گفتوگوی «شرق» با فرهاد اصلانی:
همچنان امیدوارم
فرانک آرتا: فرهاد اصلانی با وجود بازی درخشانش در فیلم « کوچه بینام» در سیوسومین جشنواره فیلم فجر نه کاندیدای بازیگر نقش اول مرد شد و نه جایزهای دریافت کرد و تنها برای فیلم «دوران عاشقی» نامزد بازیگر نقش مکمل مرد شد. طبیعی است داوران هر جشنواره نگاه و سلیقهای دارند که به هر کاری، روی خوش، نشان نمیدهند. چیزی که نظیرش بارها و بارها نهتنها در سینمای ایران، بلکه در سینمای جهان اتفاق افتاده؛ اما آنچه سازنده به نظر میرسد نظرات منتقدان و گذشت زمان است که تاریخ و هنرمندان واقعی را شناسایی میکنند. با فرهاد اصلانی که امسال با سه فیلم در جشنواره حضور داشت به گفتوگو نشستیم.
ورود شما در دنیای بازیگری با فیلم «روسری آبی» بود که اتفاقا قابل احترام است؛ هرچند که بازی شما را در فیلم «سفر به چزابه» فراموش نمیکنم. در دهه 70 در فیلمهای متنوع با کارگردانهایی که دیدگاه متضاد نسبت به یکدیگر داشتند، کار کردید؛ از رسول ملاقلیپور و رخشان بنیاعتماد گرفته تا آقایان طالبینژاد، مقدس، میرباقری یا حتی شورجه. این نوع همکاریها را چگونه تحلیل میکردید؟
از همان ابتدا کار بازیگری را آگاهانه انتخاب کردم. زمانیکه به آن اشاره کردید، خیلی از جنگ فاصله نگرفته بودیم. بعد از جنگ در دولت اصلاحات، طبیعتا فرصتی فراهم شد که فضای آزادتری تجربه کنیم و این درخواست اجتماعی همه بود؛ چون در شرایط جنگ همه تمرکزها معطوف به آن بود. بعد از آن، دوران اصلاحات نوید خوبی داد تا به مطالبات مردم هم توجه شود. تلویزیون مسیرش در حال تغییر بود و تمایل به کار طنز پیدا کرده بود. ما تازه از دانشگاه، فارغالتحصیل شده بودیم و میخواستیم کارهای خوب انجام دهیم. وقتی به تلویزیون ورود پیدا کردیم با کارهای طنز همچون کار آقای مدیری مواجه شدم؛ اما همانوقت، حس کردم که تعلقی به این نوع کارها ندارم.
علتش چه بود؟
پیشبینی میکردم که این کارها ادامه خواهد داشت و توجه مردم را به خودش جلب میکند. اما بیش از حدی که باید، دیده خواهیم شد. بهنظرم میتوانست این شهرت زودهنگام، برای من بازیگر مخرب باشد. دوست داشتم آرامتر وارد دنیای بازیگری شوم؛ بنابراین با توجه به موقعیت خوب و رفاقتی که با مهران مدیری داشتم ترجیح دادم که آنجا نباشم! در عوض فضای سختتری را انتخاب کردم.
یعنی به آن پیشنهاد پاسخ منفی دادید؟
بله.
به عبارت دقیقتر در ابتدای مسیر، نهگفتن را یاد گرفتید؟
بله خوشبختانه! اما نه گفتن، همیشه و تا امروز برایم تبعاتی داشته است.
البته هنر یک بازیگر، همیشه بلهگفتن به کارهای خوب هم نیست، بلکه برای نه گفتنهایش هم باید مورد تحلیل و تجلیل واقع شود.
کاملا با این نگاه موافق و آشنا هستم. بههمیندلیل به سمت تئاتر رفتم. خوشبختانه فضای قابلقبولی داشت و از سینما هم جلوتر بود. در آن دوره، نویسندگان و بازیگران خوبی تربیت شدند. به واسطه نوشتههای خوبشان، کارگردانیهای خوبی رخ داد. من چند کار با علیرضا نادری انجام دادم که برایم لذتبخش بود. فضای مدیریتی هم انصافا خیلی همراه بود.
اما بااینحال شما در آن زمان جذب تلویزیون شدید. چرا؟
بله. چون تازه زندگی تشکیل داده بودم و باید امرارمعاش میکردم. آرامآرام در تلویزیون این مسیر را ادامه دادم؛ از نقشهای کوچکتر تا سنگینتر و رسید به جایی که من نقش یک و دو بیشتر سریالهای تلویزیونی را بازی میکردم و یا به من پیشنهاد میشد؛ ضمن اینکه معتقد هستم آن دوره تلویزیون، خوشبختانه دوره خوبی بود.
