|

افسانه ماهیان، کارگردان نمایش «هم‌هوایی»

مردم ما را می‌بینند

رضا آشفته

هم‌هوایی در جشنواره سی‌وسوم تئاتر فجر در بخش مسابقه بین‌الملل، برنده جایزه بهترین نمایشنامه (مهین صدری) و بهترین بازیگر زن (ستاره اسکندری و الهام کردا) شد. در نظرسنجی روزنامه «شرق» نیز این نمایش بهترین امتیاز ممکن را دریافت کرد. این خود، بهانه خوبی است که از منظر کارگردانش درباره این موفقیت گفت‌وگو کنیم. نمایش درباره زندگی سه زن متفاوت است که هر یک، به‌نوعی از دردها و آرزوها و رویاهایشان می‌گویند. سه تک‌گویی نمایشی در‌هم‌تنیده که هر مخاطبی را جذب خود می‌کند.

چقدر در شکل‌گرفتن هم‌هوایی تاثیر داشته‌اید؟
دو سال پیش با مهین صدری برای نوشتن نمایشنامه‌ای صحبت کردم که او از طرح هم‌هوایی که حدود سه‌سال قبل نوشته بود، برایم گفت. ما از نوشتن موضوع جدید صرف نظر کردیم. مهین، بخش عمده‌ای از تحقیقاتش را انجام داده بود و می‌خواست بر اساس کاراکترهای واقعی و مستند نمایشنامه‌اش را بنویسد. در ابتدا قرار بود که درباره پنج شخصیت مستند بنویسد اما همین‌طور که می‌نوشت دید که با سه نفر هم نمایشنامه‌اش دارد کامل می‌شود و باید فرصتی برای پردازش درست شخصیت‌ها هم باشد که از حوصله تماشاگران هم بیرون نرود. بنابراین هر دو دیدیم که سه‌نفر هم کفایت می‌کند تا اینکه بخواهیم سطحی و گذرا از آدم‌ها عبور کنیم و تصمیم گرفتیم که در این تحقیقات و نوشتن روی سه زن، متمرکز شویم.
آیا این شخصیت‌ها از قبل برایتان مشخص و تحقیقاتش انجام شده بود؟
بله. همسر شهید دوران و «شهلا جاهد» مشخص بود اما وقتی کار را شروع کردیم نفر سوم را انتخاب کردیم که «لیلا اسفندیاری» شد. این‌گونه بود که مسیر تحقیقات و نوشتن کامل‌تر ‌شد.
چه نقطه‌های حساس و برجسته‌ای در طرح هم‌هوایی بود که جذبتان کرد؟
یکی از دلایل اصلی‌اش مستندبودن شخصیت‌ها بود و شاید هم، مهم‌ترین عامل بود، چون شخصیت‌ها نه‌براساس تخیل که براساس مستندات نوشته و پرداخته می‌شدند، هر چند در آن تخیل هم وارد می‌شد. دلیل دومی که مرا جذب آن کرد، شیوه مونولوگ (تک‌گویی نمایشی) بود که هم برای نویسنده نوشتنش دشوار بود و هم اجرایش برای کارگردان سخت‌تر و هم بازیگری‌اش که کار راحتی نبود. بنابراین جاذبه سه‌مونولوگ پروپیمان و اینکه باید به‌سختی با آنها دست‌وپنجه نرم کنیم مرا واداشت که آن را برای کارکردن انتخاب کنم. از سوی دیگر، اساس کارم در تئاتر این است که با هر نمایشی، نوعی آزمون‌وخطا را پیش پایم قرار می‌دهم و هدفم این است که آبدیده‌تر شوم. در جریان نگارش متن، لحظه‌به‌لحظه کنجکاو می‌شدم و وحشت داشتم که مهین صدری آن را چگونه می‌نویسد. تا اینکه مونولوگی نوشته شد و دیدم که چقدر ساده است. او بدون پیچیدگی و فلسفه‌بافی و مغلطه‌گویی، آنها را نوشت. شیوه نگارشش مرا جذب خود کرد. اگر غیر از این بود ممکن بود که بگویم نه، سلیقه‌ام این نوع نوشتار نیست و من چیز دیگری می‌خواهم؛ اما لحظه‌به‌لحظه جذب این متن شدم.
