|

رویدادهای معماری در سالی که گذشت

علی اِعطا

رویدادهای معماری، ظهور و بروزی ناگهانی ندارند. آثار معماری، در آرامش شکل می‌گیرند و معمولا معماران، تمایل چندانی ندارند به شخصیت‌هایی خبرساز تبدیل شوند؛ اگرچه استثنا همیشه وجود دارد و احتمالا زمانی که بخواهیم رویدادهای یک‌سال را مرور کنیم، ناچار خواهیم بود بیشتر از قاعده، به این استثنائات بپردازیم. ما در این نوشته، از «رویدادها» سخن می‌گوییم؛ بنابراین با موضوعاتی سروکار داریم که لااقل با معیارهای رسانه‌ای، واجد ارزش خبری باشند.
خانه شریفی‌ها؛ الگویی برای آینده یا کنجکاوی معمارانه؟
در سال93، بسیاری از رسانه‌های داخلی و تعدادی از رسانه‌های بین‌المللی، توجهشان به منطقه دروس تهران جلب شد. به خانه شریفی‌ها- اثر معمار موفق، علیرضا تغابنی- با اتاق‌هایی که 90درجه می‌چرخد و روبه‌حیاط خانه، باز و بسته می‌شود. این ایده قابل‌توجه، نگاه‌های زیادی را متوجه خود کرد. کسانی آن را یک شاهکار معماری دانستند و از این خانه به‌عنوان الهام‌بخش خانه‌های آینده یاد کردند؛ در مقابل، بعضی از کارشناسان ویژگی‌های هیجان‌انگیز فرمی و تکنیکی بنا را به‌لحاظ معمارانه، امری کم‌اهمیت تلقی کرده و آن را صرفا نوعی کنجکاوی معمارانه تلقی کردند؛ با این استدلال که این طراحی بر خلاف ادعای معمار، توجیهی اقلیمی ندارد یا اینکه پاسخی پرهزینه به مساله اقلیم است و اینکه اساسا نفس طراحی متناسب با اقلیم، رویکردی در جهت کاهش هزینه‌هاست.
معمار این پروژه، در توضیح پروژه‌اش گفته بود: «مطالعه اقلیم تابستانی شمال تهران (معتدل) و اقلیم زمستانی آن (سرد) ما را به سمت‌وسویی سوق داد که چگونه می‌شود در زمستان حجمی بسته، بدون تراس با پنجره‌هایی کوچک داشته باشیم و در تابستان، حجمی شفاف و باز با تراس‌های عمیق و وسیع و پنجره‌هایی بزرگ.»
فارغ از داوری‌های مثبت‌ومنفی نسبت به این پروژه معماری، خانه شریفی‌ها با طراحی علیرضا تغابنی، در سال93 بسیاری از نگاه‌ها را به خود معطوف کرد.
انتخابات جامعه مهندسان معمار
بعد از انحلال جامعه مهندسان معمار در اواسط دهه80 و تلاش‌های ناموفق بعضی از اعضا برای راه‌اندازی مجدد آن، به‌نظر می‌رسید این تشکل به تاریخ پیوسته است. اختلافات شدید درونی، مشکلات اساسنامه‌ای و مسایلی ازاین‌دست، هرگونه احتمال بازگشایی این تشکل را تحویل‌به‌محال می‌کرد. کسانی که در سال‌های83 و 84، مشتری دایمی نشست‌های نقد معماری خانه هنرمندان ایران - به‌عنوان یکی از فعالیت‌های پرطرفدار این تشکل- بودند، حالا دیگر این جلسات را به چشم خاطراتی دور می‌دیدند که با آن سبک‌وسیاق، و با آن شورواشتیاق، بعید بود که تکرار شود. جامعه مهندسان معمار ایران، به‌عنوان عضو شورای‌عالی هنر در مقر خانه هنرمندان، در اوایل دهه80 فعالیت خود را آغاز کرده بود. در سالی که گذشت، اواخر پاییز سال93، موسسان اولیه این تشکل، با اراده‌ای جدی‌تر، با تشکیل جلسه مجمع عمومی این تشکل، انتخابات هیات دبیران جدید را برگزار کردند تا راه بازگشایی این تشکل هموار شود. انتخابات برگزار شد و هیات دبیران با ترکیب متنوعی از معماران نسل‌های مختلف شکل گرفت. کارشناسان معتقدند اگر هیات دبیران بتواند بر مشکلات مزمن سال‌های اخیر، چیره شود و عرصه‌ها و محدوده‌های فعالیت این تشکل را به‌درستی تعریف کند، می‌توان به حضور موثر این تشکل در فضای فرهنگی -حرفه‌ای معماری ایران امیدوار بود. به‌خصوص اینکه، این تشکل در همان سال‌های محدود فعالیت، از جایگاه قابل توجهی در میان گروه‌های مختلف، مانند دانشجویان، معماران حرفه‌ای و مدیران و کارشناسان بدنه دولتی برخوردار بود.
