|

فصلی تازه در تاریخ علم معاصر ایران

آموزش، یادگیری، خلاقیت

یحیی تابش .عضو هیات‌علمی دانشگاه صنعتی شریف

اعطای مدال «فیلدز» در سال 2014 به خانم «مریم میرزاخانی»، اتفاقی مهم در تاریخ علم کشور ماست. «مریم» دوره‌های دبیرستان و کارشناسی را در ایران گذراند و این دوره‌ها در شکل‌گیری اولیه شخصیت علمی او نقش داشته‌اند. نگاهی به این دوره‌ها به‌ویژه دوره‌های آموزشی قبل از دانشگاه و بررسی آنها می‌تواند چراغ راه آینده باشد. نظام آموزشی نوین در ایران با مصوبه تشکیل وزارت معارف در سال 1290 هجری خورشیدی، در دومین مجلس شورای ملی شکل گرفت. به موجب این مصوبه، برای اولین‌بار به‌طور رسمی، نظام آموزشی در سطوح ابتدایی، متوسطه و عالی، ساختار پیدا کرد. قبل از آن، نظام آموزشی ساختار پراکنده‌ای داشت؛ هرچند نوگرایی‌هایی هم صورت گرفته بود. ظهور نوگرایی و مدرنیته در کشور ما به جنگ‌های ایران و روس برمی‌گردد. شکست در این جنگ‌ها و عقد عهدنامه ترکمان‌چای در سال 1206 هجری خورشیدی، دولتمردان را به این نکته واقف کرد که علت اصلی شکست را باید در ضعف نیروی انسانی و ضعف صنعت و عدم توسعه جست‌وجو کرد؛ ازاین‌رو نسبت به اعزام دانشجو به اروپا اقدام کردند و تعداد اندکی (پنج‌نفر) برای تحصیلات عالی به اروپا اعزام شدند. هرچند محصلان اعزامی، پس از بازگشت با آموخته‌های خود در جهات گوناگون در توسعه کشور تاثیر گذاشتند، ولی هنوز تا ساختاریافتن نظام آموزشی و توسعه اسلوب‌مند منابع انسانی، بسیار فاصله داشتیم. اقدام درخور دیگر، تاسیس دارالفنون توسط «امیرکبیر» در سال 1230 هجری خورشیدی است که در واقع به عنوان یک موسسه آموزش عالی برای تربیت نیروی انسانی در سطوح عالی تاسیس شد، ولی هنوز هم ساختار نظام‌مندی برای مجموعه آموزشی کشور شکل نگرفته بود. اولین دبستان، سال‌ها بعد یعنی در سال 1266 هجری خورشیدی به همت «میرزاحسن رشدیه» در تبریز راه‌اندازی شد و 10سال طول کشید تا «میرزاحسن» اولین دبستان را در تهران تاسیس کرد. به هر تقدیر، این ساختار پراکنده با مصوبه دومین مجلس شورای ملی در سال 1290 هجری خورشیدی، ساختاری نظام‌مند پیدا کرد که به توسعه آموزش در سطوح ابتدایی، متوسطه و عالی منجر شد. این نظام، فراز و فرودهای زیادی را پشت‌سر گذاشته است و درحال‌حاضر، گسترده‌ترین شبکه در ساختار دولت است که در اقصی‌نقاط کشور در موسسات آموزشی، اعم از دبستان و دبیرستان یا هنرستان‌های فنی و حرفه‌ای، فرزندان ایران را برای آینده تربیت می‌کند. برای شناخت وضع موجود و بررسی نقاط قوت و ضعف و ارزیابی کیفی عملکرد نظام آموزشی در سطوح قبل از دانشگاه، ضروری است به سیر تحولات آن در سه دهه گذشته توجه کنیم. در اواخر دهه 1360 و اوایل دهه 1370 رشد جمعیت موجب شد که تعداد دانش‌آموزان در مرز 20میلیون‌نفر قرار