با توجه به اینکه متن بر اساس مستندات نوشته شده، چقدر نمایش هم‌هوایی را نزدیک به تئاتر مستند می‌دانید؟
تئاتر مستند در نوع اجرا و برگزاری‌اش شقوق متعدد دارد؛ اما بدیهی است که تئاتر مثل فیلم نیست چون در فیلم، دوربین، مقابل وقایع و زندگی روزمره قرار می‌گیرد و همه‌چیز را ثبت‌وضبط می‌کند و بر اساس آن مستندی ساخته می‌شود؛ اما در تئاتر باید این مستندات و تحقیقات به‌گونه‌ای پردازش شود که در نهایت، شکل تئاتر هم به خود بگیرد؛ بنابراین هر کار هم بکنی به ناچار باید تغییراتی هم بدهی. برای همین، اولش خیلی تردید داشتم که برای انتخاب بازیگر چگونه باید عمل کنیم. حتی اگر قرار بود کاراکتر زنده را به صحنه بیاوریم باید طوری عمل می‌کردیم که تئاتر شکل می‌گرفت. برای مثال اگر قرار بود که همسر شهید دوران بیاید و زیر نور موضعی قرار بگیرد در واقع او را وامی‌داشتیم که وارد یک جریان تئاتری شود تا اینکه بخواهیم زندگی مستند را نشان بدهیم. یعنی داشتیم چیزی را نمایش می‌دادیم که مستند صددرصد نبود. مهین صدری هم در نوشتن، تخیل خود را وارد می‌کرد و این نوع نوشتن، مانع از بکارت مستندبودن می‌شد و لازم بود که در آن، ذهن و تخیل نویسنده، کارگردان و بازیگران مداخله کند. بنابراین ما خواستیم تئاتری را کار کنیم که در شیوه اجرایی، نزدیک به زندگی شویم. بنابراین برایمان مُسَجّل شد که از بازیگران حرفه‌ای استفاده کنیم و صحنه از تکنیک و عوامل حرفه‌ای شکل بگیرد و این بیشتر تداعی‌گر این مفهوم خواهد بود که تئاتر ما دارد وجوه مستندش را کم‌رنگ می‌کند و فقط کاراکترها و رویدادها بر اساس واقعیت نوشته شده‌اند. به‌هرحال، موسیقی و لباس را باید به شخصیت‌ها تحمیل می‌کردیم و اینها تئاتربودن را بیشتر تداعی می‌بخشد تا مستند بودن را.
چقدر واقعی‌بودن نقش‌ها در نحوه ارایه و اجرا برایتان اهمیت پیدا می‌کرد؟
در واقع هدف اصلی این شد که ما قرار نیست که نزدیک به شخصیت‌های واقعی، بازی را پیش ببریم. یعنی قرار شد که موبه‌مو وفادار به کاراکترهای واقعی در اجرا نباشیم. می‌خواستیم درباره وجوه انسانی این سه زن، حرف بزنیم و اینکه مخاطب هم آزاد باشد که از ظن خودش برداشت کند؛ چون آنها یا می‌فهمیدند که این شخصیت‌ها کدام شخصیت‌های واقعی هستند یا نمی‌فهمیدند و فقط پی به شخصیت نمایش می‌بردند. برای همین، متن از دهه 60 و نوجوانی و جوانی این شخصیت‌ها آغاز می‌شود که این زندگی تا زمان امروز و دهه 90 به درازا می‌کشد.
