|

گفت‌وگو با دکتر فرهنگ ارشاد درباره افزایش اهمیت پول در زندگی امروزه ایرانیان

تبدیل مصرف به منزلت بر‌ اثر اغواگری‌های بازار

افراد حاضر در جامعه ایران، به هر دلیلی، بیش از گذشته به درآمدهای خود نگاه می‌کنند و برای رسیدن به ثروت بیشتر تلاش به خرج می‌دهند. گاهی گفته‌ می‌شود که ریشه‌های اقتصادی در این میان نقش دارد و گاهی ذکر شده که تغییرات فرهنگی ریشه چنین دگرگونی در اذهان مردم است. با دکتر فرهنگ ارشاد، سردبیر مجله علمی جامعه‌شناسی ایران و استاد بازنشسته جامعه‌شناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، درباره افزایش اهمیت پول در جامعه ایرانی گفت‌وگو کرده‌ایم. ارشاد، مترجم کتاب کلاسیک «نظریه طبقه تن‌آسا» نوشته تورستین وبلن نیز است.

از مشاهدات عادی این طور پیداست که اهمیت پول در جامعه ایران بیشتر شده و بعضی اوقات هم به نظر می‌رسد که اهمیتش بیش از آنچه که لازم است، پررنگ شده است. آیا شما هم این را تایید می‌کنید؟
زمانی که صحبت از پول می‌شود، همواره کتاب فلسفه پول زیمل، به‌یاد من می‌افتد که این نظریه‌پرداز کلاسیک جامعه‌شناسی، در واقع بحث ارزشمند و جامعی را مطرح کرده است و با وجودی‌که بیش از یک قرن از انتشار آن می‌گذرد هنوز هم مطالعه آن، ضروری به‌نظر می‌رسد. صاحب نظران دیگری نیز در این‌باره صحبت کرده‌اند؛ از جمله آنها مارکس است که به‌عقیده برخی شارحان، زیمل، خود تحت تاثیر مارکس بوده است. در ادبیات کلاسیک ما اشاراتی در باره جایگاه پول شده است ولی شاید بتوان گفت بیشتر، حِکمی و اندرزگویانه است؛ برای مثال در گلستان سعدی یا منابعی مانند آن به این موضوع برمی‌خوریم.
و اما زیمل از دو مقوله جوهر پول و کارکرد پول صحبت می‌کند. مسلما از آغاز دوران شکل‌گیری و توسعه نظام سرمایه‌داری به این طرف، پول اهمیت و جایگاه مهم‌تری پیدا کرده است. به‌هرحال، جوهر پول این‌گونه تعریف می‌شود که پول اساسا وسیله مبادله است؛ نکته اصلی اینکه ما برای به‌دست‌آوردن کالایی که نیاز داریم، کالا یا خدمتی را می‌فروشیم و پولی به‌دست‌می‌آوریم تا بتوانیم کالا یا خدمت دیگری را بخریم. در واقع، پول، یک وسیله است و نه یک هدف مستقل. با این همه، پول نه‌تنها وسیله‌ای برای به‌دست‌آوردن کالای موردنیاز است، بلکه وسیله‌ای برای سنجش هم است. در اینجا منظور این نیست که با پول به همه اهداف می‌توان رسید، بلکه منظور هدف‌های مشخص و معینی است که عرف عمومی آنها را پذیرفته و می‌توان آنها را با پول به دست آورد. به‌تدریج که شرایط مادی‌ انسان، توسعه پیدا می‌کند و اهداف، بیشتر و بیشتر می‌شود، چون پول به اهداف و نیازهای گوناگون می‌تواند پاسخ بدهد، اعتبار و اهمیتش از حد یک وسیله و ابزار سنجش محض، فراتر می‌رود، گویی که خودش به یک هدف تبدیل می‌شود. کارکرد پول در این شرایط، دیگر تنها مبادله و سنجیدن کالاها نخواهد بود. یعنی نه‌تنها در حد عینی بلکه در حد ذهنی نیز دارای ارزش می‌شود. هویت ارزشی پیدا می‌کند و اعتبار اجتماعی و شأن اجتماعی به پول، گره می‌خورد. کار به جایی می‌رسد که ارزش پول از همه ارزش‌ها بالاتر می‌رود و حتی گویی که ابزاری برای آزادی شخص می‌شود؛ شخص فکر می‌کند هرچه پول بیشتر داشته باشد، موانع کمتری پیش پای اوست و آزادتر خواهد بود. می‌خواهم بگویم که پول از جوهره محدود مبادله‌ای و سنجشی، به حد ارزش‌های والای انسانی رسوخ کرده و در میان این ارزش‌ها جایگاهی برای خود باز می‌کند. سپس از این موارد هم فراتر رفته و حالا که پول عاملی برای اعتباریابی و آزادی می‌شود، اساسا وارد روابط اجتماعی می‌شود و در تبلور روابط اجتماعی جا پیدا می‌کند و ابزاری برای داوری ما می‌شود و حتی فضیلت‌ها را با پول می‌سنجند. قطعا اهمیت پول در جامعه ما زیادتر شده است. اهمیتش چه به لحاظ کمی و عینی، که به حیطه‌های کیفی نیز گسترش پیدا کرده است؛ آنقدر که تصور می‌شود پول، حلال همه مشکلات است و بسیاری از تناقض‌ها و ناسازگاری‌ها را می‌تواند حل کند. شکسپیر نمایشنامه زیبایی به نام «تیمون آتنی» دارد که جایی از آن، درباره طلا که به‌عبارتی همان پول است، می‌گوید این چیزی است که سیاه را سپید، زشت را زیبا، نادرست را درست، پست را شریف و پیر را جوان می‌کند. یعنی در واقع، حقیقت را واژگون می‌کند. بنابراین، پول فقط برای رسیدن به یک یا چند هدف مشخص نیست؛ بلکه گویی شخص دارنده‌اش را به‌ این قدرت مجهز می‌کند که بتواند آینده را کنترل کند. آینده، پرمخاطره است؛ بنابراین اگر کسی پولی داشته باشد، لابد بهتر می‌تواند از این مخاطرات جان سالم به در ببرد.