گیرد و ازاین‌رو تمام امکانات در خدمت توسعه کمی آموزش‌وپرورش قرار گرفت. با توجه به کمبودهای آن دوره، توسعه مدارس و تامین امکانات لازم، از فضای آموزشی و کتاب‌های درسی گرفته تا سایر نیازها و تربیت معلم و نیروی انسانی، تلاش و کوشش وافری را طلب می‌کرد و توسعه کمی موردنیاز، خود اقدامی درخور ستایش بود؛ ولی در کنار تلاش برای توسعه کمی، اقداماتی نیز برای فعالیت‌های کیفی در آموزش‌وپرورش آغاز شد که از این میان، برگزاری المپیادهای علمی در زمینه‌های ریاضی، فیزیک، شیمی، کامپیوتر، زیست‌شناسی و ادبیات فارسی و همچنین راه‌اندازی جشنواره خوارزمی برای فعالیت‌های خلاقانه و نوآورانه، قابل ذکر هستند. المپیادهای علمی، عده‌ای از نخبگان نوجوان را به مسیر جدیدی از تربیت علمی وارد کرد و موجب رشد آنان شد؛ به‌طوری‌که اکنون پس از یکی، دو دهه از بین المپیادی‌ها، دانشمندان برجسته‌ای در سطح ملی و بین‌المللی برخاسته‌اند که در پیشبرد نظام علمی و آموزشی کشور تاثیرگذار هستند. باید توجه داشت که تاثیرگذاری المپیادها را نباید فقط در تیم‌های چندنفره اعزامی جست‌وجو کرد؛ بلکه همه‌ساله عده قابل‌توجهی از دانش‌آموزان، با انگیزه شرکت در المپیادها به مطالعات فوق‌برنامه در زمینه‌های مختلف روی می‌آورند که موجب ارتقای علمی و توسعه تفکر و بینش علمی در بین آنان می‌شود‌؛ در نتیجه عده‌ای از این دانش‌آموزان با روحیه علمی و جست‌وجوگری وارد آموزش عالی شده و اکثر آنها در آموزش عالی تا مدارج تخصصی جلو رفته‌اند و به موفقیت‌های بزرگی دست پیدا کرده‌اند. اینکه نخبگان جوان پس از طی مراحل عالی آموزشی، چگونه ممکن است به یک دانشمند یا تکنولوژیست نوآور تبدیل شوند و چه موانعی بر سر راه آنان وجود دارد، بحث جداگانه‌ای می‌طلبد، ولی توجه به بعضی نکات برای بررسی توسعه کیفی نظام آموزشی در سطح قبل از دانشگاه، ضروری است. در حال حاضر کیفیت نظام آموزشی در دوره‌های قبل از دانشگاه چگونه است؟ آیا باید فقط به نخبگانی که جذب المپیادهای علمی می‌شوند، بسنده کنیم و به آنها دلخوش باشیم؟ آیا المپیادها هنوز هم برای بارورسازی نخبگان جوان به خوبی عمل می‌کنند؟ و بالاخره مجموعه نظام آموزشی در قبل از دانشگاه چگونه می‌تواند به نظامی خلاقیت‌پرور و نوآور تبدیل شود؟ درحال‌حاضر جمعیت دانش‌آموزی به حدود 12میلیون‌نفر کاهش یافته است، ولی چگونه به توسعه کیفیت آموزش توجه کنیم؟ مهم‌ترین عامل برای توسعه کیفیت آموزشی، ایجاد فرصت لازم برای یادگیری همراه با توسعه توانایی، خلاقیت و نوآوری است. ولی اگر نگوییم نظام آموزشی ما خلاقیت‌کُش است، بدون تردید خلاقیت‌پرور نیز نیست. برنامه آموزشی سنگین، امتحان‌زده و کنکورزده که عمدتا بر لایه‌های حافظه مبتنی است و سرنوشت آن در کلاس‎های کنکور رقم می‌خورد، با نظامی که دانش‌آموزان را به شکوفایی و خلاقیت برساند، فاصله زیادی دارد. هرچند برخی از استعدادهای برجسته، راه‌هایی برای بروز استعدادها و پرورش خلاقیت‌های خود می‌یابند، ولی در ارض واسعه، هرکس باید استعداد خود را پیدا کند و نظام آموزشی، باید برای به ثمر رسیدن استعداد و توسعه خلاقیت، به او کمک کند. اما در واقع نظام آموزشی ما چنین فرصت‌هایی را فراهم نمی‌کند، درحالی‌که در عصر اقتصاد نو‌آورانه و دانش‌بنیان به سر می‌بریم و رقابت جهانی بر سر خلاقیت و نو‌آوری است. پرداختن به مقوله ایجاد فرصت برای پرورش استعدادها و بروز خلاقیت‌ها، امر ساده‌ای نیست؛ بلکه بسیار پیچیده و دشوار است. هیچ برنامه خلق‌الساعه‌ای، آن هم با گستردگی نظام آموزشی ما، به‌طور فراگیر و با بازده مناسب اجراشدنی نیست، پس دنبال چه راهکاری باشیم تا حداقل فرصت‌ها را ایجاد کنیم و آن را تعمیم دهیم؟ هم‌اکنون در دنیا، یادگیری همراه با خلاقیت به صورت یادگیری پروژه‌‌محور و در زمینه‌های مهندسی، علوم، ریاضیات و فناوری (معرف)1 به صورت تیمی و گروهی، در حال شکل‌گیری است و فعالیت‌های گسترده‌ای در این زمینه در دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی در جریان است. برای راه‌اندازی نظام یادگیری، یاددهی خلاقانه، تاسیس آزمایشگاه‌های «معرف» برای فعالیت‌های فوق‌برنامه اقدام سنجیده‌ای است. اصولا توسعه آموزش‌های خلاقانه به صورت فوق‌برنامه، راهکار مناسبی است؛ چون نظام آموزشی را با فشار تغییراتی که آمادگی‌اش را به سادگی نخواهد داشت، روبه‌رو نمی‌کند و رفته‌رفته با توسعه و گسترش نظام یادگیری پروژه‌محور، می‌توان آن را وارد برنامه‌های رسمی کرد. آزمایشگاه‌های «معرف» را می‌توان در نقاط مختلفی ایجاد کرد. علاوه بر بعضی مدرسه‌ها و پژوهش‌سراها، دانشگاه‌ها نیز می‌توانند در کنار دیگر فعالیت‌ها، نسبت به ایجاد این آزمایشگاه‌ها اقدام کنند و دوره‌های ویژه‌ای برای دانش‌آموزان برگزار کنند. آزمایشگاه‌های «معرف» پهنه گسترده‌ای برای کارهای خلاقانه خواهند بود که با تجهیزاتی نظیر پرینتر سه‌بعدی، دستگاه برش لیزری و موتورهای قابل‌برنامه‌ریزی، امکانات لازم را برای توسعه ایده‌های خلاقانه، فراهم می‌کنند و توانمندسازی دانش‌آموزان، با هنر حل مساله را در دستور کار قرار می‌دهند. البته در کنار همه اینها، آموزش‌های اولیه و هدایت و راهبری دانش‌آموزان را هم باید در نظر گرفت. تشویق دانش‌آموزان و ایجاد فرهنگی که دانش‌آموزان از فعالیت خلاقانه به وجد آمده و در لذت‌بردن از حل مساله شریک شوند و رضایت‌خاطری کسب کنند که با هیچ‌چیز دیگر قابل جایگزینی نیست، راز موفقیت آزمایشگاه‌هاست. در واقع آزمایشگاه‌ها به باشگاه‌های خلاقیت تبدیل خواهند شد تا فرزندان ما گوی‌ومیدان لازم را برای پرورش استعدادها و بروز خلاقیت‌های خود پیدا کنند.