در 20، 30 سال اخیر در کشورهای صاحب‌تئاتری چون انگلستان و آمریکا، تئاتر مبتنی بر مونولوگ، یک جریان متداول است؛ شما برای اجرای این مونولوگ‌ها چه تحقیقاتی را پیش روی داشتید؟
در ابتدا تکیه‌مان بر مستندات بود و مهین صدری نیز گفت‌وگوهای مفصلی گرفته بود که بتوانیم نزدیک به واقعیت زندگی این آدم‌ها را نشان بدهیم. بنابراین در شیوه اجرا حرکتمان این بود که مونولوگ‌ها نزدیک به واقعیت اجرا شود.
دلایل انتخاب این بازیگران (الهام کردا، ستاره اسکندری و باران کوثری) چه بود؟
این دیگر به شیوه کارکردن کارگردان برمی‌گردد. ممکن است برویم سراغ نابازیگران و کار به سمت تئاتر تجربی برود اما من می‌خواستم که یک تئاتر داشته باشم و برایم مهم بود که از بازیگرانی استفاده کنم که تجربه بازیگری قابل‌تاملی داشته باشند؛ ازسوی‌دیگر توانایی بازیگران برایم مهم بود که از پس آن نقش بربیایند. با الهام کردا قبلا هم کار کرده بودم و بضاعتش را در ذهن مرور می‌کردم که آیا از این سه نقش، بهتر است کدام نقش را بازی کند. برای همین، مهناز دوران را برایش مناسب‌تر دیدم. از آن سو نیز بازیگری می‌خواستم که بتواند نقش تین‌ایجرتر را عهده‌دار شود؛ لیلا اسفندیاری، به لحاظ فرهنگی و نوع دیدش به زندگی، چنین آدمی است و باران کوثری چنین مناسبتی با نقش را بیشتر پیدا می‌کرد. در عین‌حال او در این نقش نسل جوان‌تر ما را نمایندگی می‌کرد. در اجرای اول که در تالار حافظ داشتیم، سارا بهرامی این نقش را بازی کرد که در اجرای تالار شمس، او به دلیل فیلم و سریال نتوانست با ما بماند و از باران کوثری خواستیم این نقش را بازی کند. اما هر دو انتخاب ترجیحا نسبت به گزینه‌های دیگر تناسب لازم را برای ایفای این نقش داشتند. چرا که لیلا اسفندیاری یک کوهنورد است و مجرد و فواید و مضرات نسل جوان که در این کاراکتر متجلی است باید در بازی آشکار شود. به‌هرحال باید تجربه بازیگر هم برای این نقش از قبل مهیا باشد و او باید بتواند از پس ارایه‌اش بر بیاید. همچنین او بتواند در شیوه مونولوگ، که چندان هم راحت نیست، نقش را نمایان کند.
بازیگرانتان هم طوری رفتار می‌کنند که یکی مثل ستاره اسکندری بازی‌اش در نقش شهلا به شیوه حسی‌تر است و الهام کردا با تکنیک، نقش همسر شهید دوران را بازی می‌کند که در نوع خود، بازی قابل‌تاملی است. اینکه با حرکت دست توانسته کل بازی‌اش را جهت‌دهی درست بدهد و بتواند یک نقش را به درستی پردازش کند، نشانه بازی قابل اعتناست. این نوع متفاوت بازی هم پیشنهاد شماست یا خود بازیگران این‌گونه مسیر را یافته‌اند؟
ما به هم پیشنهادهایی داده‌ایم. اولین اتفاق در جمع، این است که به دلیل مستند‌بودن نقش‌ها، بهتر است که مثل همان‌ها یا نزدیک به همان‌ها بازی شود؛ یعنی باید بتوانیم کاراکتر را هم به شکل مستند ارایه کنیم؛ یعنی بازیگر مثل نقش راه برود، غذا بخورد، بخوابد و برخیزد. برای همین حتی الهام کردا مصمم شد که برود شیراز و از نزدیک، همسر شهید دوران را ببیند و بتواند بازی‌اش را شبیه حرکات او طراحی کند. اما من گفتم اصلا نیازی نیست که شبیه‌سازی کنیم و نیاز به این سفر و ملاقات کاراکتر مستند هم نیست. ما به این نتیجه رسیدیم که خوانش خودمان را ارایه کنیم. در واقع نمی‌خواهیم از نقش، گرته‌برداری کنیم و عین‌به‌عین و نزدیک به