گفتوگو با شیرین احمدنیا، درباره فعالیتهای اقتصادی زنان:
برای بقا باید عقل معاش داشت
میگویند اهمیتی ندارد که چه جور مردی هستی، زنها پی شوهر پولدار میگردند. زنها پولکی شدهاند. راهبهراه مهریهها را به اجرا میگذارند و شوهران بدبخت، پشت میلههای زنداناند، بابت چیزی که پیش از این «چه کسی داده بود و چه کسی گرفته بود... ». میگویند دخترها بیشتر از پسرها تلاش میکنند برای کارپیداکردن، حتی گاهی حرص میزنند برای آن. شنیدن اینها به علاوه خیلی گزارههای مشابه، این روزها معمول است. واقعیت این است که خیلی از ارزشها در جامعه ایران، پولی شده است، خیلیچیزها را با پول میشود خرید و این اتفاق تازهای نیست. مردها در طول دههها و سدهها، همواره در پی به دست آوردن پول بودهاند و کسی بابت آن بازخواستشان نکرده است و نمیکند. چه شده است که وقتی زنها سرشان به حسابوکتاب گرم میشود، متهم میشوند به پولکیبودن و مادیبودن و غیره؟ از سوی دیگر، فارغ از واکنش جامعه به اهمیتدادن زنان به پول و مادیات، باید پرسید چه چیز موجب شده است زنان مطیع و بردبار و راضی به قضا و قدر دیروز، امروز اینچنین در پی تغییر زندگی خود باشند، چه چیز آنها را به این سوق میدهد که برای زندگی مالیشان برنامهریزی کنند؟ با «شیرین احمدنیا»، جامعهشناس و عضو هیاتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، در اینباره گفتوگو کردهایم. احمدنیا معتقد است با کمرنگشدن تفاوتهای هویتی زن و مرد در سالهای اخیر، به علاوه اینکه زنها برای عبور از وابستگی سالیان به مردان، در گام نخست ناچارند و البته انتخاب میکنند که به لحاظ مالی مستقل شوند، دیدن زنانی که بیش از گذشته برای بهدستآوردن پول و ثروت و به دنبال آن قدرت تلاش میکنند، چندان مایه تعجب نیست.
میگویند ارزشها در جامعه پولی شده است و جامعه ایرانی به سمت کالاییشدن رفته. با این حال، وقتی در مورد نیمی از جامعه یعنی زنان صحبت میشود، تلقی عمومی این است که این بخش بیش از کل جامعه به پول و مادیات اهمیت میدهند و بهعبارت دیگر ارزشهای این بخش از جامعه، بیشتر پولی شده به نظر میرسد. آیا این تلقی، واقعیت دارد؟ آیا زنهای جامعه ایران به راستی بیش از گذشته به مادیات اهمیت میدهند؟ دلایل بروز این پدیده چه بوده است؟
در پدیدهای که ما شاهد بروز آن هستیم، اگر بتوانیم زنان و مردان را با هم مقایسه کنیم، به نظر میرسد در سالهای اخیر، زنان بهتدریج بیشتر در موقعیت پایگاههای اقتصادی مشابه مردان قرار گرفتهاند. در واقع، زنها به این نتیجه رسیدهاند که باید روی پای خودشان بایستند، دختران دنبال استقلال مالی هستند، در شرایطی حتی ترجیح دادهاند ازدواج نکنند و در واقع خانوارهای «زن- سرپرست» را تشکیل میدهند. پیش از این در جامعه ایران خانوارهای زن- سرپرست عمدتا در اثر بیوه شدن زنان به وجود میآمد؛ اما درحالحاضر، نسبت رو به رشد و قابلتوجهی از خانوارهای زن- سرپرست، خانوارهایی هستند که زن در آنها یا ازدواج نکرده یا مطلقه است. زنها بهتدریج متوجه شدهاند که حساب و کتابکردن و برنامهریزی مالی برای بقای آنها و برای اینکه موقعیتشان در اجتماع حفظ شود و وابسته نباشند، ضرورت پیدا میکند. پس در این حالت، توجه به امور مالی اهمیت بیشتری پیدا میکند و این به شکلی قابل مقایسه است با آنچه از موقعیتِ مرد بودن در جامعه میشناسیم. پیش از این، تنها از مردها چنین انتظاری میرفت؛ یعنی اینکه به امور مالی، اتکای به نفس و استقلالِ فردیشان اهمیت
بدهند، اما درحالحاضر با افزایش تحصیلات زنها، با این واقعیت مواجه هستیم که این بخش از جمعیت نیز میخواهد استقلال نسبی پیدا کند، مشارکت اقتصادی داشته باشد و به استقلال مالی نایل شود. این است که برای زنان، مهم است که حتما بعد از تحصیلات در جستوجوی کار و اشتغال باشند و نتیجه سرمایهگذاریشان در زمینه سپریکردن سالهای تحصیلی و کسب معلومات را ببینند. قبلا مسیر پیشرفت و تحرک اجتماعی صعودی برای زنان، اساسا از طریق ازدواجکردن و پیوند با مردانی از طبقات بالاتر فراهم میشد، اما در جامعه امروز این هدف الزاما از طریق ازدواج کسب نمیشود؛ بلکه شیوههای دیگری نظیر کسب درآمد از طریق اشتغال به فعالیتهای اقتصادی و دستیابی به موقعیتهای اجتماعی بالاتر را نیز شامل میشود. برای همین است که در قراردادهای ازدواج هم مهریه همچنان اهمیت خود را برای بسیاری از خانوادهها، حفظ کرده است. این پدیده، البته خیلی با تصورات ایدهآلیستی مدافعان حقوق زنان هماهنگ نیست، که از زنان انتظار دارند خود را موجوداتی مستقل و متکیبهنفس ببینند که محتاج حمایت مردان زندگیشان نیستند و از وضعیت وابستگی دایمی خارج شوند. اما در عمل شاهد این هستیم که