سال مرگ سیحون
هوشنگ سیحون، معمار بلندآوازه ایرانی و استاد و رییس اسبق دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، در خردادماه سال93 و در سن 93سالگی درگذشت. نسلی از معماران امروز ایران، که ایام سالخوردگی و دهه‌های70 و 80 زندگی را می‌گذرانند، از سیحون به‌عنوان معماری یاد می‌کنند که علاوه‌بر توانایی در خلق معماری، فهم زیبایی و توان طراحی آثار برجسته و منسجم، معلمی توانا بود که قدرت آن را داشت تا سلیقه و فهم زیبایی‌شناختی دانشجویان را ارتقا دهد. سیحون را عموما با آثار به‌یادمانی‌اش نظیر آرامگاه نادر، بوعلی، خیام، کمال‌الملک و... می‌شناسیم که در این آثار، به اتکای خلاقیت هنرمندانه و دانش فنی، با استفاده از زیرساخت‌ها و تناسبات هندسی معماری ایران و با تصرف خلاق در عناصر سنت، طرح‌هایی بدیع آفرید که سنت دیرینه این معماری در آنان حضوری تمام‌وکمال دارد.
کاخ بلاتکلیف
یکی از رویدادهای قابل‌توجه سالی که گذشت، به خانه‌ای قدیمی در منطقه جردن تهران مربوط می‌شد به نام «کاخ یا خانه ثابت‌پاسال». اوایل آذرماه بود که یک سایت خبری پرمخاطب، گزارشی با تیتری عجیب نوشت: «کاخ ورسای ایران تخریب می‌شود»، با روتیتر «چه بر سر آثار ارزشمند و تاریخی تهران می‌آید؟» و این آغاز سلسله‌ماجراهایی بود که شهرداری تهران، وزارت راه‌‌وشهرسازی، سازمان میراث‌فرهنگی، شورای شهر تهران و چند مجموعه خصوصی و سرمایه‌گذاری را وارد ماجرا کرد.
ماجرا از این قرار بود که کاخ ثابت‌پاسال، که رسانه‌ها به آن لقب کاخ ورسای ایران داده بودند، بر اساس طرح تفصیلی تهران می‌توانست تخریب شده و به یک مجموعه چندین طبقه تجاری-‌اداری تبدیل شود. نگاه‌های معنادار به سوی مهندسین مشاوری که کارشناس تهیه این طرح بودند و شهرداری تهران و سرمایه‌گذارهای معروفی که اسمشان زیاد شنیده می‌شد، معطوف شد و داستان، ابعاد بزرگ‌تری پیدا کرد. رسانه‌های مختلف پیگیر شدند، اداره کل میراث‌فرهنگی تهران چند نوبت در این‌باره اظهارنظر کرد.
26دی‌ماه، خبرگزاری ایسنا از محمدحسن طالبیان، معاون میراث‌فرهنگی سازمان میراث کل کشور نقل کرد: «اگر مجموعه شهرداری تهران همت و علاقه‌مندی این کار را داشته باشد که یک حافظه تاریخی را حفظ کند، باید با مالک، مصالحه کند.» گروهی از طرفداران میراث فرهنگی، این اظهارنظر را به منزله عدم‌پیگیری موضوع این کاخ از سوی سازمان میراث‌فرهنگی دانستند.