از چه نظر فضای آن دوران را خوب توصیف میکنید؟
هرچند در این سالها تلویزیون هیچوقت به هنرمندانش اعتماد نکرد؛ اما آن زمان ساختار قابلقبولی داشت. کارهای فاخرتری ساخته میشد. مفهوم تهیهکنندگی حرفهایتر بود و اصلا مدیرگروه دخالت بیجا نمیکرد. کارگردان، استقلال داشت و متنهای بهتری در حوزههای تاریخی، اجتماعی و... نوشته میشد. سریالهای خوبی نظیر « کیف انگلیسی»، «راه بیپایان»، «خانهای درتاریکی» و... ساخته شد. از سوی دیگر فضای کاری در مطبوعات در دوران اصلاحات، جدیتر گرفته شد. هرچند وزارت فرهنگوارشاد اسلامی در جدلهای سیاسی زیرفشار بود، اما من در آن فضا جسته گریخته در سینما کار کردم و البته متنوع؛ از آقای شورجه که تمایلات سیاسیاش محرز است تا خانم بنیاعتماد و آقایان رسول ملاقلیپور و میری. هرچند که با برخیها از نظر فکری نزدیکتر بودم اما همه در فضای صلحآمیز داشتیم کار میکردیم.
البته درآن دوران، بخش تجاری سینما، دنبال چهرههای جدید بود. اما شما در آن حیطه قرار نمیگرفتید. سینما با شما چه برخوردی داشت؟
تکلیف سینما با من مشخص بود. وقتی پیشنهادی دریافت میکردم به این معنا بود که باید با قصه ارتباط برقرار کنم و کارگردان هم توقع بازی قابلقبول از من داشت. بحث فیزیک و قیافه مطرح نبود.
و توقع شما از سینما چه بود؟
خیلی دنبال مطالبات داخل سینما نبودم. فقط میخواستم اگر بازی خوبی ارائه کردم، دیده شود. در آن روزها باورم شد که تصمیمگیری در جشنواره ممکن است با شبهاتی همراه شود که آن زمان اهمیت نمیدادم. بنابراین در تلویزیون متمرکز شدم. تا دوره اول آقای احمدینژاد که تغییروتحول اساسی در کشور رخ داد. در آن زمان دلمشغولی خوبی داشتم. چون در چهار سال اول این دولت در سریال «مختارنامه» بازی میکردم که شرایط خوبی بود.
لذت کارکردن در سریال « مختارنامه»، نظیر بازیکردن در سریال « امام علی(ع)» بود؟
در سریال «امام علی (ع)» سنم کم و اولین تجربه کاریام بود؛ درنتیجه هیجانات زیادی داشتم که فرصت لذتدادن را به من نداد. ضمن اینکه درک روشنی از فضای پیرامونم نداشتم. همه سعیام این بود که درست سرجایم قرار بگیرم. اما در سریال «مختارنامه» از این هیجانات دور شده بودم. من در «مختارنامه» با داوود میرباقریای روبهرو بودم که تکلیفش مشخص بود و خیلی نگرانی نداشتم. البته کارهای قبلی من، گاهی قربانی پخش نامناسب و یا اصلاحاتی شده بود، اما در این سریال میدانستم با کارگردان قدرتمندی روبهرو هستم که پای کارش ایستاده و شوخی ندارد. عواملش حرفهای هستند و موضوع سریال هم درستترین شکل ممکن درباره حوادث کربلا و شخصیت مختار بود.
نقش عبیداللهابنزیاد نقش منفی بود که شما آن را سمپات بازی کردید. یعنی در عین منفیبودن روی تماشاگر تاثیر گذاشت و خنثی نبود. این خواسته شما بود یا حاصل نگاه آقای میرباقری؟
واقعا همه دستبهدست هم داد. همهجا گفتهام این نقش، فقط متعلق به من نبود؛ بلکه حاصل همکاری کارگردانی، متن و ایمان من بود تا نقش به چشم بیاید.
بااینحال دیدگاهی وجود دارد مبنی بر اینکه تغییر و تحولات اجتماعی - سیاسی در زمان پخش« مختارنامه»، تاثیرات سیاسی روی این سریال گذاشت. نظرتان چیست؟
در دو مقطع این سریال متوقف شد.
چطور؟
در مقطع اول که هیچجا بدان اشاره نکردم ولی الان میگویم؛ در دورهای بحث نامزدی آقای لاریجانی در انتخابات ریاستجمهوری مطرح شد و آقای میرباقری موظف به ساخت تیزر تبلیغاتی ایشان شد که سریال تعطیل شد. درنهایت هم چون نگاه آقای میرباقری در ساخت کلیپهای انتخاباتی مقبول واقع نشد، اصلا پخش نشد! مقطع دوم هم به دلیل جابهجایی مدیریت تلویزیون بود. سریال در دوره مدیریت آقای لاریجانی کلید خورد، ولی با رویکارآمدن آقای ضرغامی متوقف شد. به نظرم این توقف اصلا توجیهپذیر نبود.
چرا؟
چون مدیریت جدید میخواست با خیال راحت قدم بردارد و سوار کار شود و بداند اصلا داستان سریال چیست.
تاثیرات سیاسی روی سریال را چگونه دیدید؟
به زمان پخش سریال رسیدیم که همزمان با قضایای انتخابات شد. خیلیها خواستند از سریال، جهت مقاصد سیاسی خود سوءاستفاده کنند. اتفاق بامزهای هم افتاد که من به خبرگزاری فارس هم گفتم. واژهای از زبان عبیداللهابنزیاد دراین سریال مطرح شد. من طی نطقی در مسجد کوفه و درسکانسهای دیگر از این کلمه، زیاد استفاده میکنم؛ اما به دلیل فضای آن زمان جامعه، مجبور بودم هربار به استودیو بروم و کلمه دیگری را جایگزین آن کنم. شاید برای دوبلورها این کار طبیعی باشد، اما ازآنجاکه من بازیگرم و احساساتم در کارم دخیل است، خیلی دردناک بود. این را گفتم به دلیل اینکه متاسفانه سایه سیاست درفضاهای فرهنگی همیشه حاکم بوده و به نظر میرسد که خواهد بود.