واقعیت رفتار کاراکتر را نشان بدهیم. چه‌بسا این کار راحت‌تر هم بود؛ چون هم عکس و فیلم از شهلا و لیلا بود و هم مهناز دوران در دسترس بود. در نهایت تصمیم قطعی‌تر ما این شد که در کل شبیه‌سازی نکنیم. بلکه هدف این شد که فقط نگاه و ایدئولوژی کاراکترها مد نظر قرار بگیرد و سعی شود که نقش بر اساس متن درست بازی شود. زمانی که خانم شهیددوران به تالار حافظ آمد و نمایش را دید، ما دیدیم که چقدر حرف‌زدن‌ها و حالات الهام کردا ناخودآگاه به مهناز دوران نزدیک شده است. ما خیلی گپ زدیم و نقش را تحلیل کردیم. برای همه گروه به ضرس‌قاطع، تصمیم این بود که بازی‌ها به سمت زندگی برود. زمانی که الهام کردا می‌خواست لهجه شیرازی را ارایه کند ما ازش خواستیم که زیاد هم لازم به لهجه‌دارشدن نقش نیست و یک حالتی از آن باید باشد. اگر بازیگران، نقش‌ها را درست فهمیده باشند خروجی‌اش هم برای مخاطب، باورپذیر خواهد بود.
ایده آشپزخانه هم برای شما بود یا در متن به آن اشاره شده است؛ چون این ایده هم، قابلیت زیادی به اجرایتان و روابط سه زن متفاوت در یک فضای مشترک داده است؟
خانم صدری هیچ توضیحی نداده است در متن و حتی به ما این اختیار را داد که خودمان دستورات صحنه را بنابر خواست خودمان بیابیم. من هم خوشحالم که منوچهر شجاع را برای انجام این کار انتخاب کردم و در گفت‌وگوی با هم، به ایده آشپرخانه رسیدیم و این مسیر را در طول تمرین پیش رفتیم تا اینکه 10 روز و شاید هم دو هفته مانده بود به زمان اجرا به طور ناگهانی منوچهر شجاع به من گفت که چه اشکالی دارد که این سه نفر در حال آشپزی‌کردن باشند. به نظرم طراحی، همیشه مکمل کارگردانی است و تیزهوشی شجاع در خدمت اجرا بود و ما توانستیم شکل اجرا را در این گپ‌وگفت‌ها نهایی کنیم. چون در آشپزی‌کردن واقعیت بازی بیشتر نمایان می‌شود و جایی برای رفتار زیادی و اغراق‌شده باقی نمی‌ماند.
نور، نقش اساسی در نمایش هم‌هوایی دارد؛ چگونه نور در خدمت اجرا قرار گرفت؟
نور را هم منوچهر شجاع طراحی کرد و می‌خواستیم همخوانی بین نور، لباس و رنگ صحنه ایجاد کنیم. در صحنه به جز میوه‌های آشپزخانه دیگر رنگی نداشتیم مگر سیاه و سفید و خاکستری. بنابراین یک نفر هماهنگی بین عناصر دیداری را به درستی انجام داد و نور هم از این مقوله پیروی کرده است.
مهندسی صدا هم در فضاسازی، نقش موثری داشته است... .
محمدرضا جدیدی که در کارهای قبلی‌ام با ما همکاری داشته است، یکی از طراحان صدا و آهنگسازانی است که بر کارش مسلط است و این بار هم توانستیم تجربه خوبی داشته باشیم. در ابتدا قرار بود که موسیقی بر اساس موسیقی دهه‌ها باشد و حس نوستالژیک را نشان دهد. اما به تدریج دیدیم که کمکی به فضا و اجرا نمی‌کند و یکی‌یکی این قطعات حذف شد. ما به این سمت رفتیم که برای کار، طراحی صدا کنیم و یکی از این صداها مربوط به گوینده رادیو عراق است که از ما می‌خواهد به دلیل حمله هوایی، شهرها را ترک کنیم. همچنین در بخش دادگاه، دیدیم که هاش‌اف بهتر جواب می‌دهد و درعین حال جنس دیگری از مواجهه با مخاطب است. همچنین لحظه‌به‌لحظه خواستیم آمبیانس صحنه و مود را به مخاطب القا کنیم. همچنین محمدرضا جدیدی ملودی‌هایی را برای کار ساخت. بنابراین مجموعه‌ای از موسیقی انتخابی و ساخته‌شده و صدا در خدمت مهندسی صدای کار قرار گرفت.