آیا این اتفاق، یک روند جهانی است که تقریبا در تمام کشورها رخ داده یا در ایران پررنگ‌تر بوده است؟
هر دو اتفاق وجود دارد؛ منتها چون سناریوی جهانی‌شدن امروز، در واقع جهانی‌شدن اقتصادی است از این رو شاید کفه روند جهانی‌بودن اهمیت پول سنگین‌تر باشد؛ به‌طوری‌که ممکن است برخی این روند را یک روال طبیعی بدانند که قابل انتظار بوده است، به‌ویژه اینکه امروزه سرمایه‌داری بین‌المللی، به‌مثابه روایت اصلی جهانی‌شدن، یکه‌تاز میدان است. امروزه شبکه‌های مجازی، به‌ویژه بانکداری و پول مجازی مرزهای ملی را پشت سر گذاشته و روابط اقتصادی و از جمله کارکرد پول، مقید به مرزهای ملی نیست. چنان‌که اشاره شد با جهانی‌شدن سرمایه‌داری بین‌المللی، دیگر تصویر پررنگی از سرمایه‌داری ملی وجود ندارد.
کمی بیشتر درباره جامعه ایران صحبت کنیم؛ در دهه‌های قبل شاید انباشت سرمایه و ثروت در یک خانواده به اندازه چند ده‌سال طول می‌کشید و آنها در اواخر میان‌سالی یا سالمندی از آن ثروت استفاده می‌کردند. اما حالا به نظر می‌رسد که بعضی از اقشار جامعه تمایل دارند در چند سال به این انباشت سرمایه برسند و به اصطلاح، بارشان را ببندند. بنابراین طبقات نوظهوری ایجاد می‌شوند که به تظاهر ثروت نیز بسیار علاقه دارند و تب رسیدن به پول را در جامعه بالا می‌برند؛ مثل صفحه اینستاگرام «بچه پولدارهای تهران». شما چرایی این اتفاق را چطور تحلیل می‌کنید؟
جنبه اصلی این روند جهانی است و البته جنبه دیگری هم دارد که ویژگی ملی و وطنی دارد و شاید بتوان گفت این جنبه‌ دوم، بیشتر فرهنگی است تا اقتصادی. به‌طور کلی در هر انقلاب سیاسی که لایه‌های متوسط و پایینی جامعه در جنبش‌های پیشاانقلابی، در شکل دادن و جهت دادن به حرکت انقلاب موثر بوده و نقش عملی محسوس داشته باشند، خواسته یا ناخواسته زمانی که انقلاب پیروز می‌شود، آنها خود را متولی انقلاب می‌دانند. این موضوع در مورد انقلاب ایران صادق است و بنابراین بعد از پیروزی انقلاب، لایه‌های متوسط به‌ویژه لایه‌های پایینی جامعه که خودشان را متولی انقلاب می‌دانستند، به‌تدریج خواست‌ها و ارزش‌های خودشان را در جامعه توسعه دادند. لایه‌های پایینی که همچنان از نظر موقعیت طبقاتی، همان بودند که بودند، به مال‌داری و ملکیت با نگاهی مذمت‌آمیز و منفی‌انگارانه برخورد می‌کردند. در دو سال اول انقلاب و تا پیش از وقوع جنگ تحمیلی که شرایط ویژه‌ای پیش آورد، فضا انقلابی و هیجانی بود و شاید در سال‌های جنگ هم، چنین بود. اما پس از جنگ، آن سال‌های هیجانی دوباره تکرار نشد؛ کم‌کم برخی تمایلات دیگر شکل گرفتند و شاید بتوانم بگویم در اواخر دهه دوم و اوایل دهه سوم انقلاب، تمایل به رفاه و آسایش بیشتر شد و حتی برخی گرایش‌های مادی، جان گرفتند. در چنین شرایطی، آن نگاه مذمت‌آمیز و منفی‌انگارانه به پولداری و مال‌داری تضعیف می‌شود و روحیه و تمایل دیگری جای آن را می‌گیرد. اتفاق دوم این بود که انقلاب، خواسته یا ناخواسته مرزهای طبقاتی را بر هم ریخت و به‌خصوص حضور لایه‌های پایینی و متوسط جامعه، شرایط و میدان را برای ثروتمندان تنگ کرد. شاید در نگاهی کلی و گذرا بتوان گفت که ثروتمندان سه دسته بودند؛ دسته اول، آنهایی که با انقلاب نمی‌ساختند و در همان اوایل انقلاب از ایران کوچ کرده یا به‌ شکل‌های دیگر از میدان بیرون رفتند؛ دسته دوم، تعدادی که اگر با انقلاب موافق نبودند، مخالف آن هم نبودند و در هاگ خود فرو رفتند و شیوه صبر و انتظار را پیش گرفتند؛ دسته سوم بعضی‌شان کسانی بودند که از ابتدا با انقلاب موافق بودند یا تعدادی هم بودند که بعد از انقلاب با آن همراه شدند. بنابراین اگر نگاه کنیم، می‌بینیم که در جامعه ما تمایل به ثروتمندی و گرایش به ثروت‌اندوزی از بین نرفت و ریشه‌های آن همچنان وجود داشت اما دارندگان آن محافظه‌کاری نشان می‌دادند و این‌گونه افراد هم مثل مردم عادی از نظر پوشاک، خوراک و تظاهرات اجتماعی مانند دیگران در اجتماع ظاهر می‌شدند. ولی از اوایل دهه سوم انقلاب که فرزندان آنها بزرگ شدند و دوره نوجوانی را پشت سر گذاشتند، می‌خواستند چیزی را که دارند به نمایش بگذارند و هویت خودشان را نشان بدهند. من نمی‌توانم بگویم که «بچه پولدارها» صرفا کسانی بودند که به ناگهان پول هنگفتی به دست آوردند. بچه‌پولدارها فقط نوکیسه‌ها یا فرزندان آنها نبودند بلکه رسوبات ثروتمندان قدیم هم بوده‌اند که ابایی نداشتند با گران‌قیمت‌ترین ماشین‌های خارجی، لباس‌های مارک‌دار و...، خودشان را به جامعه نشان بدهند. اعتنایی هم به مذمت ثروتمندی نداشتند. البته یک گروه هم، افرادی بودند که به هر دلیلی در موقعیت‌هایی که هر انقلابی ممکن است در پی داشته باشد، در مدتی کوتاه ثروتمند شدند. این دو دسته هستند که یکی ریشه سنتی دارد و دیگری تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ها و خیلی نباید آنها را از هم جدا کرد. همان طور که عرض شد، کلا میل به مال‌اندوزی و گردآوردن ثروت چیز غیرعادی و غیرمنتظره و غیرطبیعی نیست. تصور، این است که لابد هر چه ثروت به دست می‌آوریم، برای این است که نیازهای روزانه را بر طرف کنیم. اما چون این نیازها پایانی ندارد، خواست پول هم از حد تامین نیازهای اولیه، فراتر می‌رود. بنابراین مال‌اندوزی از حد تامین نیازهای اولیه فراتر می‌رود، تا رفاه و آسایش بیشتری را برای دارنده‌اش تامین کند. از اینجاست که پول، شاخصی برای اعتبارات اجتماعی می‌شود و حتی از این حد هم گسترده‌تر شده و اصل بر این می‌شود که پول، انسان را قدرتمند می‌کند. به قول بوردیو، پول، سرمایه یا قدرت نمادین را در اختیار انسان قرار می‌دهد و این قدرت نمادین، فرد را در جنبه‌های مختلف در زندگی، مجهز می‌کند که یکی از آنها هم اعتباریابی شخصی است. فرد در آن طبقات، از نمایش‌دادن ثروت و بریز و بپاش‌ پول یا تباه‌کردن آن هم ابایی ندارد. تباه‌کردن نه به این معنی است که پول را به‌ظاهر دور بریزد، بلکه آن را به‌گونه‌ای یا در جایی صرف می‌کند که طبق عقل و عرف عمومی، مقبول نیست.