بههمیندلیل از یک مقطعی دیگر با تلویزیون همکاری نکردید؟
بله. در ابتدای دوره دوم ریاستجمهوری آقای احمدینژاد با یکدستشدن اجباری فضای سیاسی و تقلیل فعالیت تلویزیون به رسانه حزبی، تصمیم گرفتم دیگر در تلویزیون کار نکنم و طیفی از هنرمندان بههمیندلیل از تلویزیون کنار کشیدند.
اما کار آخرتان در تلویزیون «آشپزباشی» بود که جنبه طنز داشت.
بله. در آن ماههای پرتنش ما داشتیم طنز کار میکردیم، اما حال خوبی نداشتیم. چون متناقصنما بود. اما به مدد آقای هنرمند از این مسیر هم عبور کردیم. بعد از آن من دیدم که فضای تئاتر هم خوشایند نیست. مسوولان وقت میخواستند برای هر کاری شرطوشروط بگذارند و کنترل کنند. دیدم فایده ندارد. بنابراین فقط در سینما کار کردم.
آن زمان جو سینما هم پرتنش بود. اهالی سینما به اختیار یا به اجبار در دستهبندیهای خاص سیاسی تعریف شدند. بااینحال چند کار انجام دادید که هریک با مشکلاتی مواجه شدند.
پاییز 1388 «یه حبه قند» را بازی کردم. کاری گروهی و پرانرژی که توسط آقای میرکریمی کارگردانی شد. البته ایشان با نوشتن نامهای - شاید ما خیلی با آن موافق نبودیم - به شورای داوری جشنواره فیلم فجر اظهارکرد فیلم را داوری نکنید. با این کار عملا خودش را مقابل جریان حاکم سینما قرار داد و ارزشهای هنری کار یکجوری قربانی شد.
چرا دراین مقطع با آقای طالبی کار نکردید و درعوض در فیلم «زندگی خصوصی» بازی کردید که نقش مدیرمسوول روزنامه اصلاحطلب را داشتید؟
نه، تصوری غیر از این دارم و این شخص روزنامهنگار، اصلاحطلب نیست. اما برگردم به سوال شما، چون در آن زمان همان طیفی که از آنها نام بردید به نظرم بیشازحد عصبانی بودند! البته آقای طالبی «قلادههای طلا» را ساختند که به نظرم ایشان مرد شریفی هستند. من به ایشان گفتم که خیلی خوشحال میشوم که در فیلمهای سیاسی بازی کنم؛ اما به شرطی که به اندازه کافی از وقایع مهم فاصله گرفته باشیم تا نگاهمان در فیلم حاصل عصبانیتمان نباشد! و همینطور فیلمهایی با روایتهای دیگر از این اتفاقات هم، اجازه ساختهشدن داشته باشند.
پس الگوی شما درفیلم « زندگی خصوصی » چه کسی بود؟
ترجیح میدهم از شخص خاصی صحبت نکنم. اما نشانههایی گذاشتم که معلوم میشود چه کسی مدنظرم بود. در این فیلم، رادیکالها نشانه گرفته شدند، ولی آقای فرحبخش آدرس غلط دادند تا فیلم دچار مشکل ممیزی نشود. یادمان نرود این فیلم در دوره آقای احمدینژاد ساخته شد.
به این فیلم حمله شد و به دلیل دعوای کارگردان با منتقدان، فیلم مورد توجه قرار نگرفت؟
البته من همان سال سیمرغ بلورین بهترین بازیگر را گرفتم. اما همانطور که شما گفتید شرایط اکران فیلم با مشکلاتی مواجه شد. البته باید به این مدیریت، بابت این تصمیمگیری دستمریزاد گفت چون پای فیلمی که مجوزش را داده بود، ایستاد. درحالیکه مدیریت فعلی اینگونه نیست.
درهمینزمان سه فیلم «قصهها»، «1359» و «پل چوبی» را بازی کردید؟ پیوستگی نقشها، نشان میدهد که بازیگر آن دغدغههای اجتماعی - سیاسی را هم دارد.
خب وقتی برخورد با برخی از فیلمها ی آن دوره را مرور میکردم انگار برخی از مسوولان میخواستند از فرمولهای شوروی سابق الگوبرداری کنند؛ درحالیکه جهان از آن نگاه هنر دستوری، عبور کرده بااینحال سعی کردم در انتخابهایم دقت بیشتری کنم. برخوردی که با فیلم سامان سالور شد بهدلیل دو فیلم قبلیاش بود. چون در محافل بینالمللی مطرح شده بودند. در مورد فیلم آقای فرحبخش هم همینطور شد. مجلات مهم سینمایی اصلا به فیلم فرحبخش نپرداختند؛ چون به قول شما با کارگردان فیلم، فاصله داشتند. اما درنهایت برخوردی که با فیلم شد نظیر پایینکشیدن فیلمها در دهه 60 بود.