بازتاب کار برایتان چگونه بوده و برای جمع‌بندی چه نظری برای این نمایش دارید؟
هم‌هوایی تجربه‌ای بود که نسبت به تجربیات قبلی‌ام یک کورس کارگردانی است. ما نزدیک به 90 اجرا در تهران و شیراز داشتیم. 38اجرا در تالار حافظ و 45 اجرا در تالار شمس. مخاطب، بی‌اغراق، وقتی کار را دید، دچار همذات‌پنداری و کاتارسیس شد و این نشان داد که اگر روال تئاتر ما این بشود که به قصه، توجه نشان بدهیم مردم ما را می‌بینند. همچنین در این نمایش یک انرژی خاص بود که بدون شعار باید بگویم بسیار جذاب است و تمام اعضای گروه هم این انرژی را گرفته‌اند. انگار ما از آزمایشی، سربلند بیرون آمده باشیم و خدا کمک کرده که موفق باشیم. امیدوارم باز هم بتوانم در صورت مهیا شدن شرایط، اجرای هم‌هوایی را ادامه بدهم؛ زیرا ما نه سوپراستار داشتیم و نه از ترفندهای عوام‌گرایانه برای جذب مخاطب استفاده کرده‌ایم؛ بنابراین نمایش بنابر صداقتی که با مخاطب رودررو شده به موفقیت رسیده است.

هم‌هوایی در جشنواره سی‌وسوم تئاتر فجر در بخش مسابقه بین‌الملل، برنده جایزه بهترین نمایشنامه (مهین صدری) و بهترین بازیگر زن (ستاره اسکندری و الهام کردا) شد. در نظرسنجی روزنامه «شرق» نیز این نمایش بهترین امتیاز ممکن را دریافت کرد. این خود، بهانه خوبی است که از منظر کارگردانش درباره این موفقیت گفت‌وگو کنیم. نمایش درباره زندگی سه زن متفاوت است که هر یک، به‌نوعی از دردها و آرزوها و رویاهایشان می‌گویند. سه تک‌گویی نمایشی در‌هم‌تنیده که هر مخاطبی را جذب خود می‌کند.

چقدر در شکل‌گرفتن هم‌هوایی تاثیر داشته‌اید؟
دو سال پیش با مهین صدری برای نوشتن نمایشنامه‌ای صحبت کردم که او از طرح هم‌هوایی که حدود سه‌سال قبل نوشته بود، برایم گفت. ما از نوشتن موضوع جدید صرف نظر کردیم. مهین، بخش عمده‌ای از تحقیقاتش را انجام داده بود و می‌خواست بر اساس کاراکترهای واقعی و مستند نمایشنامه‌اش را بنویسد. در ابتدا قرار بود که درباره پنج شخصیت مستند بنویسد اما همین‌طور که می‌نوشت دید که با سه نفر هم نمایشنامه‌اش دارد کامل می‌شود و باید فرصتی برای پردازش درست شخصیت‌ها هم باشد که از حوصله تماشاگران هم بیرون نرود. بنابراین هر دو دیدیم که سه‌نفر هم کفایت می‌کند تا اینکه بخواهیم سطحی و گذرا از آدم‌ها عبور کنیم و تصمیم گرفتیم که در این تحقیقات و نوشتن روی سه زن، متمرکز شویم.