پی‌نوشت:
1.Science, Technology, Engineering, Mathematics (STEM)

اعطای مدال «فیلدز» در سال 2014 به خانم «مریم میرزاخانی»، اتفاقی مهم در تاریخ علم کشور ماست. «مریم» دوره‌های دبیرستان و کارشناسی را در ایران گذراند و این دوره‌ها در شکل‌گیری اولیه شخصیت علمی او نقش داشته‌اند. نگاهی به این دوره‌ها به‌ویژه دوره‌های آموزشی قبل از دانشگاه و بررسی آنها می‌تواند چراغ راه آینده باشد. نظام آموزشی نوین در ایران با مصوبه تشکیل وزارت معارف در سال 1290 هجری خورشیدی، در دومین مجلس شورای ملی شکل گرفت. به موجب این مصوبه، برای اولین‌بار به‌طور رسمی، نظام آموزشی در سطوح ابتدایی، متوسطه و عالی، ساختار پیدا کرد. قبل از آن، نظام آموزشی ساختار پراکنده‌ای داشت؛ هرچند نوگرایی‌هایی هم صورت گرفته بود. ظهور نوگرایی و مدرنیته در کشور ما به جنگ‌های ایران و روس برمی‌گردد. شکست در این جنگ‌ها و عقد عهدنامه ترکمان‌چای در سال 1206 هجری خورشیدی، دولتمردان را به این نکته واقف کرد که علت اصلی شکست را باید در ضعف نیروی انسانی و ضعف صنعت و عدم توسعه جست‌وجو کرد؛ ازاین‌رو نسبت به اعزام دانشجو به اروپا اقدام کردند و تعداد اندکی (پنج‌نفر) برای تحصیلات عالی به اروپا اعزام شدند. هرچند محصلان اعزامی، پس از بازگشت با آموخته‌های خود در جهات گوناگون در توسعه کشور تاثیر گذاشتند، ولی هنوز تا ساختاریافتن نظام آموزشی و توسعه اسلوب‌مند منابع انسانی، بسیار فاصله داشتیم. اقدام درخور دیگر، تاسیس دارالفنون توسط «امیرکبیر» در سال 1230 هجری خورشیدی است که در واقع به عنوان یک موسسه آموزش عالی برای تربیت نیروی انسانی در سطوح عالی تاسیس شد، ولی هنوز هم ساختار نظام‌مندی برای مجموعه آموزشی کشور شکل نگرفته بود. اولین دبستان، سال‌ها بعد یعنی در سال 1266 هجری خورشیدی به همت «میرزاحسن رشدیه» در تبریز راه‌اندازی شد و 10سال طول کشید تا «میرزاحسن» اولین دبستان را در تهران تاسیس کرد. به هر تقدیر، این ساختار پراکنده با مصوبه دومین مجلس شورای ملی در سال 1290 هجری خورشیدی، ساختاری نظام‌مند پیدا کرد که به توسعه آموزش در سطوح ابتدایی، متوسطه و عالی منجر شد. این نظام، فراز و فرودهای زیادی را پشت‌سر گذاشته است و درحال‌حاضر، گسترده‌ترین شبکه در ساختار دولت است که در اقصی‌نقاط کشور در موسسات آموزشی، اعم از دبستان و دبیرستان یا هنرستان‌های فنی و حرفه‌ای، فرزندان ایران را برای آینده تربیت می‌کند. برای شناخت وضع موجود و بررسی نقاط قوت و ضعف و ارزیابی کیفی عملکرد نظام آموزشی در سطوح قبل از دانشگاه، ضروری است به سیر تحولات آن در سه دهه گذشته توجه کنیم. در اواخر دهه 1360 و اوایل دهه 1370 رشد جمعیت موجب شد که تعداد دانش‌آموزان در مرز 20میلیون‌نفر قرار گیرد و ازاین‌رو تمام امکانات در خدمت توسعه کمی آموزش‌وپرورش قرار