برخی از زنان در این جامعه بر این تصورند که باید به هر قیمتی به منابع مالی قدرت، دست یابند؛ حتی گاه با توسل به ابزار مهریه. در هر حال، تصور من این است که هویت جنسیتی دختران و پسران بیش از پیش در حال شبیهشدن به یکدیگر است و آنها تلاش میکنند به موقعیتهای مشابه در فضای زندگی اجتماعی دست یابند و هویتیابی دختران و پسران، بیش از گذشته به هم نزدیک میشود. قبلا وقتی در مورد ارتقای تحصیلات صحبت میشد، منظور تحصیل پسران بود؛ اما درحالحاضر، میزان رشد تحصیلی دختران و پسران هم به هم نزدیک شده است. درحالحاضر، در مورد نحوه گذران اوقات فراغت نیز میان دختران و پسران مشابهتهایی به وجود آمده و به طور کلی عادتها و سبک زندگی در دختران و پسران بیش از پیش به هم شبیه شده است. حالا اگر بخواهیم به مبحث «پولیشدن» یا پولکیشدن برگردیم، باید بگویم مگر نه این است که پیش از این هم چنین رویههایی را در مورد مردان به عنوان صاحبان سرمایه و کسانی که در درجه اول با مسایل مالی و پولی درگیر بودهاند شاهد بودهایم، بنابراین با مسوولیتپذیری بیشتر زنان بهتدریج، از جانب ایشان هم، توجه به مادیات و حسابوکتاب و در دست گرفتن امتیازات و قدرت
مالی را شاهد خواهیم بود و زنها هم بهاصطلاح «عقل معاش» خواهند داشت.
ببینید در گذشته دختران بیشتر تحتتکفل خانوادهها بودند اما درحالحاضر، حتی اگر دختری هم بخواهد مخارجش را از طریق خانواده تامین کند، خانوادهها به لحاظ مالی در شرایطی نیستند که بتوانند به این نیازها و خواستهها، پاسخ درخوری بدهند. ابزارهای سنتی در گذشته، برای رسیدن به معیشت بهتر و مصلحتاندیشی خانوادهها، دستیابی دخترانشان بهاصطلاح به «شوهر پولدار» بود، اما امروز، با ورود تدریجی زنان به عرصه کار و فعالیت اقتصادی و تمایل دختران به استقلال عمل و اتکای به نفس، درحالحاضر، هم آن ابزارهای سنتی به خدمت گرفته میشود و هم به هر حال ابزارهای جدید هم اضافه شدهاند و این جای تعجب ندارد.
آنها که از پولکیشدن زنها حرف میزنند، این موارد را دستمایه قرار میدهند که برای مثال، بخش قابلتوجه از زنانی که مهریهشان را به اجرا میگذارند، نه برای گرفتن تضمین و نه بابت ظلمی است که به آنها روا شده، بلکه صرفا بابت گرفتن پول است. یا مثال دیگری در این میان زده میشود و آن اینکه روسپیگری به طبقه متوسط رسیده است. یعنی بخشی از زنها بابت محتاجبودن، تنفروشی نمیکنند؛ بلکه بابت تغییر طبقه و یکشبه پولدارشدن، این راه را برمیگزینند. من البته مطمئن نیستم که این مثال، مثال مناسبی باشد اما به نظر میرسد این موارد تاییدکننده این موضوع هستند که ماجرا، فراتر از مشابهشدن هویتها یا تمایل زنان به استقلال مالی باشد. این طور نیست؟
این موارد را درک میکنم. البته در مورد روسپیگری، گروه روسپیان، گروهی ویژه هستند که چندان نمیشود در این بحث، آنها را وارد کرد. اما درباره موارد دیگر، باید بگویم که در واقع، اینها نسل دخترانی هستند که میخواهند جبران چیزی که بر سر مادران و مادربزرگها آمده، بکنند. در واقع، انگار بخواهند حق خودشان و نسلهای قبل را از جامعه بگیرند. ما امروز با دخترانی مواجه هستیم که گویی سهم خود را از زندگی و جامعه و گذشتگان طلب میکنند. احساس من این است که آنها میخواهند آنچه را که پیش از این بر سر جامعه زنان آمده بود نیز جبران کنند و درعینحال، تن به پرداخت هزینههایی که نسل زنان ماقبل ایشان متحمل شده، نیز ندهند. درهرحال، این نشان میدهد که زنها میخواهند حضور فعال و موفقی با احقاق حقوق انسانیشان و دستیابی به انواع فرصتهای اقتصادی و اجتماعی داشته باشند.