هرچند در همان گزارش، پیروز حناچی، دبیر شورای‌عالی شهرسازی‌ومعماری و معاون معماری و شهرسازی وزارت راه، ضمن اعلام دستور توقف هرگونه عملیات در این خانه ارزشمند تاریخی، اظهار کرده بود: «درحال‌حاضر به‌دنبال انجام پیگیری‌های مورد نیاز برای این بنای تاریخی، از شهرداری تهران خواسته‌ایم اگر پروانه‌ای برای این خانه صادر شده است مستندات خود درباره آن را به ما اعلام کند؛ همچنین دستور توقف انجام هر نوع عملیاتی برای این خانه ارزشمند را به شهرداری اعلام کرده‌ایم.» اما هنوز سرنوشت کاخ ثابت‌پاسال، که براساس اظهار بعضی از منابع خبری در‌حال‌حاضر در مالکیت یکی از شرکت‌های سرمایه‌گذاری است، نامشخص است.
پروژه‌هایی برای «لوکس‌بودن»
در این میان، رویدادهای دیگری به‌وقوع می‌پیوست که اگرچه به فضای معماری بی‌ارتباط نبودند، اما عمدتا به‌واسطه ویژگی‌های دیگری موردتوجه قرار می‌گرفتند. رویدادهایی که با وجود جنبه‌های کالبدی مورد توجه، به‌واسطه مسایلی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی یا حقوقی‌وقضایی در رسانه‌های ارتباط جمعی مطرح می‌شدند.
اطلس‌مال، یکی از انبوه ساختمان‌های تجاری‌-اداری این سال‌های تهران است که با نوعی معماری نسبتا شبیه به هم، در شهرهای ما دایما تولید و بازتولید می‌شود. این روند ساخت‌وساز مجتمع‌های تجاری-‌اداری، با معماری بزک‌شده‌ای که به اعتقاد بسیاری از طراحان باتجربه، اصالت و اریژینالیته‌ای در آنها وجود ندارد، ترجیع‌بند این روزهای کلان‌شهرهای ماست. ساختمان‌هایی که بیشتر در چند ویژگی مشترک هستند: به‌لحاظ مسایل شهرسازی، در نقاطی شکل می‌گیرند که مناسب نیست، معماری بزک‌شده و پرزرق‌وبرقی دارند، عمدتا نماهای آنها ترکیبی از شیشه و ورق کامپوزیت است و در نهایت، بسته‌به‌توان سرمایه‌گذار و سازنده، «لوکس‌بودن» خود را به مخاطب القا می‌کنند.
در پایان؛
در مقدمه نوشتم، معماری در سالی که گذشت، همچون همه سال‌های دیگر، به آرامی راه خود را ادامه داد. شهرهای ما دایم تغییر چهره می‌دهند و یک ارزیابی شتاب‌زده نشان می‌دهد نسبت آثار معماری خوبی که تولید می‌شود، به معماری بی‌کیفیت و بی‌ارزش رایج، بسیار نازل است. یک‌سال اخیر هم، طبیعتا از قاعده این سال‌ها مستثنا نبود. هرچند به‌نظر می‌رسد در میان نسل جدید معماران، کسانی هستند که با اشتیاقی سیری‌ناپذیر، به‌دنبال تجربه‌های تازه‌اند. پروژه خانه شریفی‌ها، حتما محصول چنین اشتیاقی است؛ چنانچه حضور موفق پروژه‌هایی از ایران در فستیوال‌های جهانی، در سالی که گذشت و سال‌های پیشین، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد یک پتانسیل در درون کشور باشد. باید منتظر ماند و دید که معدود پروژه‌های معماری قابل توجه این روزها، آیا می‌توانند گفتمان‌های جدیدی ایجاد کنند که در ارتقای کیفیت عمومی معماری امروز ایران، موثر باشد؟ با خوشبینی به استقبال بهار می‌رویم. بهار 94 بر همه ما مبارک‌باد.