با مشاهده رفتارها در جامعه، این‌طور به نظر می‌رسد که عطش شدید و سیری‌ناپذیری برای پولدارشدن در میان طبقات مختلف جامعه به وجود آمده است و هر کسی تلاش می‌کند که در سریع‌ترین راه ممکن و به هر طریقی که شده، به ثروت دست پیدا کند. چرا چنین اتفاقی رخ داده است؟
در علوم انسانی و به‌ویژه در جامعه‌شناسی آنقدر درباره منزلت و پایگاه اجتماعی تبیین و نظریه‌پردازی آن بحث شده که خواست منزلت و به‌دنبال‌آن، خواست و کسب قدرت- به‌قول نیچه- را نمی‌توان غیرعادی شمرد. با همه این اوصاف، بعضی‌ها آن را به عنوان یک رفتار بیمارگونه مطرح می‌کنند. به نظر من باید با تامل بیشتر و بازاندیشی دقیق‌تری به منزلت‌خواهی نگاه بیندازیم و ابتدا قبول کنیم که چه کسی وجود دارد که نخواهد منزلت خودش را ارتقاء بدهد و سپس چه کسی است که هویت خودش را به منزلت خودش گره نزده است؟ به نظر من مقوله منزلت‌خواهی، قابل توجیه است اما سوال اینجاست که چرا برخی‌ها شتاب‌زده و با عجله می‌خواهند یک‌شبه، ره صد ساله را طی کنند و چرا باید فقط با پول، عطش منزلت را فرونشاند- که فرونشاندنی هم نیست! پس از انقلاب که طبقات اجتماعی به هم ریخت، ما دچار نوعی آنومی یا ناهنجاری یا بهم‌ریختگی مرزهای قانون‌مدارانه شدیم. بحث قابل توجهی را زیگمونت باومن، جامعه‌شناس نقاد لهستانی‌الاصل مطرح می‌کند. او حتی به مکتب انتقادی فرانکفورت هم با نگاهی انتقاد‌آمیز می‌نگرد و می‌گوید امروزه «اغواگری» جای سرکوب را گرفته است. به‌گفته او، اکنون اغواگری‌های بازار است که جامعه مصرف‌گرا را می‌پروراند. جامعه مصرفی است که مصرف هر چه بیشتر را تبلیغ می‌کند و شعار نهفته‌اش این است که بیشتر مصرف کنید تا منزلت بیشتری داشته باشید. یعنی نوعی دارندگی و برازندگی. بنابراین به لطایف‌الحیل، نه فقط در ایران بلکه در کل دنیا، جهانی‌شدن اقتصاد با گسترش جامعه مصرفی، گره خورده است که از طریق امپراتوری رسانه‌ها و در انواع و اقسام فیلم‌ها و سریال‌ها و اخبار، ارزش مصرف، تبلیغ می‌شود. این تبلیغات پنهانی و آشکار، مردم را بیشتر اغوا می‌کند و افراد بیشتری از جامعه را به مصرف بیشتر سوق می‌دهد. باومن می‌گوید چنین تبلیغات و اغواگری‌ها به حدی رسیده است که برای جوان‌ها چنان ذهنیتی را می‌سازد که اگر مصرف نکنند، خود را فرد حقیری دانسته یا به‌عبارتی دیگر احساس حقارت می‌کنند؛ یعنی مصرف کردن، جزئی از هویت و شخصیت و منزلت فرد می‌شود. این انگیزه مصرف‌گرایی است که فرد را وادار می‌کند به هر طریقی که شده، به هدفی که مقام بیشتر و پیامدهای مادی و اقتصادی بیشتری را در پی دارد، برسد. بازار پر زرق‌وبرق دُبی، نمونه بارزی از مصرف‌گرایی است. از این بازار که معمولا نمی‌توان ماشین‌آلات تولیدی یا تجهیزات آزمایشگاهی و دستگاه‌های اتاق عمل بیمارستانی تهیه کرد. آنجا فقط کالاهای مصرفی، از پوشاک و لوازم آرایش گرفته تا وسایل صوتی‌تصویری در انواع گوناگون عرضه می‌شود و گویا ما بزرگ‌ترین مشتری آن هستیم.