پس با این حساب، طبیعی است که جامعه مردسالاری که برای زن، تنها نقش معنوی قایل است، با چنین رویکردی شوکزده شود و زنها را متهم به پولکیشدن کند که در واقع بار ارزشی منفی دارد؛ اما همین رویکرد را برای مردان، طبیعی و عادی تلقی کند. این طور نیست؟
ممکن است افرادی که در مورد مادیشدن یا همان پولکیشدن زنان جامعه، صحبت میکنند، ته ذهنشان این پدیده را با بار منفی همراه کنند. اما اگر بخواهیم منصفانهتر و به دور از جانبداری نگاه کنیم، شاید در واقعیت، آن عملکردی که ما صحبتاش را میکنیم الزاما دارای بار ارزشی منفی نباشد. باید توجه داشت که به شیوهای مشابه، در دهههای گذشته هم، زنانی که به دنبال برابری حقوق و تساوی فرصتهای اجتماعی و ورود به بازار کار و کسب درآمد بودهاند، در ابتدا برچسبهای منفی را میخوردهاند. منظورم این است که در ابتدا عملکرد بخشی از زنان، «نابهنجار» یا «هنجارشکنانه» تلقی میشود و جامعه با اهرم کنترل اجتماعی و با برچسبزدن، تلاش میکند زنها را به رویههای هنجاری سنتی پیشین بازگرداند اما رفتهرفته با افزایش تعداد زنانی که ارزشها و رفتارهای جدیدی را پیگیری و اخذ میکنند، رویه غالبِ جامعه، متمایل به همان نابهنجارهای امروزی شده و در واقع هنجارهای تازهای شکل میگیرد و جایگزین میشود.
در کنار گفتههای شما، آیا ممکن است زنها به تجربه و غریزه، به این نتیجه رسیده باشند که اگر استقلال مالی داشته باشند، میتوانند حقوق مدنی را هم به دست بیاورند. یعنی اگر موقعیت مالی و چیزی برای چانهزنی در دست داشته باشند، کمتر لازم است نگران نداشتن حقوق مدنی باشند و اساسا قدرتمندتربودن به معنای سادهتر بهدستآوردن حقوق مدنی است. مثلا اینکه اگر جامعه زنان جامعه قدرتمندتری باشد سهم قابل توجهتری در قانونگذاری دارد و...
واقعیت این است که منابع قدرت، محدودند و یکی از این منابع، ثروت است. وقتی ما قایل میشویم به اینکه دختران ما، آدمهایی به مراتب متفاوت از نسل مادرانشان هستند و اینکه آنها مطیع و تابع هر شرایطی نیستند، برایمان منطقی خواهد بود که این دختران، سهمشان را از زندگی و فرصتها بخواهند. خود اقتصاد، وزنه قابلتوجهی است و نمیتوان اهمیت آن را نادیده گرفت. اگر قبول داشته باشیم که اینها انسانهایی هستند که نگاهشان به خودشان متفاوت شده است، بنابراین میتوان پذیرفت که اینها برای خودشان سهمی قایل میشوند و امکاناتی متوقع هستند و به دنبال تامین نیازهایی هستند که قبلا مطرح نمیشد. پیشتر امکان خرید منزل مستقل برای دختران تصور نمیشد. حتی در چارچوب زندگی زناشویی هم مرد بود که رانندگی میکرد و مرد بود که اتوموبیل میخرید و نهایتا لطفی میکرد که این را در اختیار همسرش بگذارد یا نگذارد. در زندگی امروز، بهویژه در جوامع شهری و طبقات تحصیلی و اقتصادی بالاتر، اصل بدیهی و مسلمی به نظر میرسد که به ویژه اگر زن، شاغل باشد، اتومبیل خودش را هم میخواهد و حیطه استقلال عمل خود را فراهم میکند و زیر سوال نمیرود و این حق مدنیاش تلقی
میشود. بنابراین، این زنان هستند که عرصههای جدیدی را برای خود باز میکنند. حالا زنان نگاه مادی دارند و این همان نگاهی است که مردان سالها داشتهاند و حاضر نبودهاند از آن کوتاه بیایند. در فضای رقابتی، هرکسی تلاش میکند خود را حفظ کند. متوسلشدن به ابزارهای مالی و مادی چرا انجام نشود؟ با کدام منطق میشود بروز چنین پدیدههایی را رد کرد؟
با در نظر گرفتن این واقعیت که نسل من و نسل مادران من، هزینههای زیادی برای بهدستآوردن فرصتها متحمل شدهاند، در نسل فرزندان نسل من، ما با چه رویکردی از جانب زنان مواجه خواهیم بود؟
من امید و انتظارم این است که در نسل فرزندانمان از حالتهای افراطگرایانه دور شویم. ممکن است درحالحاضر به واقع، شواهدی مبنی بر پولکیشدن افراطی به مفهوم ناخوشایند آن وجود داشته باشد، به جبران محدودیت قبلی، اما ممکن است در نسل فعلی رفتارهای افراطی را شاهد باشیم. مثلا بحث مهریهها که به اجرا گذاشته میشود و... اما باید به این نکته هم توجه داشت که چه بر یک زن میگذرد که در نهایت ناچار میشود مهریه را به اجرا بگذارد. میخواهم بگویم اگر شرایط از ابتدا منصفانهتر بود و در کل جامعه، حالت تعادل بیشتری برقرار بود، چنین رفتارهای افراطی را کمتر میدیدیم. ما قرنها شاهد رفتارهای یکجانبهای بودهایم که گروهی از آدمها را در شرایط نابرابری قرار داده است. آن نیمه جمعیت، حالا دارد ابزارهای رسیدن به قدرت را فراهم میکند اما همچنان تحتفشار محدودیتهای فرهنگی و تبعیض است. پس طبیعی است که در چنین شرایطی همچنان برخی به رفتارهای تلافیجویانه و افراطی روی آورند و تن به هر کاری بدهند و به اعتقاد من این تنبههرکاریدادن، نباید تعجببرانگیر باشد.