گرفت. با توجه به کمبودهای آن دوره، توسعه مدارس و تامین امکانات لازم، از فضای آموزشی و کتاب‌های درسی گرفته تا سایر نیازها و تربیت معلم و نیروی انسانی، تلاش و کوشش وافری را طلب می‌کرد و توسعه کمی موردنیاز، خود اقدامی درخور ستایش بود؛ ولی در کنار تلاش برای توسعه کمی، اقداماتی نیز برای فعالیت‌های کیفی در آموزش‌وپرورش آغاز شد که از این میان، برگزاری المپیادهای علمی در زمینه‌های ریاضی، فیزیک، شیمی، کامپیوتر، زیست‌شناسی و ادبیات فارسی و همچنین راه‌اندازی جشنواره خوارزمی برای فعالیت‌های خلاقانه و نوآورانه، قابل ذکر هستند. المپیادهای علمی، عده‌ای از نخبگان نوجوان را به مسیر جدیدی از تربیت علمی وارد کرد و موجب رشد آنان شد؛ به‌طوری‌که اکنون پس از یکی، دو دهه از بین المپیادی‌ها، دانشمندان برجسته‌ای در سطح ملی و بین‌المللی برخاسته‌اند که در پیشبرد نظام علمی و آموزشی کشور تاثیرگذار هستند. باید توجه داشت که تاثیرگذاری المپیادها را نباید فقط در تیم‌های چندنفره اعزامی جست‌وجو کرد؛ بلکه همه‌ساله عده قابل‌توجهی از دانش‌آموزان، با انگیزه شرکت در المپیادها به مطالعات فوق‌برنامه در زمینه‌های مختلف روی می‌آورند که موجب ارتقای علمی و توسعه تفکر و بینش علمی در بین آنان می‌شود‌؛ در نتیجه عده‌ای از این دانش‌آموزان با روحیه علمی و جست‌وجوگری وارد آموزش عالی شده و اکثر آنها در آموزش عالی تا مدارج تخصصی جلو رفته‌اند و به موفقیت‌های بزرگی دست پیدا کرده‌اند. اینکه نخبگان جوان پس از طی مراحل عالی آموزشی، چگونه ممکن است به یک دانشمند یا تکنولوژیست نوآور تبدیل شوند و چه موانعی بر سر راه آنان وجود دارد، بحث جداگانه‌ای می‌طلبد، ولی توجه به بعضی نکات برای بررسی توسعه کیفی نظام آموزشی در سطح قبل از دانشگاه، ضروری است. در حال حاضر کیفیت نظام آموزشی در دوره‌های قبل از دانشگاه چگونه است؟ آیا باید فقط به نخبگانی که جذب المپیادهای علمی می‌شوند، بسنده کنیم و به آنها دلخوش باشیم؟ آیا المپیادها هنوز هم برای بارورسازی نخبگان جوان به خوبی عمل می‌کنند؟ و بالاخره مجموعه نظام آموزشی در قبل از دانشگاه چگونه می‌تواند به نظامی خلاقیت‌پرور و نوآور تبدیل شود؟ درحال‌حاضر جمعیت دانش‌آموزی به حدود 12میلیون‌نفر کاهش یافته است، ولی چگونه به توسعه کیفیت آموزش توجه کنیم؟ مهم‌ترین عامل برای توسعه کیفیت آموزشی، ایجاد فرصت لازم برای یادگیری همراه با توسعه توانایی، خلاقیت و نوآوری است. ولی اگر نگوییم نظام آموزشی ما خلاقیت‌کُش است، بدون تردید خلاقیت‌پرور نیز نیست. برنامه آموزشی سنگین، امتحان‌زده و کنکورزده که عمدتا بر لایه‌های حافظه مبتنی است و سرنوشت آن در کلاس‎های کنکور رقم می‌خورد، با نظامی که دانش‌آموزان را به شکوفایی و خلاقیت برساند، فاصله زیادی دارد. هرچند برخی از استعدادهای برجسته، راه‌هایی