدار زیادی متان تولید میکنند، مشاهده این ماده در مریخ میتواند شاهد موثق دیگری بر حضور حیات در مریخ باشد. علاوه بر کاوشگر «کنجکاوی»، در سپتامبر 2014 سفینه دیگری به اسم «ماوِن» روی مریخ فرود آمد که هدف آن کشف
رخدادهایی است که مریخ را از سیارهای دارای رود و دریاچه، به یک کویر یکنواخت تبدیل کرده است. دو روز بعد از فرود «ماون»، کاوشگر «مام» روی مریخ فرود آمد که دوربین دارد و تاکنون عکسهای متنوعی از مریخ فرستاده است. همچنین چهار دستگاه مختلف، روی آن قرار گرفته است که به بررسی سطح و جو مریخ میپردازند.
مهبانگ، تلسکوپ «بایسپ2» و امواج گرانشی
گروه تحقیقاتی «بایسپ2» در ماه مارس، نتایج تحقیقات گستردهشان درباره مهبانگ را منتشر کردند که سروصدای زیادی بهپا کرد. تلسکوپ «بایسپ2» که در جنوبگان قرار دارد، تابش زمینه کیهانی را رصد میکند. تابش زمینه کیهانی، تابشی است که تمام کیهان را در جهات مختلف پر کرده است و از بقایای مهبانگ یا انفجار بزرگ است. طرحهایی که در سال 2014 از تابش زمینه کیهانی مشاهده شد، نشان میداد که عالم، بعد از مهبانگ، به سرعت منبسط شده و این انبساط، امواج گرانشی، تولید کرده است. نکته جالبتوجه آنکه چند ماه بعد، محققان ماهواره پلانک، این نتایج را زیر سوال بردند. آنها نشان دادند که طرحهای مشاهدهشده در تابش زمینه کیهانی ممکن است ناشی از گاز و غبار کهکشان راه شیری باشد و نه امواج گرانشی. در حال حاضر دو گروه «بایسپ2» و پلانک، در حال مقایسه دادههایشان هستند تا دلیل این اختلاف و مشاهدات «بایسپ2» را بهتر بفهمند.
فرود «فیله» روی یک دنبالهدار
یکی از مهمترین اتفاقهای سال 2014، فرود یک کاوشگر روی هسته یک دنبالهدار بود که برای اولینبار و باموفقیت انجام شد. سازمان فضایی اروپا، این پروژه حیرتانگیز را مدیریت کرد. کاوشگر «فیله»، بعد از چند روز شارژ، باطریاش را از دست داد اما خوشبختانه قبل از اینکه از کار بیفتد توانست مطالعه مختصری روی سنگهای این هسته دنبالهدار انجام دهد. سفینهای که کاوشگر فیله را بر روی خود حمل میکرد، «رزتا» نام داشت که به مدت 10سال، حدود 4/6میلیارد کیلومتر را طی کرد تا به شهابسنگ 67پ رسید. کاوشگر «فیله» بعد از ترک سفینه رزتا، حدودا 510کیلومتر را به تنهایی طی کرد و بعد از رسیدن به دنبالهدار، دوباره با سطح آن برخورد کرد تا آنکه درنهایت توانست کاملا فرود آید. متاسفانه، «فیله» در جایی از دنبالهدار فرود آمد که در سایه قرار دارد و باطری خورشیدی آن نتوانست شارژ شود. همانطور که گفتیم قبل از اینکه شارژ باطری تمام شود، «فیله» توانست مقدار کمی داده علمی، جمعآوری کند. یکی از مهمترین این دادهها، مربوط به مولکولهای آلی در ترکیب دنبالهدار بود. یکی از دستگاههای این کاوشگر نیز تلاش کرد تا سطح دنبالهدار را بتراشد اما به نظر
میرسد که این سطح بسیار سخت است.
ماده تاریک
محققان با استفاده از فضاپیمای اروپایی نیوتن-اِکساِماِم، سیگنال مرموزی را کشف کردند که از سمت کهکشان آندرومدا و خوشه کهکشانی برساوش رصد شدند. این سیگنال مربوط به هیچ ماده شناختهشدهای نمیشد. یکی از توضیحات ممکن، ماده تاریک است. هرچند پروژههای بسیاری در راستای کشف ماده تاریک فعالیت میکنند، این ماده تابهحال بهطور مستقیم و قطعی، کشف نشده است. بررسیهای نظری نشان میدهد که ماده تاریک 80درصد ماده موجود در عالم را تشکیل میدهد و درنتیجه، نیروی گرانشی قابلاندازهگیری را بر ماده معمولی، مثل کهکشانها اعمال میکند. هرچند هنوز هویت سیگنال مشاهدهشده، کشف نشده است ولی ماده تاریک میتواند دلیل خوبی بر وجود این سیگنال مشاهدهشده توسط این فضاپیما باشد.
نوترینوهای خورشیدی
یکی از راههای رصد خورشید، مطالعه ذراتی است که از آن، به ما میرسد. یکی از این ذرات، نوترینو است. نوترینو، ذره بنیادی است که بار الکتریکی با خود حمل نمیکند (به اصطلاح خنثی است) و درنتیجه در اثر میدان مغناطیسی، منحرف نمیشود و همچنین بهندرت با ماده، واکنش انجام میدهد. پژوهشگران آزمایش بورکسینو در آزمایشگاه ملی گرنساسو در ایتالیا، در ماه آگوست اعلام کردند نوترینوهایی را آشکار کردهاند که در فرآیند همجوشی در خورشید بهوجود آمدهاند. از آنجایی که نوترینوها با ذرات و مواد دیگر، واکنش ضعیفی انجام میدهند، میتوانند بهراحتی از خورشید فرار کرده و بدون برخورد به ماده دیگری، به زمین برسند. آشکارسازی نوترینوهای خورشیدی امکان بررسی فرآیندهای همجوشی را در مرکز خورشید فراهم میآورند. همچنین بررسی این نوترینوها میتواند به شناخت تبدیل طعمهای (گونههای) مختلف نوترینو و نوسانهای آنی آنها کمک کند.