کل جامعه جهانی، مصرف را تبلیغ و تشویق می‌کند و ما هم در این جریان‌های جهانی‌شدن یا جهانی‌سازی، خواسته یا ناخواسته نمی‌توانیم از این جریان فرار کنیم. اما چیزی که در مورد ما شاید قابل نقدوبررسی باشد، این است که ما به‌طور علمی و سنجیده با این سیل جهانی‌سازی مواجه نشده‌ایم؛ چنانچه در این‌باره اندیشمندانه‌تر رفتار می‌کردیم، شاید اگر از این سیل خروشان بهره‌ای نمی‌بردیم، دست‌کم ضرر کمتری می‌کردیم. ما نیز به جامعه مصرفی پیوسته‌ایم. چرا؟ مگر مصرف از کجا نشأت می‌گیرد؟ کالا از تولید‌کننده جهانی که قدرت جهانی در دستان اوست، به‌ارمغان می‌آید. او تولید می‌کند و باید زمینه‌ای را فراهم کند که با این تولید انبوه، مصرف انبوهی وجود داشته باشد. اتفاقا درست است که هدف اصلی او تولید است، اما ابتدا مصرف را تشویق می‌کند و نیاز به مصرف را بالا می‌برد تا اینکه در ادامه‌اش به تولید برسد. در گذشته، بر اساس قانون عرضه و تقاضا، مصرف به دنبال تولید بود اما الان، آن تئوری از بین رفته و تولید فراوان صورت می‌گیرد و البته پیش از آن با اغواگری و تبلیغات، بازار تقاضا را می‌سازند. چند وقت پیش بود که آیفون6 به بازار آمد و گفتند از ساعتی پس از نیمه‌شب در آمریکا، مردم برای خریدن آن، در صف ایستاده بودند. اینها تبلیغ است. تمام آن چندصد نفر در صف، خواسته و ناخواسته یا دانسته و ندانسته، کارگزار آن جریان هستند. برای جوان‌ها عطشی برای داشتن آیفون6- برای مثال- ایجاد می‌کنند که اگر نداشته باشند، خجالت می‌کشند. لابد از این پس جوان، آیفون5 را یواشکی در جیبش قایم می‌کند که مبادا دوستش آن را ببیند. از این ماجرا چه کسی سود می‌برد؟ غیراز کمپانی‌های فراملیتی اَپل و مایکروسافت و مانند آنها چه کسی از این جریان سود می‌برد؟ امروزه نظام جهانی، خیلی به کارخانه‌های اسلحه‌سازی و تولید اسلحه‌های گرم کلاسیک دل نبسته است. شاید تولیداتی مثل آیفون و کالاهای مشابه و موازی آن مانند تبلت و... هستند که سیل بازگشت و انباشت سرمایه را برای آنها مهیا می‌کند. البته در این‌باره، اقتصاد آنها دقیق‌تر از من استدلال می‌کنند. در این وضعیت، اگر بتوانید جامعه مصرفی را هر چه بیشتر والا، زیبا، ارزشمند، دوست‌داشتنی و خواستنی مطرح کنید، می‌توانید انگیزه سیری‌ناپذیر مصرف را به‌خصوص در نسل جوان به‌وجود بیاورید.
شما به اغواگری‌های بازار و اغواگری‌های مصرف اشاره می‌کنید. این روزها می‌بینیم که این اغواگری‌ها وارد فعالیت‌های غیراقتصادی هم شده و مثلا برخی از پزشکان یا معلمان یا دانشگاهیان که برای کار خود ارزشی غیربازاری قائل بودند، حالا به فکر انباشت ثروت می‌افتند و حرفه خود را به‌عنوان حرفه‌ای «پولساز» تعریف می‌کنند. به نظر شما، بازاری‌شدن جامعه نمی‌تواند اخلاق حرفه‌ای و نهایتا کل اخلاق جامعه را آسیب بزند؟
من با شما موافقم، به‌ویژه در مورد بخش دوم پرسش. ولی در مورد بخش نخست شاید به این سادگی نتوان قضاوت کرد. ابتدا تذکر بدهم که من از یک‌سو شیفتگی به غرب ندارم و همچنین خوی خودشیفتگی به جامعه خودمان را هم کنترل می‌کنم. اما باید بگویم که ما با علم- که برخی شتاب‌زده آن را ارمغان غرب می‌دانند- آن‌چنان که بایدوشاید برخورد نکرده‌ایم. در جامعه ما هنوز علم، جایگاه خودش را پیدا نکرده است. این است که موسسات آموزشی که کارگزار علم هستند، چون هنوز به حد پختگی نرسیده‌اند از این تندبادها آسیب زیادی می‌بینند. شما شاهد هستید که امروزه جلوی دانشگاه تهران و در حول‌وحوش موسسات آموزش عالی، آگهی فروش گزارش‌های تحقیق، پایان‌نامه و تولید مقاله «معتبر! » را پخش می‌کنند. این یعنی چه؟ این رویه بسیار عجیب، پیشینه یکی دو ساله ندارد و بیش از 10 سالی است که ما از آن رنج می‌بریم. من قبول دارم که نظام علمی- آموزشی ما که باید در این زمینه‌ها نقش فعالی داشته باشد، خودش به صورت انفعالی تحت‌الشعاع قرار گرفته است. جای آن دارد که ما برای این افت اخلاقی نگران باشیم. بی‌تردید این افت اخلاقی نمودها و همچنین علل عمیقی دارد. من فکر می‌کنم توسعه جامعه مصرفی، فقط کمیت زندگی ما را گسترش داده ولی کیفیت زندگی ما را بالا نبرده است. فراموش کردن جنبه‌های کیفی زندگی، به ضعیف شدن ابعاد ارزشی و عاطفی و اخلاقی زندگی اجتماعی انجامیده است. امروزه به‌نظر می‌رسد ما نه تنها به اخلاقیات مدنی مدرن کانت نرسیده‌ایم که اخلاقیات و عقلانیت سنتی خواجه نصیرالدین طوسی را هم فراموش کرده‌ایم. اکنون حیطه اخلاق، وسیع‌تر شده و اخلاق شامل کلیت نظم اجتماعی می‌شود؛ احساس مسوولیت اجتماعی، نمودی مهم از اخلاقیات مدنی است. باید بدانیم که هرچه منزلت، پایگاه و مقام (رسمی و غیررسمی) شخص بالاتر رود مسوولیت شخص بالاتر می‌رود. مولوی داستان زیبایی دارد که اینجا فرصت طرح آن نیست و نتیجه داستان این است که نخست بزرگتر‌ها باید احساس مسوولیت کنند تا کوچکترها هم آن را رعایت نمایند. این همه قانون‌گریزی که ما روزانه ملاحظه می‌کنیم، به خاطر این است که مسوولیت و مبانی اخلاقیات مدنی در جامعه ما ضعیف شده است. و این مشکل را فقط با پندواندرز و سریال‌های به‌جا و نابه‌جای تلویزیونی، نمی‌توان حل کرد. باید کار بنیادین و عملی انجام داد تا این عارضه‌های بیمارگونه از بین برود. من گاهی اوقات فکر می‌کنم ما کارهایی می‌کنیم که حتی با عقلانیت ابزاری هم جور در نمی‌آید. در این میان، اخلاق حرفه‌ای هم که اشاره کردید دچار مشکل شده، اما به نظر من، در گام اول باید به اخلاق عمومی جامعه، که صداقت و مسوولیت مدنی، سرسلسله آن است توجه داشت. البته من ناامید نیستم و اگر تلاش کنیم، اخلاق، بازتولید خواهد شد اما به شرطی که راه‌های منطقی و اصولی خودش را داشته باشد.