مثال دیگری را در نظر بگیریم؛ تا صحبت از خشونت میشود، یک عده از مردان میگویند که بسیاری از زنان خشونت میکنند؛ ما میگوییم درست است درحالحاضر نسبتی از خانمها هم خشونت میکنند، ولی همچنان نسبت مردان، بیشتر است. تا جایی با این رفتارهای افراطی مواجه هستیم که نابرابریها تداوم داشته باشد. در شرایط غیرمنصفانه، بازی زن و مرد در جامعه بازی دوسرباخت است که هر دو قربانی این شرایط میشوند. بنابراین تاکید میکنم تا زمانی که ساخت رابطه، نابرابر باشد ما به نتیجه دلخواه، نخواهیم رسید. وقتی صحبت میشود که چه کنیم که در ارتباط زن و مرد، وضعیت بهتری داشته باشیم یا وضعیت منصفانهتری حاکم باشد، بیشتر معتقد هستم که به مسایل فرهنگی باید توجه کرد تا مسایل حقوقی و قانونی. ممکن است که در کتاب قانون خیلی چیزهای زیبا نوشته شده باشد اما وسط دعوا، کسی کتاب قانون را بازنمیکند.
دقیقا. منظور من هم همین است. در گذشته شاید در مورد زنان، قوانین پیشروانهای وجود داشت اما در واقع تضمینی برای اجرای آنها نبود، چون در متن جامعه مورد پذیرش نبودند. یا برای مثال در دوره مبارک در مصر، قوانین حامی زنان، برای مثال غیرقانونی بودن ختنه زنان، وجود داشت اما آمارها نشان میدهد که درصد قابلتوجهی از زنان میانسال مصری ختنه شدهاند. این یعنی قوانین، ضمانت اجرایی نداشتهاند.
ما اول باید وضع فرهنگی را اصلاح کنیم. یک مثالی که میشود آورد، شرایطی است که در کشورهای اسکاندیناوی شاهد آن هستیم. در این کشورها، انقلابی صورت نگرفته است و در واقع چیزی که اتفاق افتاده است، توسعه اجتماعی و بالارفتن سطح سواد و دانش عمومی و در نهایت تغییر دیدگاههاست. در این حالت است که حق و حقوق انسانها، اعم از زن و مرد، بهرسمیت شناخته میشود.
آنجا اتفاقی که افتاده است، افزایش سطح سواد عمومی است. شما همین الان در ایران اگر توجه کنید، ظاهر قضیه این است که خیلیها سطح بالای تحصیلات دارند اما اگر آمارها را نگاه کنید، میانگین سطح سواد یک ایرانی، زیردیپلم است. میزان متوسط تحصیلات بخش قابلتوجهی از افراد جامعه ایرانی زیر دیپلم است. وقتی میگوییم سطح باسوادی، 80 و خردهای درصد است، منظور از سواد، یعنی فردی بتواند بخواند و بنویسد. در نتیجه ما با مجموعه آدمهایی سروکار داریم که کنشهای ایشان الزاما کنشهای عقلایی نیست و به تعابیر دیگر، سنتی یا عاطفی است. رفتارها را باید در همین مقیاس سنجید. رفتار شوهران نسبت به زنان و زنان نسبت به بچهها را باید در همان سطح، ارزیابی کرد. درحالحاضر، از دیدگاه توسعه اجتماعی با کشوری مانند سوئد فاصله بسیار داریم. آنها این مراحل را طی کردهاند و آرامآرام هر نسلی برای نسل بعد، الگوی نقش ارایه کرده و در نهایت به این نکته رسیدهاند که در شرایط توسعه، با انسانها سرو کار داریم یعنی هم مردان و هم زنان، و هیچکس را به خاطر تفاوت بیولوژیک از یک سری حقوق اجتماعی محروم نمیکنند و حوزههای تصمیمگیری و سیاستگذاری هم مبتنی بر درک
عقلایی است.
در جامعه زنان، کمتر میتوان جاهطلبی دید؛ یعنی بهنظر میرسد در مقایسه با جامعه مردان، آنها کمتر تمایل دارند ریسکهای بزرگ برای رسیدن به مقاصد مالی و گرفتن ردههای بالا انجام دهند. اگر این فرض را میپذیرید، آن را چگونه تحلیل میکنید؟
زنان یاد گرفتهاند که بهتدریج و با صبوری و تلاش فراوان، عرصههای نویی را برای حضور و فعالیت خود پدید آورند. واقعبینانه میدانند که هر قدمی که به پیش برمیدارند مستلزم هزینهدادنهای بسیار و پشتکار خستگیناپذیر و چانهزنی با مردان زندگیشان، از پدر گرفته تا برادر بزرگتر، تا همسر و حتی فرزندان مذکرشان است. پابهعرصه عمومی هم که میگذارند، با مردان حاضر در سلسلهمراتب قدرت مواجه هستند که براساس کلیشههای دیرپا، جایگاهی برای زنان در صحنههای جدی کار و فعالیت مالی و اقتصادی قائل نیستند، و ایشان را چندان جدی نمیگیرند؛ بنابراین زنان عادت کردهاند که به دستاوردهای کوچک اما تدریجی قناعت کنند و از آن، خوشحال باشند و برداشتن قدمهای کوچک اما مطمئنتر را به قدمهای نامطمئن مخاطرهآمیز ترجیح بدهند.