رویدادهای معماری، ظهور و بروزی ناگهانی ندارند. آثار معماری، در آرامش شکل می‌گیرند و معمولا معماران، تمایل چندانی ندارند به شخصیت‌هایی خبرساز تبدیل شوند؛ اگرچه استثنا همیشه وجود دارد و احتمالا زمانی که بخواهیم رویدادهای یک‌سال را مرور کنیم، ناچار خواهیم بود بیشتر از قاعده، به این استثنائات بپردازیم. ما در این نوشته، از «رویدادها» سخن می‌گوییم؛ بنابراین با موضوعاتی سروکار داریم که لااقل با معیارهای رسانه‌ای، واجد ارزش خبری باشند.
خانه شریفی‌ها؛ الگویی برای آینده یا کنجکاوی معمارانه؟
در سال93، بسیاری از رسانه‌های داخلی و تعدادی از رسانه‌های بین‌المللی، توجهشان به منطقه دروس تهران جلب شد. به خانه شریفی‌ها- اثر معمار موفق، علیرضا تغابنی- با اتاق‌هایی که 90درجه می‌چرخد و روبه‌حیاط خانه، باز و بسته می‌شود. این ایده قابل‌توجه، نگاه‌های زیادی را متوجه خود کرد. کسانی آن را یک شاهکار معماری دانستند و از این خانه به‌عنوان الهام‌بخش خانه‌های آینده یاد کردند؛ در مقابل، بعضی از کارشناسان ویژگی‌های هیجان‌انگیز فرمی و تکنیکی بنا را به‌لحاظ معمارانه، امری کم‌اهمیت تلقی کرده و آن را صرفا نوعی کنجکاوی معمارانه تلقی کردند؛ با این استدلال که این طراحی بر خلاف ادعای معمار، توجیهی اقلیمی ندارد یا اینکه پاسخی پرهزینه به مساله اقلیم است و اینکه اساسا نفس طراحی متناسب با اقلیم، رویکردی در جهت کاهش هزینه‌هاست.
معمار این پروژه، در توضیح پروژه‌اش گفته بود: «مطالعه اقلیم تابستانی شمال تهران (معتدل) و اقلیم زمستانی آن (سرد) ما را به سمت‌وسویی سوق داد که چگونه می‌شود در زمستان حجمی بسته، بدون تراس با پنجره‌هایی کوچک داشته باشیم و در تابستان، حجمی شفاف و باز با تراس‌های عمیق و وسیع و پنجره‌هایی بزرگ.»
فارغ از داوری‌های مثبت‌ومنفی نسبت به این پروژه معماری، خانه شریفی‌ها با طراحی علیرضا تغابنی، در سال93 بسیاری از نگاه‌ها را به خود معطوف کرد.
انتخابات جامعه مهندسان معمار
بعد از انحلال جامعه مهندسان معمار در اواسط دهه80 و تلاش‌های ناموفق بعضی از اعضا برای راه‌اندازی مجدد آن، به‌نظر می‌رسید این تشکل به تاریخ پیوسته است. اختلافات شدید درونی، مشکلات اساسنامه‌ای و مسایلی ازاین‌دست، هرگونه احتمال بازگشایی این تشکل را تحویل‌به‌محال می‌کرد. کسانی که در سال‌های83 و 84، مشتری دایمی نشست‌های نقد معماری خانه هنرمندان ایران - به‌عنوان یکی از فعالیت‌های پرطرفدار این تشکل- بودند، حالا دیگر این جلسات را به چشم خاطراتی دور می‌دیدند که با آن سبک‌وسیاق، و با آن شورواشتیاق، بعید بود که تکرار شود. جامعه مهندسان معمار ایران، به‌عنوان عضو شورای‌عالی هنر در مقر خانه هنرمندان، در اوایل دهه80 فعالیت خود را آغاز کرده بود. در سالی که گذشت، اواخر پاییز سال93، موسسان اولیه این تشکل، با اراده‌ای جدی‌تر، با تشکیل جلسه مجمع عمومی این تشکل، انتخابات هیات دبیران جدید را برگزار کردند تا راه بازگشایی این تشکل هموار شود. انتخابات برگزار شد و هیات دبیران با ترکیب متنوعی از معماران نسل‌های مختلف شکل گرفت. کارشناسان معتقدند اگر هیات دبیران بتواند بر مشکلات مزمن سال‌های اخیر، چیره شود و عرصه‌ها و محدوده‌های فعالیت این تشکل را به‌درستی تعریف کند، می‌توان به حضور موثر این تشکل در فضای فرهنگی -حرفه‌ای معماری ایران امیدوار بود. به‌خصوص اینکه، این تشکل در همان سال‌های محدود فعالیت، از جایگاه قابل توجهی در میان گروه‌های مختلف، مانند دانشجویان، معماران حرفه‌ای و مدیران و کارشناسان بدنه دولتی برخوردار بود.