آیا این شخصیت‌ها از قبل برایتان مشخص و تحقیقاتش انجام شده بود؟
بله. همسر شهید دوران و «شهلا جاهد» مشخص بود اما وقتی کار را شروع کردیم نفر سوم را انتخاب کردیم که «لیلا اسفندیاری» شد. این‌گونه بود که مسیر تحقیقات و نوشتن کامل‌تر ‌شد.
چه نقطه‌های حساس و برجسته‌ای در طرح هم‌هوایی بود که جذبتان کرد؟
یکی از دلایل اصلی‌اش مستندبودن شخصیت‌ها بود و شاید هم، مهم‌ترین عامل بود، چون شخصیت‌ها نه‌براساس تخیل که براساس مستندات نوشته و پرداخته می‌شدند، هر چند در آن تخیل هم وارد می‌شد. دلیل دومی که مرا جذب آن کرد، شیوه مونولوگ (تک‌گویی نمایشی) بود که هم برای نویسنده نوشتنش دشوار بود و هم اجرایش برای کارگردان سخت‌تر و هم بازیگری‌اش که کار راحتی نبود. بنابراین جاذبه سه‌مونولوگ پروپیمان و اینکه باید به‌سختی با آنها دست‌وپنجه نرم کنیم مرا واداشت که آن را برای کارکردن انتخاب کنم. از سوی دیگر، اساس کارم در تئاتر این است که با هر نمایشی، نوعی آزمون‌وخطا را پیش پایم قرار می‌دهم و هدفم این است که آبدیده‌تر شوم. در جریان نگارش متن، لحظه‌به‌لحظه کنجکاو می‌شدم و وحشت داشتم که مهین صدری آن را چگونه می‌نویسد. تا اینکه مونولوگی نوشته شد و دیدم که چقدر ساده است. او بدون پیچیدگی و فلسفه‌بافی و مغلطه‌گویی، آنها را نوشت. شیوه نگارشش مرا جذب خود کرد. اگر غیر از این بود ممکن بود که بگویم نه، سلیقه‌ام این نوع نوشتار نیست و من چیز دیگری می‌خواهم؛ اما لحظه‌به‌لحظه جذب این متن شدم.
با توجه به اینکه متن بر اساس مستندات نوشته شده، چقدر نمایش هم‌هوایی را نزدیک به تئاتر مستند می‌دانید؟
تئاتر مستند در نوع اجرا و برگزاری‌اش شقوق متعدد دارد؛ اما بدیهی است که تئاتر مثل فیلم نیست چون در فیلم، دوربین، مقابل وقایع و زندگی روزمره قرار می‌گیرد و همه‌چیز را ثبت‌وضبط می‌کند و بر اساس آن مستندی ساخته می‌شود؛ اما در تئاتر باید این مستندات و تحقیقات به‌گونه‌ای پردازش شود که در نهایت، شکل تئاتر هم به خود بگیرد؛ بنابراین هر کار هم بکنی به ناچار باید تغییراتی هم بدهی. برای همین، اولش خیلی تردید داشتم که برای انتخاب بازیگر چگونه باید عمل کنیم. حتی اگر قرار بود کاراکتر زنده را به صحنه بیاوریم باید طوری عمل می‌کردیم که تئاتر شکل می‌گرفت. برای مثال اگر قرار بود که همسر شهید دوران بیاید و زیر نور موضعی قرار بگیرد در واقع او را وامی‌داشتیم که وارد یک جریان تئاتری شود تا اینکه بخواهیم زندگی مستند را نشان بدهیم. یعنی داشتیم چیزی را نمایش می‌دادیم که مستند صددرصد نبود. مهین صدری هم در نوشتن، تخیل خود را وارد می‌کرد و این نوع نوشتن، مانع از بکارت مستندبودن می‌شد و لازم بود که در آن، ذهن و تخیل نویسنده، کارگردان و بازیگران مداخله کند. بنابراین ما خواستیم تئاتری را کار کنیم که در شیوه اجرایی، نزدیک به زندگی شویم. بنابراین برایمان مُسَجّل شد که از بازیگران حرفه‌ای استفاده کنیم و صحنه از تکنیک و عوامل حرفه‌ای شکل بگیرد و این بیشتر تداعی‌گر این مفهوم خواهد بود که تئاتر ما دارد وجوه مستندش را کم‌رنگ می‌کند و فقط کاراکترها و رویدادها بر اساس واقعیت نوشته شده‌اند. به‌هرحال، موسیقی و لباس را باید به شخصیت‌ها تحمیل می‌کردیم و اینها تئاتربودن را بیشتر تداعی می‌بخشد تا مستند بودن را.