برای بروز استعدادها و پرورش خلاقیت‌های خود می‌یابند، ولی در ارض واسعه، هرکس باید استعداد خود را پیدا کند و نظام آموزشی، باید برای به ثمر رسیدن استعداد و توسعه خلاقیت، به او کمک کند. اما در واقع نظام آموزشی ما چنین فرصت‌هایی را فراهم نمی‌کند، درحالی‌که در عصر اقتصاد نو‌آورانه و دانش‌بنیان به سر می‌بریم و رقابت جهانی بر سر خلاقیت و نو‌آوری است. پرداختن به مقوله ایجاد فرصت برای پرورش استعدادها و بروز خلاقیت‌ها، امر ساده‌ای نیست؛ بلکه بسیار پیچیده و دشوار است. هیچ برنامه خلق‌الساعه‌ای، آن هم با گستردگی نظام آموزشی ما، به‌طور فراگیر و با بازده مناسب اجراشدنی نیست، پس دنبال چه راهکاری باشیم تا حداقل فرصت‌ها را ایجاد کنیم و آن را تعمیم دهیم؟ هم‌اکنون در دنیا، یادگیری همراه با خلاقیت به صورت یادگیری پروژه‌‌محور و در زمینه‌های مهندسی، علوم، ریاضیات و فناوری (معرف)1 به صورت تیمی و گروهی، در حال شکل‌گیری است و فعالیت‌های گسترده‌ای در این زمینه در دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی در جریان است. برای راه‌اندازی نظام یادگیری، یاددهی خلاقانه، تاسیس آزمایشگاه‌های «معرف» برای فعالیت‌های فوق‌برنامه اقدام سنجیده‌ای است. اصولا توسعه آموزش‌های خلاقانه به صورت فوق‌برنامه، راهکار مناسبی است؛ چون نظام آموزشی را با فشار تغییراتی که آمادگی‌اش را به سادگی نخواهد داشت، روبه‌رو نمی‌کند و رفته‌رفته با توسعه و گسترش نظام یادگیری پروژه‌محور، می‌توان آن را وارد برنامه‌های رسمی کرد. آزمایشگاه‌های «معرف» را می‌توان در نقاط مختلفی ایجاد کرد. علاوه بر بعضی مدرسه‌ها و پژوهش‌سراها، دانشگاه‌ها نیز می‌توانند در کنار دیگر فعالیت‌ها، نسبت به ایجاد این آزمایشگاه‌ها اقدام کنند و دوره‌های ویژه‌ای برای دانش‌آموزان برگزار کنند. آزمایشگاه‌های «معرف» پهنه گسترده‌ای برای کارهای خلاقانه خواهند بود که با تجهیزاتی نظیر پرینتر سه‌بعدی، دستگاه برش لیزری و موتورهای قابل‌برنامه‌ریزی، امکانات لازم را برای توسعه ایده‌های خلاقانه، فراهم می‌کنند و توانمندسازی دانش‌آموزان، با هنر حل مساله را در دستور کار قرار می‌دهند. البته در کنار همه اینها، آموزش‌های اولیه و هدایت و راهبری دانش‌آموزان را هم باید در نظر گرفت. تشویق دانش‌آموزان و ایجاد فرهنگی که دانش‌آموزان از فعالیت خلاقانه به وجد آمده و در لذت‌بردن از حل مساله شریک شوند و رضایت‌خاطری کسب کنند که با هیچ‌چیز دیگر قابل جایگزینی نیست، راز موفقیت آزمایشگاه‌هاست. در واقع آزمایشگاه‌ها به باشگاه‌های خلاقیت تبدیل خواهند شد تا فرزندان ما گوی‌ومیدان لازم را برای پرورش استعدادها و بروز خلاقیت‌های خود پیدا کنند.
پی‌نوشت:
1.Science, Technology, Engineering, Mathematics (STEM)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.