چنین اتفاقی هم برای فیلم «من مادر هستم» برای آقای جیرانی افتاد؟
«من مادر هستم» یکی از بهترین فیلمهای جیرانی بود که خودش و تیمش باانگیزه کار کردند؛ اما فیلم در فهرست سیاه حوزه هنری، جای گرفت که بخش عظیمی از سینمای مملکت، دست آنهاست. فیلم با اضطراب اکران شد و بعد، جماعتی مقابل وزارت ارشاد علیه فیلم تجمع کردند که البته افراد دیگری از سینما هم در مقابل آنها، در حمایت فیلم، جلوی وزارت ارشاد حضور پیدا کردند. البته ریشه اصلی این اتفاقات به اختلاف میان حوزه هنری و وزارت ارشاد مربوط میشد.
بههرشکل آن دوران، دوران سختی برای سینما بود؟
بله. اما از اینجا به بعد ما رسیدیم به سالهای آخر ریاستجمهوری محمود احمدینژاد که به نظر میرسید یک کم عقبنشینی کردند.
آیا فایدهای داشت؟
زمان، جواب درستی به این سوال میدهد.
با وجود اینکه فیلم برگزیده آن دوره جشنواره «استرداد» بود، چرا در آن سال فقط در فیلم «بهخاطر پونه» بازی کردید؟
چون همانطور که اشاره کردید بازار فیلمهای رانتی در آن سال داغ بود. من فقط در فیلم «بهخاطر پونه» بازی کردم؛ چون از جنس دیگری بود؛ مساله اصلی فیلم درباره اعتیاد بود. اما ظاهرا برخیها در پشتپرده، فیلم را در ردیف فیلمهایی از نوع خیانت جلوه دادند و بهطورمشخص آقای عباسیان، دبیر وقت جشنواره، مقابل فیلم ایستاد و آن را کنار گذاشت! که بعدا فیلم، راه خودش را در اکران پیدا کرد و مورد استقبال مردم و منتقدان، قرار گرفت. همین کافی نیست؟
و جشنواره سیودوم هم حاشیههایی به همراه داشت. فیلم «قصهها» هم که درآن بازی کردید مورد توجه جشنواره واقع نشد. نظرتان چیست؟
آن دوره جشنواره به روزهای ابتدای ریاستجمهوری آقای روحانی متصل شد و مجبور شدند مجموعه فیلمهای دوره آقای احمدینژاد را مدیریت و اکران کنند. در افتتاحیه، تکلیف روشن شد که داستان به این سادگی نیست. حملهای را که به حرفهای آقای سعید راد شد به یاد بیاورید. تعدادی از فیلمها کنار گذاشته شدند. گفتوگوهای آقای حاتمیکیا، رعبووحشتی در فضای جشنواره بهوجود آورد ضمن اینکه داوران، تحت فشار، تصمیماتشان را عوض کردند و ارزش کار دوبازیگر را در دو فیلم، زیر سوال بردند؛ چه به کسی که جایزه دادند و چه به کسی که جایزه ندادند! خطای دیگر این بود که داوران در مطبوعات گفتوگو کردند و گفتند تحت فشار تصمیم گرفتیم وداوری زیر سوال رفت.
واقعا سرنوشت فیلم « قصهها» چه شد؟
من کاندیدای نقش مکمل شدم و خانم بنیاعتماد، کاندیدای کارگردانی. اما صادقانه بگویم فضا در اختتامیه جشنواره سیودوم، علیه فیلم بود. بهنظر میرسید دعوتشدگان در سالن، متعلق به جریان خاصی بودند و بهگونهای چیده شده بودند. سرانجام هم با فشار همین جماعت، فیلم هنوز اکران نشده و جناب وزیر، باوجود قولهایی که داده بودند هنوز نتوانستند شرایط اکران فیلم را فراهم کنند؛ اما من با ایمان در فیلم بازی کردم. معتقدم این فیلم در ستایش عشق ساخته شده.
از جشنواره امسال بگویید. ارزیابیتان چیست؟
راستش را بگویم درآستانه 50سالگی و با تجربه بیستوچند ساله در بازیگری و حضور در بطن سینما، گول شعارهای دولتها را نمیخورم؛ هرچند که امیدم را از دست ندادم. چون دنبال رشد جهشی بیپایه و بیاساس برای مملکتم نیستم. معتقدم ارتقای فرهنگی باید عمیق و پایدار باشد. به عقیده من سیاستگذاری در حوزه فرهنگ و علیالخصوص در سینما با توجه به خاستگاه نظام کشور، رقم نمیخورد؛ بلکه با توجه به علاقه دولتهاست، بنابراین هرهنرمند، اعم از کارگردان، بازیگر و تهیهکننده که لابی قدرتمندی با مدیران دولتی داشته باشد برنده است؛ اما من به عنوان بازیگر علاقهمندم اولویت در کارم در ارتباط با مردم تعریف شود؛ یعنی میخواهم مستقل باشم. فیلمهای رانتی بازی نمیکنم. در مراسمهای فرمایشی شرکت نمیکنم. دنبال آدمهای جناحی نمیروم و با آنها کار نمیکنم؛ هرچند رنج تبعات آن را هم تاکنون کشیدهام. امسال هم دیدید که من با سه فیلم «دوران عاشقی» آقای رئیسیان، «عصر یخبندان» آقای کیایی و «کوچه بینام» هاتف علیمردانی درجشنواره بودم و خوشبختانه حضورم، مورد توجه مردم، اهالی رسانه و اهل فن قرارگرفت و همین موجب خوشحالی من است و دیگر هیچ.