میگویند اهمیتی ندارد که چه جور مردی هستی، زنها پی شوهر پولدار میگردند. زنها پولکی شدهاند. راهبهراه مهریهها را به اجرا میگذارند و شوهران بدبخت، پشت میلههای زنداناند، بابت چیزی که پیش از این «چه کسی داده بود و چه کسی گرفته بود... ». میگویند دخترها بیشتر از پسرها تلاش میکنند برای کارپیداکردن، حتی گاهی حرص میزنند برای آن. شنیدن اینها به علاوه خیلی گزارههای مشابه، این روزها معمول است. واقعیت این است که خیلی از ارزشها در جامعه ایران، پولی شده است، خیلیچیزها را با پول میشود خرید و این اتفاق تازهای نیست. مردها در طول دههها و سدهها، همواره در پی به دست آوردن پول بودهاند و کسی بابت آن بازخواستشان نکرده است و نمیکند. چه شده است که وقتی زنها سرشان به حسابوکتاب گرم میشود، متهم میشوند به پولکیبودن و مادیبودن و غیره؟ از سوی دیگر، فارغ از واکنش جامعه به اهمیتدادن زنان به پول و مادیات، باید پرسید چه چیز موجب شده است زنان مطیع و بردبار و راضی به قضا و قدر دیروز، امروز اینچنین در پی تغییر زندگی خود باشند، چه چیز آنها را به این سوق میدهد که برای زندگی مالیشان برنامهریزی کنند؟ با «شیرین احمدنیا»، جامعهشناس و عضو هیاتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، در اینباره گفتوگو کردهایم. احمدنیا معتقد است با کمرنگشدن تفاوتهای هویتی زن و مرد در سالهای اخیر، به علاوه اینکه زنها برای عبور از وابستگی سالیان به مردان، در گام نخست ناچارند و البته انتخاب میکنند که به لحاظ مالی مستقل شوند، دیدن زنانی که بیش از گذشته برای بهدستآوردن پول و ثروت و به دنبال آن قدرت تلاش میکنند، چندان مایه تعجب نیست.
میگویند ارزشها در جامعه پولی شده است و جامعه ایرانی به سمت کالاییشدن رفته. با این حال، وقتی در مورد نیمی از جامعه یعنی زنان صحبت میشود، تلقی عمومی این است که این بخش بیش از کل جامعه به پول و مادیات اهمیت میدهند و بهعبارت دیگر ارزشهای این بخش از جامعه، بیشتر پولی شده به نظر میرسد. آیا این تلقی، واقعیت دارد؟ آیا زنهای جامعه ایران به راستی بیش از گذشته به مادیات اهمیت میدهند؟ دلایل بروز این پدیده چه بوده است؟
در پدیدهای که ما شاهد بروز آن هستیم، اگر بتوانیم زنان و مردان را با هم مقایسه کنیم، به نظر میرسد در سالهای اخیر، زنان بهتدریج بیشتر در موقعیت پایگاههای اقتصادی مشابه مردان قرار گرفتهاند. در واقع، زنها به این نتیجه رسیدهاند که باید روی پای خودشان بایستند، دختران دنبال استقلال مالی هستند، در شرایطی حتی ترجیح دادهاند ازدواج نکنند و در واقع خانوارهای «زن- سرپرست» را تشکیل میدهند. پیش از این در جامعه ایران خانوارهای زن- سرپرست عمدتا در اثر بیوه شدن زنان به وجود میآمد؛ اما درحالحاضر، نسبت رو به رشد و قابلتوجهی از خانوارهای زن- سرپرست، خانوارهایی هستند که زن در آنها یا ازدواج نکرده یا مطلقه است. زنها بهتدریج متوجه شدهاند که حساب و کتابکردن و برنامهریزی مالی برای بقای آنها و برای اینکه موقعیتشان در اجتماع حفظ شود و وابسته نباشند، ضرورت پیدا میکند. پس در این حالت، توجه به امور مالی اهمیت بیشتری پیدا میکند و این به شکلی قابل مقایسه است با آنچه از موقعیتِ مرد بودن در جامعه میشناسیم. پیش از این، تنها از مردها چنین انتظاری میرفت؛ یعنی اینکه به امور مالی، اتکای به نفس و استقلالِ فردیشان اهمیت
بدهند، اما درحالحاضر با افزایش تحصیلات زنها، با این واقعیت مواجه هستیم که این بخش از جمعیت نیز میخواهد استقلال نسبی پیدا کند، مشارکت اقتصادی داشته باشد و به استقلال مالی نایل شود. این است که برای زنان، مهم است که حتما بعد از تحصیلات در جستوجوی کار و اشتغال باشند و نتیجه سرمایهگذاریشان در زمینه سپریکردن سالهای تحصیلی و کسب معلومات را ببینند. قبلا مسیر پیشرفت و تحرک اجتماعی صعودی برای زنان، اساسا از طریق ازدواجکردن و پیوند با مردانی از طبقات بالاتر فراهم میشد، اما در جامعه امروز این هدف الزاما از طریق ازدواج کسب نمیشود؛ بلکه شیوههای دیگری نظیر کسب درآمد از طریق اشتغال به فعالیتهای اقتصادی و دستیابی به موقعیتهای اجتماعی بالاتر را نیز شامل میشود. برای همین است که در قراردادهای ازدواج هم مهریه همچنان اهمیت خود را برای بسیاری از خانوادهها، حفظ کرده است. این پدیده، البته خیلی با تصورات ایدهآلیستی مدافعان حقوق زنان هماهنگ نیست، که از زنان انتظار دارند خود را موجوداتی مستقل و متکیبهنفس ببینند که محتاج حمایت مردان زندگیشان نیستند و از وضعیت وابستگی دایمی خارج شوند. اما در عمل شاهد این هستیم که