افراد حاضر در جامعه ایران، به هر دلیلی، بیش از گذشته به درآمدهای خود نگاه می‌کنند و برای رسیدن به ثروت بیشتر تلاش به خرج می‌دهند. گاهی گفته‌ می‌شود که ریشه‌های اقتصادی در این میان نقش دارد و گاهی ذکر شده که تغییرات فرهنگی ریشه چنین دگرگونی در اذهان مردم است. با دکتر فرهنگ ارشاد، سردبیر مجله علمی جامعه‌شناسی ایران و استاد بازنشسته جامعه‌شناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، درباره افزایش اهمیت پول در جامعه ایرانی گفت‌وگو کرده‌ایم. ارشاد، مترجم کتاب کلاسیک «نظریه طبقه تن‌آسا» نوشته تورستین وبلن نیز است.

از مشاهدات عادی این طور پیداست که اهمیت پول در جامعه ایران بیشتر شده و بعضی اوقات هم به نظر می‌رسد که اهمیتش بیش از آنچه که لازم است، پررنگ شده است. آیا شما هم این را تایید می‌کنید؟
زمانی که صحبت از پول می‌شود، همواره کتاب فلسفه پول زیمل، به‌یاد من می‌افتد که این نظریه‌پرداز کلاسیک جامعه‌شناسی، در واقع بحث ارزشمند و جامعی را مطرح کرده است و با وجودی‌که بیش از یک قرن از انتشار آن می‌گذرد هنوز هم مطالعه آن، ضروری به‌نظر می‌رسد. صاحب نظران دیگری نیز در این‌باره صحبت کرده‌اند؛ از جمله آنها مارکس است که به‌عقیده برخی شارحان، زیمل، خود تحت تاثیر مارکس بوده است. در ادبیات کلاسیک ما اشاراتی در باره جایگاه پول شده است ولی شاید بتوان گفت بیشتر، حِکمی و اندرزگویانه است؛ برای مثال در گلستان سعدی یا منابعی مانند آن به این موضوع برمی‌خوریم.
و اما زیمل از دو مقوله جوهر پول و کارکرد پول صحبت می‌کند. مسلما از آغاز دوران شکل‌گیری و توسعه نظام سرمایه‌داری به این طرف، پول اهمیت و جایگاه مهم‌تری پیدا کرده است. به‌هرحال، جوهر پول این‌گونه تعریف می‌شود که پول اساسا وسیله مبادله است؛ نکته اصلی اینکه ما برای به‌دست‌آوردن کالایی که نیاز داریم، کالا یا خدمتی را می‌فروشیم و پولی به‌دست‌می‌آوریم تا بتوانیم کالا یا خدمت دیگری را بخریم. در واقع، پول، یک وسیله است و نه یک هدف مستقل. با این همه، پول نه‌تنها وسیله‌ای برای به‌دست‌آوردن کالای موردنیاز است، بلکه وسیله‌ای برای سنجش هم است. در اینجا منظور این نیست که با پول به همه اهداف می‌توان رسید، بلکه منظور هدف‌های مشخص و معینی است که عرف عمومی آنها را پذیرفته و می‌توان آنها را با پول به دست آورد. به‌تدریج که شرایط مادی‌ انسان، توسعه پیدا می‌کند و اهداف، بیشتر و بیشتر می‌شود، چون پول به اهداف و نیازهای گوناگون می‌تواند پاسخ بدهد، اعتبار و اهمیتش از حد یک وسیله و ابزار سنجش محض، فراتر می‌رود، گویی که خودش به یک هدف تبدیل می‌شود. کارکرد پول در این شرایط، دیگر تنها مبادله و سنجیدن کالاها نخواهد بود. یعنی نه‌تنها در حد عینی بلکه در حد ذهنی نیز دارای ارزش می‌شود. هویت ارزشی پیدا می‌کند و اعتبار اجتماعی و شأن اجتماعی به پول، گره می‌خورد. کار به جایی می‌رسد که ارزش پول از همه ارزش‌ها بالاتر می‌رود و حتی گویی که ابزاری برای آزادی شخص می‌شود؛ شخص فکر می‌کند هرچه پول بیشتر داشته باشد، موانع کمتری پیش پای اوست و آزادتر خواهد بود. می‌خواهم بگویم که پول از جوهره محدود مبادله‌ای و سنجشی، به حد ارزش‌های والای انسانی رسوخ کرده و در میان این ارزش‌ها جایگاهی برای خود باز می‌کند. سپس از این موارد هم فراتر رفته و حالا که پول عاملی برای اعتباریابی و آزادی می‌شود، اساسا وارد روابط اجتماعی می‌شود و در تبلور روابط اجتماعی جا پیدا می‌کند و ابزاری برای داوری ما می‌شود و حتی فضیلت‌ها را با پول می‌سنجند. قطعا اهمیت پول در جامعه ما زیادتر شده است. اهمیتش چه به لحاظ کمی و عینی، که به حیطه‌های کیفی نیز گسترش پیدا کرده است؛ آنقدر که تصور می‌شود پول، حلال همه مشکلات است و بسیاری از تناقض‌ها و ناسازگاری‌ها را می‌تواند حل کند. شکسپیر نمایشنامه زیبایی به نام «تیمون آتنی» دارد که جایی از آن، درباره طلا که به‌عبارتی همان پول است، می‌گوید این چیزی است که سیاه را سپید، زشت را زیبا، نادرست را درست، پست را شریف و پیر را جوان می‌کند. یعنی در واقع، حقیقت را واژگون می‌کند. بنابراین، پول فقط برای رسیدن به یک یا چند هدف مشخص نیست؛ بلکه گویی شخص دارنده‌اش را به‌ این قدرت مجهز می‌کند که بتواند آینده را کنترل کند. آینده، پرمخاطره است؛ بنابراین اگر کسی پولی داشته باشد، لابد بهتر می‌تواند از این مخاطرات جان سالم به در ببرد.