فرانک آرتا: فرهاد اصلانی با وجود بازی درخشانش در فیلم « کوچه بینام» در سیوسومین جشنواره فیلم فجر نه کاندیدای بازیگر نقش اول مرد شد و نه جایزهای دریافت کرد و تنها برای فیلم «دوران عاشقی» نامزد بازیگر نقش مکمل مرد شد. طبیعی است داوران هر جشنواره نگاه و سلیقهای دارند که به هر کاری، روی خوش، نشان نمیدهند. چیزی که نظیرش بارها و بارها نهتنها در سینمای ایران، بلکه در سینمای جهان اتفاق افتاده؛ اما آنچه سازنده به نظر میرسد نظرات منتقدان و گذشت زمان است که تاریخ و هنرمندان واقعی را شناسایی میکنند. با فرهاد اصلانی که امسال با سه فیلم در جشنواره حضور داشت به گفتوگو نشستیم.
ورود شما در دنیای بازیگری با فیلم «روسری آبی» بود که اتفاقا قابل احترام است؛ هرچند که بازی شما را در فیلم «سفر به چزابه» فراموش نمیکنم. در دهه 70 در فیلمهای متنوع با کارگردانهایی که دیدگاه متضاد نسبت به یکدیگر داشتند، کار کردید؛ از رسول ملاقلیپور و رخشان بنیاعتماد گرفته تا آقایان طالبینژاد، مقدس، میرباقری یا حتی شورجه. این نوع همکاریها را چگونه تحلیل میکردید؟
از همان ابتدا کار بازیگری را آگاهانه انتخاب کردم. زمانیکه به آن اشاره کردید، خیلی از جنگ فاصله نگرفته بودیم. بعد از جنگ در دولت اصلاحات، طبیعتا فرصتی فراهم شد که فضای آزادتری تجربه کنیم و این درخواست اجتماعی همه بود؛ چون در شرایط جنگ همه تمرکزها معطوف به آن بود. بعد از آن، دوران اصلاحات نوید خوبی داد تا به مطالبات مردم هم توجه شود. تلویزیون مسیرش در حال تغییر بود و تمایل به کار طنز پیدا کرده بود. ما تازه از دانشگاه، فارغالتحصیل شده بودیم و میخواستیم کارهای خوب انجام دهیم. وقتی به تلویزیون ورود پیدا کردیم با کارهای طنز همچون کار آقای مدیری مواجه شدم؛ اما همانوقت، حس کردم که تعلقی به این نوع کارها ندارم.
علتش چه بود؟
پیشبینی میکردم که این کارها ادامه خواهد داشت و توجه مردم را به خودش جلب میکند. اما بیش از حدی که باید، دیده خواهیم شد. بهنظرم میتوانست این شهرت زودهنگام، برای من بازیگر مخرب باشد. دوست داشتم آرامتر وارد دنیای بازیگری شوم؛ بنابراین با توجه به موقعیت خوب و رفاقتی که با مهران مدیری داشتم ترجیح دادم که آنجا نباشم! در عوض فضای سختتری را انتخاب کردم.
یعنی به آن پیشنهاد پاسخ منفی دادید؟
بله.
به عبارت دقیقتر در ابتدای مسیر، نهگفتن را یاد گرفتید؟
بله خوشبختانه! اما نه گفتن، همیشه و تا امروز برایم تبعاتی داشته است.
البته هنر یک بازیگر، همیشه بلهگفتن به کارهای خوب هم نیست، بلکه برای نه گفتنهایش هم باید مورد تحلیل و تجلیل واقع شود.
کاملا با این نگاه موافق و آشنا هستم. بههمیندلیل به سمت تئاتر رفتم. خوشبختانه فضای قابلقبولی داشت و از سینما هم جلوتر بود. در آن دوره، نویسندگان و بازیگران خوبی تربیت شدند. به واسطه نوشتههای خوبشان، کارگردانیهای خوبی رخ داد. من چند کار با علیرضا نادری انجام دادم که برایم لذتبخش بود. فضای مدیریتی هم انصافا خیلی همراه بود.
اما بااینحال شما در آن زمان جذب تلویزیون شدید. چرا؟
بله. چون تازه زندگی تشکیل داده بودم و باید امرارمعاش میکردم. آرامآرام در تلویزیون این مسیر را ادامه دادم؛ از نقشهای کوچکتر تا سنگینتر و رسید به جایی که من نقش یک و دو بیشتر سریالهای تلویزیونی را بازی میکردم و یا به من پیشنهاد میشد؛ ضمن اینکه معتقد هستم آن دوره تلویزیون، خوشبختانه دوره خوبی بود.
از چه نظر فضای آن دوران را خوب توصیف میکنید؟
هرچند در این سالها تلویزیون هیچوقت به هنرمندانش اعتماد نکرد؛ اما آن زمان ساختار قابلقبولی داشت. کارهای فاخرتری ساخته میشد. مفهوم تهیهکنندگی حرفهایتر بود و اصلا مدیرگروه دخالت بیجا نمیکرد. کارگردان، استقلال داشت و متنهای بهتری در حوزههای تاریخی، اجتماعی و... نوشته میشد. سریالهای خوبی نظیر « کیف انگلیسی»، «راه بیپایان»، «خانهای درتاریکی» و... ساخته شد. از سوی دیگر فضای کاری در مطبوعات در دوران اصلاحات، جدیتر گرفته شد. هرچند وزارت فرهنگوارشاد اسلامی در جدلهای سیاسی زیرفشار بود، اما من در آن فضا جسته گریخته در سینما کار کردم و البته متنوع؛ از آقای شورجه که تمایلات سیاسیاش محرز است تا خانم بنیاعتماد و آقایان رسول ملاقلیپور و میری. هرچند که با برخیها از نظر فکری نزدیکتر بودم اما همه در فضای صلحآمیز داشتیم کار میکردیم.