سال مرگ سیحون
هوشنگ سیحون، معمار بلندآوازه ایرانی و استاد و رییس اسبق دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، در خردادماه سال93 و در سن 93سالگی درگذشت. نسلی از معماران امروز ایران، که ایام سالخوردگی و دهه‌های70 و 80 زندگی را می‌گذرانند، از سیحون به‌عنوان معماری یاد می‌کنند که علاوه‌بر توانایی در خلق معماری، فهم زیبایی و توان طراحی آثار برجسته و منسجم، معلمی توانا بود که قدرت آن را داشت تا سلیقه و فهم زیبایی‌شناختی دانشجویان را ارتقا دهد. سیحون را عموما با آثار به‌یادمانی‌اش نظیر آرامگاه نادر، بوعلی، خیام، کمال‌الملک و... می‌شناسیم که در این آثار، به اتکای خلاقیت هنرمندانه و دانش فنی، با استفاده از زیرساخت‌ها و تناسبات هندسی معماری ایران و با تصرف خلاق در عناصر سنت، طرح‌هایی بدیع آفرید که سنت دیرینه این معماری در آنان حضوری تمام‌وکمال دارد.
کاخ بلاتکلیف
یکی از رویدادهای قابل‌توجه سالی که گذشت، به خانه‌ای قدیمی در منطقه جردن تهران مربوط می‌شد به نام «کاخ یا خانه ثابت‌پاسال». اوایل آذرماه بود که یک سایت خبری پرمخاطب، گزارشی با تیتری عجیب نوشت: «کاخ ورسای ایران تخریب می‌شود»، با روتیتر «چه بر سر آثار ارزشمند و تاریخی تهران می‌آید؟» و این آغاز سلسله‌ماجراهایی بود که شهرداری تهران، وزارت راه‌‌وشهرسازی، سازمان میراث‌فرهنگی، شورای شهر تهران و چند مجموعه خصوصی و سرمایه‌گذاری را وارد ماجرا کرد.
ماجرا از این قرار بود که کاخ ثابت‌پاسال، که رسانه‌ها به آن لقب کاخ ورسای ایران داده بودند، بر اساس طرح تفصیلی تهران می‌توانست تخریب شده و به یک مجموعه چندین طبقه تجاری-‌اداری تبدیل شود. نگاه‌های معنادار به سوی مهندسین مشاوری که کارشناس تهیه این طرح بودند و شهرداری تهران و سرمایه‌گذارهای معروفی که اسمشان زیاد شنیده می‌شد، معطوف شد و داستان، ابعاد بزرگ‌تری پیدا کرد. رسانه‌های مختلف پیگیر شدند، اداره کل میراث‌فرهنگی تهران چند نوبت در این‌باره اظهارنظر کرد.
26دی‌ماه، خبرگزاری ایسنا از محمدحسن طالبیان، معاون میراث‌فرهنگی سازمان میراث کل کشور نقل کرد: «اگر مجموعه شهرداری تهران همت و علاقه‌مندی این کار را داشته باشد که یک حافظه تاریخی را حفظ کند، باید با مالک، مصالحه کند.» گروهی از طرفداران میراث فرهنگی، این اظهارنظر را به منزله عدم‌پیگیری موضوع این کاخ از سوی سازمان میراث‌فرهنگی دانستند.