برخی از زنان در این جامعه بر این تصورند که باید به هر قیمتی به منابع مالی قدرت، دست یابند؛ حتی گاه با توسل به ابزار مهریه. در هر حال، تصور من این است که هویت جنسیتی دختران و پسران بیش از پیش در حال شبیهشدن به یکدیگر است و آنها تلاش میکنند به موقعیتهای مشابه در فضای زندگی اجتماعی دست یابند و هویتیابی دختران و پسران، بیش از گذشته به هم نزدیک میشود. قبلا وقتی در مورد ارتقای تحصیلات صحبت میشد، منظور تحصیل پسران بود؛ اما درحالحاضر، میزان رشد تحصیلی دختران و پسران هم به هم نزدیک شده است. درحالحاضر، در مورد نحوه گذران اوقات فراغت نیز میان دختران و پسران مشابهتهایی به وجود آمده و به طور کلی عادتها و سبک زندگی در دختران و پسران بیش از پیش به هم شبیه شده است. حالا اگر بخواهیم به مبحث «پولیشدن» یا پولکیشدن برگردیم، باید بگویم مگر نه این است که پیش از این هم چنین رویههایی را در مورد مردان به عنوان صاحبان سرمایه و کسانی که در درجه اول با مسایل مالی و پولی درگیر بودهاند شاهد بودهایم، بنابراین با مسوولیتپذیری بیشتر زنان بهتدریج، از جانب ایشان هم، توجه به مادیات و حسابوکتاب و در دست گرفتن امتیازات و قدرت
مالی را شاهد خواهیم بود و زنها هم بهاصطلاح «عقل معاش» خواهند داشت.
ببینید در گذشته دختران بیشتر تحتتکفل خانوادهها بودند اما درحالحاضر، حتی اگر دختری هم بخواهد مخارجش را از طریق خانواده تامین کند، خانوادهها به لحاظ مالی در شرایطی نیستند که بتوانند به این نیازها و خواستهها، پاسخ درخوری بدهند. ابزارهای سنتی در گذشته، برای رسیدن به معیشت بهتر و مصلحتاندیشی خانوادهها، دستیابی دخترانشان بهاصطلاح به «شوهر پولدار» بود، اما امروز، با ورود تدریجی زنان به عرصه کار و فعالیت اقتصادی و تمایل دختران به استقلال عمل و اتکای به نفس، درحالحاضر، هم آن ابزارهای سنتی به خدمت گرفته میشود و هم به هر حال ابزارهای جدید هم اضافه شدهاند و این جای تعجب ندارد.
آنها که از پولکیشدن زنها حرف میزنند، این موارد را دستمایه قرار میدهند که برای مثال، بخش قابلتوجه از زنانی که مهریهشان را به اجرا میگذارند، نه برای گرفتن تضمین و نه بابت ظلمی است که به آنها روا شده، بلکه صرفا بابت گرفتن پول است. یا مثال دیگری در این میان زده میشود و آن اینکه روسپیگری به طبقه متوسط رسیده است. یعنی بخشی از زنها بابت محتاجبودن، تنفروشی نمیکنند؛ بلکه بابت تغییر طبقه و یکشبه پولدارشدن، این راه را برمیگزینند. من البته مطمئن نیستم که این مثال، مثال مناسبی باشد اما به نظر میرسد این موارد تاییدکننده این موضوع هستند که ماجرا، فراتر از مشابهشدن هویتها یا تمایل زنان به استقلال مالی باشد. این طور نیست؟
این موارد را درک میکنم. البته در مورد روسپیگری، گروه روسپیان، گروهی ویژه هستند که چندان نمیشود در این بحث، آنها را وارد کرد. اما درباره موارد دیگر، باید بگویم که در واقع، اینها نسل دخترانی هستند که میخواهند جبران چیزی که بر سر مادران و مادربزرگها آمده، بکنند. در واقع، انگار بخواهند حق خودشان و نسلهای قبل را از جامعه بگیرند. ما امروز با دخترانی مواجه هستیم که گویی سهم خود را از زندگی و جامعه و گذشتگان طلب میکنند. احساس من این است که آنها میخواهند آنچه را که پیش از این بر سر جامعه زنان آمده بود نیز جبران کنند و درعینحال، تن به پرداخت هزینههایی که نسل زنان ماقبل ایشان متحمل شده، نیز ندهند. درهرحال، این نشان میدهد که زنها میخواهند حضور فعال و موفقی با احقاق حقوق انسانیشان و دستیابی به انواع فرصتهای اقتصادی و اجتماعی داشته باشند.