البته درآن دوران، بخش تجاری سینما، دنبال چهرههای جدید بود. اما شما در آن حیطه قرار نمیگرفتید. سینما با شما چه برخوردی داشت؟
تکلیف سینما با من مشخص بود. وقتی پیشنهادی دریافت میکردم به این معنا بود که باید با قصه ارتباط برقرار کنم و کارگردان هم توقع بازی قابلقبول از من داشت. بحث فیزیک و قیافه مطرح نبود.
و توقع شما از سینما چه بود؟
خیلی دنبال مطالبات داخل سینما نبودم. فقط میخواستم اگر بازی خوبی ارائه کردم، دیده شود. در آن روزها باورم شد که تصمیمگیری در جشنواره ممکن است با شبهاتی همراه شود که آن زمان اهمیت نمیدادم. بنابراین در تلویزیون متمرکز شدم. تا دوره اول آقای احمدینژاد که تغییروتحول اساسی در کشور رخ داد. در آن زمان دلمشغولی خوبی داشتم. چون در چهار سال اول این دولت در سریال «مختارنامه» بازی میکردم که شرایط خوبی بود.
لذت کارکردن در سریال « مختارنامه»، نظیر بازیکردن در سریال « امام علی(ع)» بود؟
در سریال «امام علی (ع)» سنم کم و اولین تجربه کاریام بود؛ درنتیجه هیجانات زیادی داشتم که فرصت لذتدادن را به من نداد. ضمن اینکه درک روشنی از فضای پیرامونم نداشتم. همه سعیام این بود که درست سرجایم قرار بگیرم. اما در سریال «مختارنامه» از این هیجانات دور شده بودم. من در «مختارنامه» با داوود میرباقریای روبهرو بودم که تکلیفش مشخص بود و خیلی نگرانی نداشتم. البته کارهای قبلی من، گاهی قربانی پخش نامناسب و یا اصلاحاتی شده بود، اما در این سریال میدانستم با کارگردان قدرتمندی روبهرو هستم که پای کارش ایستاده و شوخی ندارد. عواملش حرفهای هستند و موضوع سریال هم درستترین شکل ممکن درباره حوادث کربلا و شخصیت مختار بود.
نقش عبیداللهابنزیاد نقش منفی بود که شما آن را سمپات بازی کردید. یعنی در عین منفیبودن روی تماشاگر تاثیر گذاشت و خنثی نبود. این خواسته شما بود یا حاصل نگاه آقای میرباقری؟
واقعا همه دستبهدست هم داد. همهجا گفتهام این نقش، فقط متعلق به من نبود؛ بلکه حاصل همکاری کارگردانی، متن و ایمان من بود تا نقش به چشم بیاید.
بااینحال دیدگاهی وجود دارد مبنی بر اینکه تغییر و تحولات اجتماعی - سیاسی در زمان پخش« مختارنامه»، تاثیرات سیاسی روی این سریال گذاشت. نظرتان چیست؟
در دو مقطع این سریال متوقف شد.
چطور؟
در مقطع اول که هیچجا بدان اشاره نکردم ولی الان میگویم؛ در دورهای بحث نامزدی آقای لاریجانی در انتخابات ریاستجمهوری مطرح شد و آقای میرباقری موظف به ساخت تیزر تبلیغاتی ایشان شد که سریال تعطیل شد. درنهایت هم چون نگاه آقای میرباقری در ساخت کلیپهای انتخاباتی مقبول واقع نشد، اصلا پخش نشد! مقطع دوم هم به دلیل جابهجایی مدیریت تلویزیون بود. سریال در دوره مدیریت آقای لاریجانی کلید خورد، ولی با رویکارآمدن آقای ضرغامی متوقف شد. به نظرم این توقف اصلا توجیهپذیر نبود.
چرا؟
چون مدیریت جدید میخواست با خیال راحت قدم بردارد و سوار کار شود و بداند اصلا داستان سریال چیست.
تاثیرات سیاسی روی سریال را چگونه دیدید؟
به زمان پخش سریال رسیدیم که همزمان با قضایای انتخابات شد. خیلیها خواستند از سریال، جهت مقاصد سیاسی خود سوءاستفاده کنند. اتفاق بامزهای هم افتاد که من به خبرگزاری فارس هم گفتم. واژهای از زبان عبیداللهابنزیاد دراین سریال مطرح شد. من طی نطقی در مسجد کوفه و درسکانسهای دیگر از این کلمه، زیاد استفاده میکنم؛ اما به دلیل فضای آن زمان جامعه، مجبور بودم هربار به استودیو بروم و کلمه دیگری را جایگزین آن کنم. شاید برای دوبلورها این کار طبیعی باشد، اما ازآنجاکه من بازیگرم و احساساتم در کارم دخیل است، خیلی دردناک بود. این را گفتم به دلیل اینکه متاسفانه سایه سیاست درفضاهای فرهنگی همیشه حاکم بوده و به نظر میرسد که خواهد بود.