نوترینوهای اخترفیزیکی
همانطور که گفتیم نوترینوها بهندرت با ماده واکنش انجام میدهند و برای آشکارسازی آنها، به مقدار زیادی ماده نیاز است. رصدخانه آیسکیوب که در قطب جنوب واقع شده است، برای آشکارسازی این نوترینوها از یک کیلومترمکعب یخ قطبی استفاده میکند. پژوهشگران این رصدخانه در سال 2014، با استفاده از روش علمی و آماری جدیدی، دادههای بهدستآمده در رصدخانه را تحلیل کرده و نتایج مهمی را که در سال 2013 مبنی بر کشف نوترینوهای پرانرژی به دست آمده بود، تایید کردند. این نوترینوهای پرانرژی در منابع اخترفیزیکی تولید شده و به زمین میرسند. محققان رصدخانه آیسکیوب، درحالحاضر در تلاشند که منابع اخترفیزیکی تولیدکننده نوترینوها را کشف کنند.
سیاهچاله با جرم متوسط
سیاهچالهها جرمهای مختلفی دارند. برخی از آنها جرمی از حدود 3 تا حدود 30برابر جرم خورشید دارند که در یکدسته قرار میگیرند و برخی دیگر اَبَرپرجرمند که میلیونها تا میلیاردها برابر خورشید، جرم دارند. ماه آگوست مقالهای در نشریه نیچر چاپ شد که مربوط به کشف منبع درخشانی در پرتواِیکس، در نزدیکی کهکشان ستارهزای اِم82 است و اِم82-اِیکس یک نامیده میشود. این منبع، 428برابر خورشید جرم دارد و به احتمال زیاد یک سیاهچاله است. این بررسی نشان داد که سیاهچالهها با جرمهای متوسط نیز وجود دارند.
بخار آب در قمر اروپا و سیارک سِرِس
در سال گذشته، منجمان، نشانههایی از وجود بخارآب در جو اروپا- که قمر مشتری است- و همچنین در سیارک سِرِس یافتند. دانشمندان، مدارک زیادی مبنی بر وجود اقیانوسی، زیر سطحی از یخ، در قمر اروپا پیدا کردهاند. مشاهدات جدید نشان میدهند که فرآیندهایی در قمر اروپا وجود دارند که بخارآب را به فضا میفرستد. محققان، مولکولهای هیدروژن و اکسیژن را در جو این قمر کشف کردهاند که به احتمال زیاد، ناشی از مولکولهای آب حاضر در این قمر هستند. پژوهش دیگری حاکی از رصدهای فروسرخ بخار آب در اطراف سیارک سرس است. این سیارک بین مریخ و مشتری واقع است.
کشف سیاره زمینگونه در کمربند حیات
برای اولینبار، منجمان یک سیاره زمینمانند در کمربند حیات ستاره میزبانش، کشف کردند. کمربند حیات به محدودهای در اطراف ستاره گفته میشود که میتواند شرایط مناسب دمایی و فشار جوی را برای حضور آب مایع در یک سیاره فرضی، داشته باشد. شکلگیری حیات- آنطور که ما میدانیم- به آب مایع وابسته است و از اینرو کمربند حیات برحسب آب مایع، تعریف میشود. این سیاره تازه کشفشده ممکن است آب مایع و شرایط مناسب برای حیات را داشته باشد. این سیاره جدید که کپلر-186ف نام دارد، حدود 10درصد بزرگتر از زمین است و حول یک ستاره کوتوله قرمز میچرخد. کوتولههای قرمز از خورشید کوچکتر و تاریکترند. این سیاره، در کمربند حیات ستاره کوتوله قرمز میزبانش واقع است و برای همین، آب- در صورت وجود- میتواند به صورت مایع در آن وجود داشته باشد. این سیاره، توسط تلسکوپ فضایی کپلر کشف شده است. کپلر تا به حال بیش از 700 سیاره فراخورشیدی کشف کرده است که سیارهبودن نیمی از آنها، تایید شده است.
دیگر کشفیات مهم
به جز موارد ذکرشده، کشفیات بسیار مهم دیگری نیز در سال 2014 به وقوع پیوسته است، از جمله عبور نزدیک یک دنبالهدار از کنار مریخ که گرد و غبار زیادی را در فضا برای مطالعه پژوهشگران از خود برجا گذاشت؛ مشاهده یک کوازار توسط تلسکوپ کِک که به شناخت ساختار عالم کمک میکند؛ دو خسوف کامل که جذابیتهای زیادی برای منجمان و علاقهمندان آسمان دارد و بسیاری پژوهشهای جالب دیگر. قطعا پژوهشهای بسیار مهم دیگری نیز در سال 2014 انجام شدهاند که ما در این مقاله فقط برخی از مهمترین رخدادها را بیان کردیم. (این مقاله با استفاده از مطالب دو سایت space. com و astronomy. com که وقایع مهم سال 2014 را خلاصه کردهاند، نوشته شده است.)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.