پس با این حساب، طبیعی است که جامعه مردسالاری که برای زن، تنها نقش معنوی قایل است، با چنین رویکردی شوکزده شود و زنها را متهم به پولکیشدن کند که در واقع بار ارزشی منفی دارد؛ اما همین رویکرد را برای مردان، طبیعی و عادی تلقی کند. این طور نیست؟
ممکن است افرادی که در مورد مادیشدن یا همان پولکیشدن زنان جامعه، صحبت میکنند، ته ذهنشان این پدیده را با بار منفی همراه کنند. اما اگر بخواهیم منصفانهتر و به دور از جانبداری نگاه کنیم، شاید در واقعیت، آن عملکردی که ما صحبتاش را میکنیم الزاما دارای بار ارزشی منفی نباشد. باید توجه داشت که به شیوهای مشابه، در دهههای گذشته هم، زنانی که به دنبال برابری حقوق و تساوی فرصتهای اجتماعی و ورود به بازار کار و کسب درآمد بودهاند، در ابتدا برچسبهای منفی را میخوردهاند. منظورم این است که در ابتدا عملکرد بخشی از زنان، «نابهنجار» یا «هنجارشکنانه» تلقی میشود و جامعه با اهرم کنترل اجتماعی و با برچسبزدن، تلاش میکند زنها را به رویههای هنجاری سنتی پیشین بازگرداند اما رفتهرفته با افزایش تعداد زنانی که ارزشها و رفتارهای جدیدی را پیگیری و اخذ میکنند، رویه غالبِ جامعه، متمایل به همان نابهنجارهای امروزی شده و در واقع هنجارهای تازهای شکل میگیرد و جایگزین میشود.
در کنار گفتههای شما، آیا ممکن است زنها به تجربه و غریزه، به این نتیجه رسیده باشند که اگر استقلال مالی داشته باشند، میتوانند حقوق مدنی را هم به دست بیاورند. یعنی اگر موقعیت مالی و چیزی برای چانهزنی در دست داشته باشند، کمتر لازم است نگران نداشتن حقوق مدنی باشند و اساسا قدرتمندتربودن به معنای سادهتر بهدستآوردن حقوق مدنی است. مثلا اینکه اگر جامعه زنان جامعه قدرتمندتری باشد سهم قابل توجهتری در قانونگذاری دارد و...
واقعیت این است که منابع قدرت، محدودند و یکی از این منابع، ثروت است. وقتی ما قایل میشویم به اینکه دختران ما، آدمهایی به مراتب متفاوت از نسل مادرانشان هستند و اینکه آنها مطیع و تابع هر شرایطی نیستند، برایمان منطقی خواهد بود که این دختران، سهمشان را از زندگی و فرصتها بخواهند. خود اقتصاد، وزنه قابلتوجهی است و نمیتوان اهمیت آن را نادیده گرفت. اگر قبول داشته باشیم که اینها انسانهایی هستند که نگاهشان به خودشان متفاوت شده است، بنابراین میتوان پذیرفت که اینها برای خودشان سهمی قایل میشوند و امکاناتی متوقع هستند و به دنبال تامین نیازهایی هستند که قبلا مطرح نمیشد. پیشتر امکان خرید منزل مستقل برای دختران تصور نمیشد. حتی در چارچوب زندگی زناشویی هم مرد بود که رانندگی میکرد و مرد بود که اتوموبیل میخرید و نهایتا لطفی میکرد که این را در اختیار همسرش بگذارد یا نگذارد. در زندگی امروز، بهویژه در جوامع شهری و طبقات تحصیلی و اقتصادی بالاتر، اصل بدیهی و مسلمی به نظر میرسد که به ویژه اگر زن، شاغل باشد، اتومبیل خودش را هم میخواهد و حیطه استقلال عمل خود را فراهم میکند و زیر سوال نمیرود و این حق مدنیاش تلقی
میشود. بنابراین، این زنان هستند که عرصههای جدیدی را برای خود باز میکنند. حالا زنان نگاه مادی دارند و این همان نگاهی است که مردان سالها داشتهاند و حاضر نبودهاند از آن کوتاه بیایند. در فضای رقابتی، هرکسی تلاش میکند خود را حفظ کند. متوسلشدن به ابزارهای مالی و مادی چرا انجام نشود؟ با کدام منطق میشود بروز چنین پدیدههایی را رد کرد؟
با در نظر گرفتن این واقعیت که نسل من و نسل مادران من، هزینههای زیادی برای بهدستآوردن فرصتها متحمل شدهاند، در نسل فرزندان نسل من، ما با چه رویکردی از جانب زنان مواجه خواهیم بود؟
من امید و انتظارم این است که در نسل فرزندانمان از حالتهای افراطگرایانه دور شویم. ممکن است درحالحاضر به واقع، شواهدی مبنی بر پولکیشدن افراطی به مفهوم ناخوشایند آن وجود داشته باشد، به جبران محدودیت قبلی، اما ممکن است در نسل فعلی رفتارهای افراطی را شاهد باشیم. مثلا بحث مهریهها که به اجرا گذاشته میشود و... اما باید به این نکته هم توجه داشت که چه بر یک زن میگذرد که در نهایت ناچار میشود مهریه را به اجرا بگذارد. میخواهم بگویم اگر شرایط از ابتدا منصفانهتر بود و در کل جامعه، حالت تعادل بیشتری برقرار بود، چنین رفتارهای افراطی را کمتر میدیدیم. ما قرنها شاهد رفتارهای یکجانبهای بودهایم که گروهی از آدمها را در شرایط نابرابری قرار داده است. آن نیمه جمعیت، حالا دارد ابزارهای رسیدن به قدرت را فراهم میکند اما همچنان تحتفشار محدودیتهای فرهنگی و تبعیض است. پس طبیعی است که در چنین شرایطی همچنان برخی به رفتارهای تلافیجویانه و افراطی روی آورند و تن به هر کاری بدهند و به اعتقاد من این تنبههرکاریدادن، نباید تعجببرانگیر باشد.