بههمیندلیل از یک مقطعی دیگر با تلویزیون همکاری نکردید؟
بله. در ابتدای دوره دوم ریاستجمهوری آقای احمدینژاد با یکدستشدن اجباری فضای سیاسی و تقلیل فعالیت تلویزیون به رسانه حزبی، تصمیم گرفتم دیگر در تلویزیون کار نکنم و طیفی از هنرمندان بههمیندلیل از تلویزیون کنار کشیدند.
اما کار آخرتان در تلویزیون «آشپزباشی» بود که جنبه طنز داشت.
بله. در آن ماههای پرتنش ما داشتیم طنز کار میکردیم، اما حال خوبی نداشتیم. چون متناقصنما بود. اما به مدد آقای هنرمند از این مسیر هم عبور کردیم. بعد از آن من دیدم که فضای تئاتر هم خوشایند نیست. مسوولان وقت میخواستند برای هر کاری شرطوشروط بگذارند و کنترل کنند. دیدم فایده ندارد. بنابراین فقط در سینما کار کردم.
آن زمان جو سینما هم پرتنش بود. اهالی سینما به اختیار یا به اجبار در دستهبندیهای خاص سیاسی تعریف شدند. بااینحال چند کار انجام دادید که هریک با مشکلاتی مواجه شدند.
پاییز 1388 «یه حبه قند» را بازی کردم. کاری گروهی و پرانرژی که توسط آقای میرکریمی کارگردانی شد. البته ایشان با نوشتن نامهای - شاید ما خیلی با آن موافق نبودیم - به شورای داوری جشنواره فیلم فجر اظهارکرد فیلم را داوری نکنید. با این کار عملا خودش را مقابل جریان حاکم سینما قرار داد و ارزشهای هنری کار یکجوری قربانی شد.
چرا دراین مقطع با آقای طالبی کار نکردید و درعوض در فیلم «زندگی خصوصی» بازی کردید که نقش مدیرمسوول روزنامه اصلاحطلب را داشتید؟
نه، تصوری غیر از این دارم و این شخص روزنامهنگار، اصلاحطلب نیست. اما برگردم به سوال شما، چون در آن زمان همان طیفی که از آنها نام بردید به نظرم بیشازحد عصبانی بودند! البته آقای طالبی «قلادههای طلا» را ساختند که به نظرم ایشان مرد شریفی هستند. من به ایشان گفتم که خیلی خوشحال میشوم که در فیلمهای سیاسی بازی کنم؛ اما به شرطی که به اندازه کافی از وقایع مهم فاصله گرفته باشیم تا نگاهمان در فیلم حاصل عصبانیتمان نباشد! و همینطور فیلمهایی با روایتهای دیگر از این اتفاقات هم، اجازه ساختهشدن داشته باشند.
پس الگوی شما درفیلم « زندگی خصوصی » چه کسی بود؟
ترجیح میدهم از شخص خاصی صحبت نکنم. اما نشانههایی گذاشتم که معلوم میشود چه کسی مدنظرم بود. در این فیلم، رادیکالها نشانه گرفته شدند، ولی آقای فرحبخش آدرس غلط دادند تا فیلم دچار مشکل ممیزی نشود. یادمان نرود این فیلم در دوره آقای احمدینژاد ساخته شد.
به این فیلم حمله شد و به دلیل دعوای کارگردان با منتقدان، فیلم مورد توجه قرار نگرفت؟
البته من همان سال سیمرغ بلورین بهترین بازیگر را گرفتم. اما همانطور که شما گفتید شرایط اکران فیلم با مشکلاتی مواجه شد. البته باید به این مدیریت، بابت این تصمیمگیری دستمریزاد گفت چون پای فیلمی که مجوزش را داده بود، ایستاد. درحالیکه مدیریت فعلی اینگونه نیست.
درهمینزمان سه فیلم «قصهها»، «1359» و «پل چوبی» را بازی کردید؟ پیوستگی نقشها، نشان میدهد که بازیگر آن دغدغههای اجتماعی - سیاسی را هم دارد.
خب وقتی برخورد با برخی از فیلمها ی آن دوره را مرور میکردم انگار برخی از مسوولان میخواستند از فرمولهای شوروی سابق الگوبرداری کنند؛ درحالیکه جهان از آن نگاه هنر دستوری، عبور کرده بااینحال سعی کردم در انتخابهایم دقت بیشتری کنم. برخوردی که با فیلم سامان سالور شد بهدلیل دو فیلم قبلیاش بود. چون در محافل بینالمللی مطرح شده بودند. در مورد فیلم آقای فرحبخش هم همینطور شد. مجلات مهم سینمایی اصلا به فیلم فرحبخش نپرداختند؛ چون به قول شما با کارگردان فیلم، فاصله داشتند. اما درنهایت برخوردی که با فیلم شد نظیر پایینکشیدن فیلمها در دهه 60 بود.