آیا این اتفاق، یک روند جهانی است که تقریبا در تمام کشورها رخ داده یا در ایران پررنگ‌تر بوده است؟
هر دو اتفاق وجود دارد؛ منتها چون سناریوی جهانی‌شدن امروز، در واقع جهانی‌شدن اقتصادی است از این رو شاید کفه روند جهانی‌بودن اهمیت پول سنگین‌تر باشد؛ به‌طوری‌که ممکن است برخی این روند را یک روال طبیعی بدانند که قابل انتظار بوده است، به‌ویژه اینکه امروزه سرمایه‌داری بین‌المللی، به‌مثابه روایت اصلی جهانی‌شدن، یکه‌تاز میدان است. امروزه شبکه‌های مجازی، به‌ویژه بانکداری و پول مجازی مرزهای ملی را پشت سر گذاشته و روابط اقتصادی و از جمله کارکرد پول، مقید به مرزهای ملی نیست. چنان‌که اشاره شد با جهانی‌شدن سرمایه‌داری بین‌المللی، دیگر تصویر پررنگی از سرمایه‌داری ملی وجود ندارد.
کمی بیشتر درباره جامعه ایران صحبت کنیم؛ در دهه‌های قبل شاید انباشت سرمایه و ثروت در یک خانواده به اندازه چند ده‌سال طول می‌کشید و آنها در اواخر میان‌سالی یا سالمندی از آن ثروت استفاده می‌کردند. اما حالا به نظر می‌رسد که بعضی از اقشار جامعه تمایل دارند در چند سال به این انباشت سرمایه برسند و به اصطلاح، بارشان را ببندند. بنابراین طبقات نوظهوری ایجاد می‌شوند که به تظاهر ثروت نیز بسیار علاقه دارند و تب رسیدن به پول را در جامعه بالا می‌برند؛ مثل صفحه اینستاگرام «بچه پولدارهای تهران». شما چرایی این اتفاق را چطور تحلیل می‌کنید؟
جنبه اصلی این روند جهانی است و البته جنبه دیگری هم دارد که ویژگی ملی و وطنی دارد و شاید بتوان گفت این جنبه‌ دوم، بیشتر فرهنگی است تا اقتصادی. به‌طور کلی در هر انقلاب سیاسی که لایه‌های متوسط و پایینی جامعه در جنبش‌های پیشاانقلابی، در شکل دادن و جهت دادن به حرکت انقلاب موثر بوده و نقش عملی محسوس داشته باشند، خواسته یا ناخواسته زمانی که انقلاب پیروز می‌شود، آنها خود را متولی انقلاب می‌دانند. این موضوع در مورد انقلاب ایران صادق است و بنابراین بعد از پیروزی انقلاب، لایه‌های متوسط به‌ویژه لایه‌های پایینی جامعه که خودشان را متولی انقلاب می‌دانستند، به‌تدریج خواست‌ها و ارزش‌های خودشان را در جامعه توسعه دادند. لایه‌های پایینی که همچنان از نظر موقعیت طبقاتی، همان بودند که بودند، به مال‌داری و ملکیت با نگاهی مذمت‌آمیز و منفی‌انگارانه برخورد می‌کردند. در دو سال اول انقلاب و تا پیش از وقوع جنگ تحمیلی که شرایط ویژه‌ای پیش آورد، فضا انقلابی و هیجانی بود و شاید در سال‌های جنگ هم، چنین بود. اما پس از جنگ، آن سال‌های هیجانی دوباره تکرار نشد؛ کم‌کم برخی تمایلات دیگر شکل گرفتند و شاید بتوانم بگویم در اواخر دهه دوم و اوایل دهه سوم انقلاب، تمایل به رفاه و آسایش بیشتر شد و حتی برخی گرایش‌های مادی، جان گرفتند. در چنین شرایطی، آن نگاه مذمت‌آمیز و منفی‌انگارانه به پولداری و مال‌داری تضعیف می‌شود و روحیه و تمایل دیگری جای آن را می‌گیرد. اتفاق دوم این بود که انقلاب، خواسته یا ناخواسته مرزهای طبقاتی را بر هم ریخت و به‌خصوص حضور لایه‌های پایینی و متوسط جامعه، شرایط و میدان را برای ثروتمندان تنگ کرد. شاید در نگاهی کلی و گذرا بتوان گفت که ثروتمندان سه دسته بودند؛ دسته اول، آنهایی که با انقلاب نمی‌ساختند و در همان اوایل انقلاب از ایران کوچ کرده یا به‌ شکل‌های دیگر از میدان بیرون رفتند؛ دسته دوم، تعدادی که اگر با انقلاب موافق نبودند، مخالف آن هم نبودند و در هاگ خود فرو رفتند و شیوه صبر و انتظار را پیش گرفتند؛ دسته سوم بعضی‌شان کسانی بودند که از ابتدا با انقلاب موافق بودند یا تعدادی هم بودند که بعد از انقلاب با آن همراه شدند. بنابراین اگر نگاه کنیم، می‌بینیم که در جامعه ما تمایل به ثروتمندی و گرایش به ثروت‌اندوزی از بین نرفت و ریشه‌های آن همچنان وجود داشت اما دارندگان آن محافظه‌کاری نشان می‌دادند و این‌گونه افراد هم مثل مردم عادی از نظر پوشاک، خوراک و تظاهرات اجتماعی مانند دیگران در اجتماع ظاهر می‌شدند. ولی از اوایل دهه سوم انقلاب که فرزندان آنها بزرگ شدند و دوره نوجوانی را پشت سر گذاشتند، می‌خواستند چیزی را که دارند به نمایش بگذارند و هویت خودشان را نشان بدهند. من نمی‌توانم بگویم که «بچه پولدارها» صرفا کسانی بودند که به ناگهان پول هنگفتی به دست آوردند. بچه‌پولدارها فقط نوکیسه‌ها یا فرزندان آنها نبودند بلکه رسوبات ثروتمندان قدیم هم بوده‌اند که ابایی نداشتند با گران‌قیمت‌ترین ماشین‌های خارجی، لباس‌های مارک‌دار و...، خودشان را به جامعه نشان بدهند. اعتنایی هم به مذمت ثروتمندی نداشتند. البته یک گروه هم، افرادی بودند که به هر دلیلی در موقعیت‌هایی که هر انقلابی ممکن است در پی داشته باشد، در مدتی کوتاه ثروتمند شدند. این دو دسته هستند که یکی ریشه سنتی دارد و دیگری تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ها و خیلی نباید آنها را از هم جدا کرد. همان طور که عرض شد، کلا میل به مال‌اندوزی و گردآوردن ثروت چیز غیرعادی و غیرمنتظره و غیرطبیعی نیست. تصور، این است که لابد هر چه ثروت به دست می‌آوریم، برای این است که نیازهای روزانه را بر طرف کنیم. اما چون این نیازها پایانی ندارد، خواست پول هم از حد تامین نیازهای اولیه، فراتر می‌رود. بنابراین مال‌اندوزی از حد تامین نیازهای اولیه فراتر می‌رود، تا رفاه و آسایش بیشتری را برای دارنده‌اش تامین کند. از اینجاست که پول، شاخصی برای اعتبارات اجتماعی می‌شود و حتی از این حد هم گسترده‌تر شده و اصل بر این می‌شود که پول، انسان را قدرتمند می‌کند. به قول بوردیو، پول، سرمایه یا قدرت نمادین را در اختیار انسان قرار می‌دهد و این قدرت نمادین، فرد را در جنبه‌های مختلف در زندگی، مجهز می‌کند که یکی از آنها هم اعتباریابی شخصی است. فرد در آن طبقات، از نمایش‌دادن ثروت و بریز و بپاش‌ پول یا تباه‌کردن آن هم ابایی ندارد. تباه‌کردن نه به این معنی است که پول را به‌ظاهر دور بریزد، بلکه آن را به‌گونه‌ای یا در جایی صرف می‌کند که طبق عقل و عرف عمومی، مقبول نیست.