هرچند در همان گزارش، پیروز حناچی، دبیر شورای‌عالی شهرسازی‌ومعماری و معاون معماری و شهرسازی وزارت راه، ضمن اعلام دستور توقف هرگونه عملیات در این خانه ارزشمند تاریخی، اظهار کرده بود: «درحال‌حاضر به‌دنبال انجام پیگیری‌های مورد نیاز برای این بنای تاریخی، از شهرداری تهران خواسته‌ایم اگر پروانه‌ای برای این خانه صادر شده است مستندات خود درباره آن را به ما اعلام کند؛ همچنین دستور توقف انجام هر نوع عملیاتی برای این خانه ارزشمند را به شهرداری اعلام کرده‌ایم.» اما هنوز سرنوشت کاخ ثابت‌پاسال، که براساس اظهار بعضی از منابع خبری در‌حال‌حاضر در مالکیت یکی از شرکت‌های سرمایه‌گذاری است، نامشخص است.
پروژه‌هایی برای «لوکس‌بودن»
در این میان، رویدادهای دیگری به‌وقوع می‌پیوست که اگرچه به فضای معماری بی‌ارتباط نبودند، اما عمدتا به‌واسطه ویژگی‌های دیگری موردتوجه قرار می‌گرفتند. رویدادهایی که با وجود جنبه‌های کالبدی مورد توجه، به‌واسطه مسایلی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی یا حقوقی‌وقضایی در رسانه‌های ارتباط جمعی مطرح می‌شدند.
اطلس‌مال، یکی از انبوه ساختمان‌های تجاری‌-اداری این سال‌های تهران است که با نوعی معماری نسبتا شبیه به هم، در شهرهای ما دایما تولید و بازتولید می‌شود. این روند ساخت‌وساز مجتمع‌های تجاری-‌اداری، با معماری بزک‌شده‌ای که به اعتقاد بسیاری از طراحان باتجربه، اصالت و اریژینالیته‌ای در آنها وجود ندارد، ترجیع‌بند این روزهای کلان‌شهرهای ماست. ساختمان‌هایی که بیشتر در چند ویژگی مشترک هستند: به‌لحاظ مسایل شهرسازی، در نقاطی شکل می‌گیرند که مناسب نیست، معماری بزک‌شده و پرزرق‌وبرقی دارند، عمدتا نماهای آنها ترکیبی از شیشه و ورق کامپوزیت است و در نهایت، بسته‌به‌توان سرمایه‌گذار و سازنده، «لوکس‌بودن» خود را به مخاطب القا می‌کنند.
در پایان؛
در مقدمه نوشتم، معماری در سالی که گذشت، همچون همه سال‌های دیگر، به آرامی راه خود را ادامه داد. شهرهای ما دایم تغییر چهره می‌دهند و یک ارزیابی شتاب‌زده نشان می‌دهد نسبت آثار معماری خوبی که تولید می‌شود، به معماری بی‌کیفیت و بی‌ارزش رایج، بسیار نازل است. یک‌سال اخیر هم، طبیعتا از قاعده این سال‌ها مستثنا نبود. هرچند به‌نظر می‌رسد در میان نسل جدید معماران، کسانی هستند که با اشتیاقی سیری‌ناپذیر، به‌دنبال تجربه‌های تازه‌اند. پروژه خانه شریفی‌ها، حتما محصول چنین اشتیاقی است؛ چنانچه حضور موفق پروژه‌هایی از ایران در فستیوال‌های جهانی، در سالی که گذشت و سال‌های پیشین، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد یک پتانسیل در درون کشور باشد. باید منتظر ماند و دید که معدود پروژه‌های معماری قابل توجه این روزها، آیا می‌توانند گفتمان‌های جدیدی ایجاد کنند که در ارتقای کیفیت عمومی معماری امروز ایران، موثر باشد؟ با خوشبینی به استقبال بهار می‌رویم. بهار 94 بر همه ما مبارک‌باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.