چنین اتفاقی هم برای فیلم «من مادر هستم» برای آقای جیرانی افتاد؟
«من مادر هستم» یکی از بهترین فیلمهای جیرانی بود که خودش و تیمش باانگیزه کار کردند؛ اما فیلم در فهرست سیاه حوزه هنری، جای گرفت که بخش عظیمی از سینمای مملکت، دست آنهاست. فیلم با اضطراب اکران شد و بعد، جماعتی مقابل وزارت ارشاد علیه فیلم تجمع کردند که البته افراد دیگری از سینما هم در مقابل آنها، در حمایت فیلم، جلوی وزارت ارشاد حضور پیدا کردند. البته ریشه اصلی این اتفاقات به اختلاف میان حوزه هنری و وزارت ارشاد مربوط میشد.
بههرشکل آن دوران، دوران سختی برای سینما بود؟
بله. اما از اینجا به بعد ما رسیدیم به سالهای آخر ریاستجمهوری محمود احمدینژاد که به نظر میرسید یک کم عقبنشینی کردند.
آیا فایدهای داشت؟
زمان، جواب درستی به این سوال میدهد.
با وجود اینکه فیلم برگزیده آن دوره جشنواره «استرداد» بود، چرا در آن سال فقط در فیلم «بهخاطر پونه» بازی کردید؟
چون همانطور که اشاره کردید بازار فیلمهای رانتی در آن سال داغ بود. من فقط در فیلم «بهخاطر پونه» بازی کردم؛ چون از جنس دیگری بود؛ مساله اصلی فیلم درباره اعتیاد بود. اما ظاهرا برخیها در پشتپرده، فیلم را در ردیف فیلمهایی از نوع خیانت جلوه دادند و بهطورمشخص آقای عباسیان، دبیر وقت جشنواره، مقابل فیلم ایستاد و آن را کنار گذاشت! که بعدا فیلم، راه خودش را در اکران پیدا کرد و مورد استقبال مردم و منتقدان، قرار گرفت. همین کافی نیست؟
و جشنواره سیودوم هم حاشیههایی به همراه داشت. فیلم «قصهها» هم که درآن بازی کردید مورد توجه جشنواره واقع نشد. نظرتان چیست؟
آن دوره جشنواره به روزهای ابتدای ریاستجمهوری آقای روحانی متصل شد و مجبور شدند مجموعه فیلمهای دوره آقای احمدینژاد را مدیریت و اکران کنند. در افتتاحیه، تکلیف روشن شد که داستان به این سادگی نیست. حملهای را که به حرفهای آقای سعید راد شد به یاد بیاورید. تعدادی از فیلمها کنار گذاشته شدند. گفتوگوهای آقای حاتمیکیا، رعبووحشتی در فضای جشنواره بهوجود آورد ضمن اینکه داوران، تحت فشار، تصمیماتشان را عوض کردند و ارزش کار دوبازیگر را در دو فیلم، زیر سوال بردند؛ چه به کسی که جایزه دادند و چه به کسی که جایزه ندادند! خطای دیگر این بود که داوران در مطبوعات گفتوگو کردند و گفتند تحت فشار تصمیم گرفتیم وداوری زیر سوال رفت.
واقعا سرنوشت فیلم « قصهها» چه شد؟
من کاندیدای نقش مکمل شدم و خانم بنیاعتماد، کاندیدای کارگردانی. اما صادقانه بگویم فضا در اختتامیه جشنواره سیودوم، علیه فیلم بود. بهنظر میرسید دعوتشدگان در سالن، متعلق به جریان خاصی بودند و بهگونهای چیده شده بودند. سرانجام هم با فشار همین جماعت، فیلم هنوز اکران نشده و جناب وزیر، باوجود قولهایی که داده بودند هنوز نتوانستند شرایط اکران فیلم را فراهم کنند؛ اما من با ایمان در فیلم بازی کردم. معتقدم این فیلم در ستایش عشق ساخته شده.
از جشنواره امسال بگویید. ارزیابیتان چیست؟
راستش را بگویم درآستانه 50سالگی و با تجربه بیستوچند ساله در بازیگری و حضور در بطن سینما، گول شعارهای دولتها را نمیخورم؛ هرچند که امیدم را از دست ندادم. چون دنبال رشد جهشی بیپایه و بیاساس برای مملکتم نیستم. معتقدم ارتقای فرهنگی باید عمیق و پایدار باشد. به عقیده من سیاستگذاری در حوزه فرهنگ و علیالخصوص در سینما با توجه به خاستگاه نظام کشور، رقم نمیخورد؛ بلکه با توجه به علاقه دولتهاست، بنابراین هرهنرمند، اعم از کارگردان، بازیگر و تهیهکننده که لابی قدرتمندی با مدیران دولتی داشته باشد برنده است؛ اما من به عنوان بازیگر علاقهمندم اولویت در کارم در ارتباط با مردم تعریف شود؛ یعنی میخواهم مستقل باشم. فیلمهای رانتی بازی نمیکنم. در مراسمهای فرمایشی شرکت نمیکنم. دنبال آدمهای جناحی نمیروم و با آنها کار نمیکنم؛ هرچند رنج تبعات آن را هم تاکنون کشیدهام. امسال هم دیدید که من با سه فیلم «دوران عاشقی» آقای رئیسیان، «عصر یخبندان» آقای کیایی و «کوچه بینام» هاتف علیمردانی درجشنواره بودم و خوشبختانه حضورم، مورد توجه مردم، اهالی رسانه و اهل فن قرارگرفت و همین موجب خوشحالی من است و دیگر هیچ.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.