با مشاهده رفتارها در جامعه، این‌طور به نظر می‌رسد که عطش شدید و سیری‌ناپذیری برای پولدارشدن در میان طبقات مختلف جامعه به وجود آمده است و هر کسی تلاش می‌کند که در سریع‌ترین راه ممکن و به هر طریقی که شده، به ثروت دست پیدا کند. چرا چنین اتفاقی رخ داده است؟
در علوم انسانی و به‌ویژه در جامعه‌شناسی آنقدر درباره منزلت و پایگاه اجتماعی تبیین و نظریه‌پردازی آن بحث شده که خواست منزلت و به‌دنبال‌آن، خواست و کسب قدرت- به‌قول نیچه- را نمی‌توان غیرعادی شمرد. با همه این اوصاف، بعضی‌ها آن را به عنوان یک رفتار بیمارگونه مطرح می‌کنند. به نظر من باید با تامل بیشتر و بازاندیشی دقیق‌تری به منزلت‌خواهی نگاه بیندازیم و ابتدا قبول کنیم که چه کسی وجود دارد که نخواهد منزلت خودش را ارتقاء بدهد و سپس چه کسی است که هویت خودش را به منزلت خودش گره نزده است؟ به نظر من مقوله منزلت‌خواهی، قابل توجیه است اما سوال اینجاست که چرا برخی‌ها شتاب‌زده و با عجله می‌خواهند یک‌شبه، ره صد ساله را طی کنند و چرا باید فقط با پول، عطش منزلت را فرونشاند- که فرونشاندنی هم نیست! پس از انقلاب که طبقات اجتماعی به هم ریخت، ما دچار نوعی آنومی یا ناهنجاری یا بهم‌ریختگی مرزهای قانون‌مدارانه شدیم. بحث قابل توجهی را زیگمونت باومن، جامعه‌شناس نقاد لهستانی‌الاصل مطرح می‌کند. او حتی به مکتب انتقادی فرانکفورت هم با نگاهی انتقاد‌آمیز می‌نگرد و می‌گوید امروزه «اغواگری» جای سرکوب را گرفته است. به‌گفته او، اکنون اغواگری‌های بازار است که جامعه مصرف‌گرا را می‌پروراند. جامعه مصرفی است که مصرف هر چه بیشتر را تبلیغ می‌کند و شعار نهفته‌اش این است که بیشتر مصرف کنید تا منزلت بیشتری داشته باشید. یعنی نوعی دارندگی و برازندگی. بنابراین به لطایف‌الحیل، نه فقط در ایران بلکه در کل دنیا، جهانی‌شدن اقتصاد با گسترش جامعه مصرفی، گره خورده است که از طریق امپراتوری رسانه‌ها و در انواع و اقسام فیلم‌ها و سریال‌ها و اخبار، ارزش مصرف، تبلیغ می‌شود. این تبلیغات پنهانی و آشکار، مردم را بیشتر اغوا می‌کند و افراد بیشتری از جامعه را به مصرف بیشتر سوق می‌دهد. باومن می‌گوید چنین تبلیغات و اغواگری‌ها به حدی رسیده است که برای جوان‌ها چنان ذهنیتی را می‌سازد که اگر مصرف نکنند، خود را فرد حقیری دانسته یا به‌عبارتی دیگر احساس حقارت می‌کنند؛ یعنی مصرف کردن، جزئی از هویت و شخصیت و منزلت فرد می‌شود. این انگیزه مصرف‌گرایی است که فرد را وادار می‌کند به هر طریقی که شده، به هدفی که مقام بیشتر و پیامدهای مادی و اقتصادی بیشتری را در پی دارد، برسد. بازار پر زرق‌وبرق دُبی، نمونه بارزی از مصرف‌گرایی است. از این بازار که معمولا نمی‌توان ماشین‌آلات تولیدی یا تجهیزات آزمایشگاهی و دستگاه‌های اتاق عمل بیمارستانی تهیه کرد. آنجا فقط کالاهای مصرفی، از پوشاک و لوازم آرایش گرفته تا وسایل صوتی‌تصویری در انواع گوناگون عرضه می‌شود و گویا ما بزرگ‌ترین مشتری آن هستیم.