مثال دیگری را در نظر بگیریم؛ تا صحبت از خشونت میشود، یک عده از مردان میگویند که بسیاری از زنان خشونت میکنند؛ ما میگوییم درست است درحالحاضر نسبتی از خانمها هم خشونت میکنند، ولی همچنان نسبت مردان، بیشتر است. تا جایی با این رفتارهای افراطی مواجه هستیم که نابرابریها تداوم داشته باشد. در شرایط غیرمنصفانه، بازی زن و مرد در جامعه بازی دوسرباخت است که هر دو قربانی این شرایط میشوند. بنابراین تاکید میکنم تا زمانی که ساخت رابطه، نابرابر باشد ما به نتیجه دلخواه، نخواهیم رسید. وقتی صحبت میشود که چه کنیم که در ارتباط زن و مرد، وضعیت بهتری داشته باشیم یا وضعیت منصفانهتری حاکم باشد، بیشتر معتقد هستم که به مسایل فرهنگی باید توجه کرد تا مسایل حقوقی و قانونی. ممکن است که در کتاب قانون خیلی چیزهای زیبا نوشته شده باشد اما وسط دعوا، کسی کتاب قانون را بازنمیکند.
دقیقا. منظور من هم همین است. در گذشته شاید در مورد زنان، قوانین پیشروانهای وجود داشت اما در واقع تضمینی برای اجرای آنها نبود، چون در متن جامعه مورد پذیرش نبودند. یا برای مثال در دوره مبارک در مصر، قوانین حامی زنان، برای مثال غیرقانونی بودن ختنه زنان، وجود داشت اما آمارها نشان میدهد که درصد قابلتوجهی از زنان میانسال مصری ختنه شدهاند. این یعنی قوانین، ضمانت اجرایی نداشتهاند.
ما اول باید وضع فرهنگی را اصلاح کنیم. یک مثالی که میشود آورد، شرایطی است که در کشورهای اسکاندیناوی شاهد آن هستیم. در این کشورها، انقلابی صورت نگرفته است و در واقع چیزی که اتفاق افتاده است، توسعه اجتماعی و بالارفتن سطح سواد و دانش عمومی و در نهایت تغییر دیدگاههاست. در این حالت است که حق و حقوق انسانها، اعم از زن و مرد، بهرسمیت شناخته میشود.
آنجا اتفاقی که افتاده است، افزایش سطح سواد عمومی است. شما همین الان در ایران اگر توجه کنید، ظاهر قضیه این است که خیلیها سطح بالای تحصیلات دارند اما اگر آمارها را نگاه کنید، میانگین سطح سواد یک ایرانی، زیردیپلم است. میزان متوسط تحصیلات بخش قابلتوجهی از افراد جامعه ایرانی زیر دیپلم است. وقتی میگوییم سطح باسوادی، 80 و خردهای درصد است، منظور از سواد، یعنی فردی بتواند بخواند و بنویسد. در نتیجه ما با مجموعه آدمهایی سروکار داریم که کنشهای ایشان الزاما کنشهای عقلایی نیست و به تعابیر دیگر، سنتی یا عاطفی است. رفتارها را باید در همین مقیاس سنجید. رفتار شوهران نسبت به زنان و زنان نسبت به بچهها را باید در همان سطح، ارزیابی کرد. درحالحاضر، از دیدگاه توسعه اجتماعی با کشوری مانند سوئد فاصله بسیار داریم. آنها این مراحل را طی کردهاند و آرامآرام هر نسلی برای نسل بعد، الگوی نقش ارایه کرده و در نهایت به این نکته رسیدهاند که در شرایط توسعه، با انسانها سرو کار داریم یعنی هم مردان و هم زنان، و هیچکس را به خاطر تفاوت بیولوژیک از یک سری حقوق اجتماعی محروم نمیکنند و حوزههای تصمیمگیری و سیاستگذاری هم مبتنی بر درک
عقلایی است.
در جامعه زنان، کمتر میتوان جاهطلبی دید؛ یعنی بهنظر میرسد در مقایسه با جامعه مردان، آنها کمتر تمایل دارند ریسکهای بزرگ برای رسیدن به مقاصد مالی و گرفتن ردههای بالا انجام دهند. اگر این فرض را میپذیرید، آن را چگونه تحلیل میکنید؟
زنان یاد گرفتهاند که بهتدریج و با صبوری و تلاش فراوان، عرصههای نویی را برای حضور و فعالیت خود پدید آورند. واقعبینانه میدانند که هر قدمی که به پیش برمیدارند مستلزم هزینهدادنهای بسیار و پشتکار خستگیناپذیر و چانهزنی با مردان زندگیشان، از پدر گرفته تا برادر بزرگتر، تا همسر و حتی فرزندان مذکرشان است. پابهعرصه عمومی هم که میگذارند، با مردان حاضر در سلسلهمراتب قدرت مواجه هستند که براساس کلیشههای دیرپا، جایگاهی برای زنان در صحنههای جدی کار و فعالیت مالی و اقتصادی قائل نیستند، و ایشان را چندان جدی نمیگیرند؛ بنابراین زنان عادت کردهاند که به دستاوردهای کوچک اما تدریجی قناعت کنند و از آن، خوشحال باشند و برداشتن قدمهای کوچک اما مطمئنتر را به قدمهای نامطمئن مخاطرهآمیز ترجیح بدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.