کل جامعه جهانی، مصرف را تبلیغ و تشویق می‌کند و ما هم در این جریان‌های جهانی‌شدن یا جهانی‌سازی، خواسته یا ناخواسته نمی‌توانیم از این جریان فرار کنیم. اما چیزی که در مورد ما شاید قابل نقدوبررسی باشد، این است که ما به‌طور علمی و سنجیده با این سیل جهانی‌سازی مواجه نشده‌ایم؛ چنانچه در این‌باره اندیشمندانه‌تر رفتار می‌کردیم، شاید اگر از این سیل خروشان بهره‌ای نمی‌بردیم، دست‌کم ضرر کمتری می‌کردیم. ما نیز به جامعه مصرفی پیوسته‌ایم. چرا؟ مگر مصرف از کجا نشأت می‌گیرد؟ کالا از تولید‌کننده جهانی که قدرت جهانی در دستان اوست، به‌ارمغان می‌آید. او تولید می‌کند و باید زمینه‌ای را فراهم کند که با این تولید انبوه، مصرف انبوهی وجود داشته باشد. اتفاقا درست است که هدف اصلی او تولید است، اما ابتدا مصرف را تشویق می‌کند و نیاز به مصرف را بالا می‌برد تا اینکه در ادامه‌اش به تولید برسد. در گذشته، بر اساس قانون عرضه و تقاضا، مصرف به دنبال تولید بود اما الان، آن تئوری از بین رفته و تولید فراوان صورت می‌گیرد و البته پیش از آن با اغواگری و تبلیغات، بازار تقاضا را می‌سازند. چند وقت پیش بود که آیفون6 به بازار آمد و گفتند از ساعتی پس از نیمه‌شب در آمریکا، مردم برای خریدن آن، در صف ایستاده بودند. اینها تبلیغ است. تمام آن چندصد نفر در صف، خواسته و ناخواسته یا دانسته و ندانسته، کارگزار آن جریان هستند. برای جوان‌ها عطشی برای داشتن آیفون6- برای مثال- ایجاد می‌کنند که اگر نداشته باشند، خجالت می‌کشند. لابد از این پس جوان، آیفون5 را یواشکی در جیبش قایم می‌کند که مبادا دوستش آن را ببیند. از این ماجرا چه کسی سود می‌برد؟ غیراز کمپانی‌های فراملیتی اَپل و مایکروسافت و مانند آنها چه کسی از این جریان سود می‌برد؟ امروزه نظام جهانی، خیلی به کارخانه‌های اسلحه‌سازی و تولید اسلحه‌های گرم کلاسیک دل نبسته است. شاید تولیداتی مثل آیفون و کالاهای مشابه و موازی آن مانند تبلت و... هستند که سیل بازگشت و انباشت سرمایه را برای آنها مهیا می‌کند. البته در این‌باره، اقتصاد آنها دقیق‌تر از من استدلال می‌کنند. در این وضعیت، اگر بتوانید جامعه مصرفی را هر چه بیشتر والا، زیبا، ارزشمند، دوست‌داشتنی و خواستنی مطرح کنید، می‌توانید انگیزه سیری‌ناپذیر مصرف را به‌خصوص در نسل جوان به‌وجود بیاورید.
شما به اغواگری‌های بازار و اغواگری‌های مصرف اشاره می‌کنید. این روزها می‌بینیم که این اغواگری‌ها وارد فعالیت‌های غیراقتصادی هم شده و مثلا برخی از پزشکان یا معلمان یا دانشگاهیان که برای کار خود ارزشی غیربازاری قائل بودند، حالا به فکر انباشت ثروت می‌افتند و حرفه خود را به‌عنوان حرفه‌ای «پولساز» تعریف می‌کنند. به نظر شما، بازاری‌شدن جامعه نمی‌تواند اخلاق حرفه‌ای و نهایتا کل اخلاق جامعه را آسیب بزند؟
من با شما موافقم، به‌ویژه در مورد بخش دوم پرسش. ولی در مورد بخش نخست شاید به این سادگی نتوان قضاوت کرد. ابتدا تذکر بدهم که من از یک‌سو شیفتگی به غرب ندارم و همچنین خوی خودشیفتگی به جامعه خودمان را هم کنترل می‌کنم. اما باید بگویم که ما با علم- که برخی شتاب‌زده آن را ارمغان غرب می‌دانند- آن‌چنان که بایدوشاید برخورد نکرده‌ایم. در جامعه ما هنوز علم، جایگاه خودش را پیدا نکرده است. این است که موسسات آموزشی که کارگزار علم هستند، چون هنوز به حد پختگی نرسیده‌اند از این تندبادها آسیب زیادی می‌بینند. شما شاهد هستید که امروزه جلوی دانشگاه تهران و در حول‌وحوش موسسات آموزش عالی، آگهی فروش گزارش‌های تحقیق، پایان‌نامه و تولید مقاله «معتبر! » را پخش می‌کنند. این یعنی چه؟ این رویه بسیار عجیب، پیشینه یکی دو ساله ندارد و بیش از 10 سالی است که ما از آن رنج می‌بریم. من قبول دارم که نظام علمی- آموزشی ما که باید در این زمینه‌ها نقش فعالی داشته باشد، خودش به صورت انفعالی تحت‌الشعاع قرار گرفته است. جای آن دارد که ما برای این افت اخلاقی نگران باشیم. بی‌تردید این افت اخلاقی نمودها و همچنین علل عمیقی دارد. من فکر می‌کنم توسعه جامعه مصرفی، فقط کمیت زندگی ما را گسترش داده ولی کیفیت زندگی ما را بالا نبرده است. فراموش کردن جنبه‌های کیفی زندگی، به ضعیف شدن ابعاد ارزشی و عاطفی و اخلاقی زندگی اجتماعی انجامیده است. امروزه به‌نظر می‌رسد ما نه تنها به اخلاقیات مدنی مدرن کانت نرسیده‌ایم که اخلاقیات و عقلانیت سنتی خواجه نصیرالدین طوسی را هم فراموش کرده‌ایم. اکنون حیطه اخلاق، وسیع‌تر شده و اخلاق شامل کلیت نظم اجتماعی می‌شود؛ احساس مسوولیت اجتماعی، نمودی مهم از اخلاقیات مدنی است. باید بدانیم که هرچه منزلت، پایگاه و مقام (رسمی و غیررسمی) شخص بالاتر رود مسوولیت شخص بالاتر می‌رود. مولوی داستان زیبایی دارد که اینجا فرصت طرح آن نیست و نتیجه داستان این است که نخست بزرگتر‌ها باید احساس مسوولیت کنند تا کوچکترها هم آن را رعایت نمایند. این همه قانون‌گریزی که ما روزانه ملاحظه می‌کنیم، به خاطر این است که مسوولیت و مبانی اخلاقیات مدنی در جامعه ما ضعیف شده است. و این مشکل را فقط با پندواندرز و سریال‌های به‌جا و نابه‌جای تلویزیونی، نمی‌توان حل کرد. باید کار بنیادین و عملی انجام داد تا این عارضه‌های بیمارگونه از بین برود. من گاهی اوقات فکر می‌کنم ما کارهایی می‌کنیم که حتی با عقلانیت ابزاری هم جور در نمی‌آید. در این میان، اخلاق حرفه‌ای هم که اشاره کردید دچار مشکل شده، اما به نظر من، در گام اول باید به اخلاق عمومی جامعه، که صداقت و مسوولیت مدنی، سرسلسله آن است توجه داشت. البته من ناامید نیستم و اگر تلاش کنیم، اخلاق، بازتولید خواهد شد اما به شرطی که راه‌های منطقی و اصولی خودش را داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.