چقدر واقعی‌بودن نقش‌ها در نحوه ارایه و اجرا برایتان اهمیت پیدا می‌کرد؟
در واقع هدف اصلی این شد که ما قرار نیست که نزدیک به شخصیت‌های واقعی، بازی را پیش ببریم. یعنی قرار شد که موبه‌مو وفادار به کاراکترهای واقعی در اجرا نباشیم. می‌خواستیم درباره وجوه انسانی این سه زن، حرف بزنیم و اینکه مخاطب هم آزاد باشد که از ظن خودش برداشت کند؛ چون آنها یا می‌فهمیدند که این شخصیت‌ها کدام شخصیت‌های واقعی هستند یا نمی‌فهمیدند و فقط پی به شخصیت نمایش می‌بردند. برای همین، متن از دهه 60 و نوجوانی و جوانی این شخصیت‌ها آغاز می‌شود که این زندگی تا زمان امروز و دهه 90 به درازا می‌کشد.
در 20، 30 سال اخیر در کشورهای صاحب‌تئاتری چون انگلستان و آمریکا، تئاتر مبتنی بر مونولوگ، یک جریان متداول است؛ شما برای اجرای این مونولوگ‌ها چه تحقیقاتی را پیش روی داشتید؟
در ابتدا تکیه‌مان بر مستندات بود و مهین صدری نیز گفت‌وگوهای مفصلی گرفته بود که بتوانیم نزدیک به واقعیت زندگی این آدم‌ها را نشان بدهیم. بنابراین در شیوه اجرا حرکتمان این بود که مونولوگ‌ها نزدیک به واقعیت اجرا شود.
دلایل انتخاب این بازیگران (الهام کردا، ستاره اسکندری و باران کوثری) چه بود؟
این دیگر به شیوه کارکردن کارگردان برمی‌گردد. ممکن است برویم سراغ نابازیگران و کار به سمت تئاتر تجربی برود اما من می‌خواستم که یک تئاتر داشته باشم و برایم مهم بود که از بازیگرانی استفاده کنم که تجربه بازیگری قابل‌تاملی داشته باشند؛ ازسوی‌دیگر توانایی بازیگران برایم مهم بود که از پس آن نقش بربیایند. با الهام کردا قبلا هم کار کرده بودم و بضاعتش را در ذهن مرور می‌کردم که آیا از این سه نقش، بهتر است کدام نقش را بازی کند. برای همین، مهناز دوران را برایش مناسب‌تر دیدم. از آن سو نیز بازیگری می‌خواستم که بتواند نقش تین‌ایجرتر را عهده‌دار شود؛ لیلا اسفندیاری، به لحاظ فرهنگی و نوع دیدش به زندگی، چنین آدمی است و باران کوثری چنین مناسبتی با نقش را بیشتر پیدا می‌کرد. در عین‌حال او در این نقش نسل جوان‌تر ما را نمایندگی می‌کرد. در اجرای اول که در تالار حافظ داشتیم، سارا بهرامی این نقش را بازی کرد که در اجرای تالار شمس، او به دلیل فیلم و سریال نتوانست با ما بماند و از باران کوثری خواستیم این نقش را بازی کند. اما هر دو انتخاب ترجیحا نسبت به گزینه‌های دیگر تناسب لازم را برای ایفای این نقش داشتند. چرا که لیلا اسفندیاری یک کوهنورد است و مجرد و فواید و مضرات نسل جوان که در این کاراکتر متجلی است باید در بازی آشکار شود. به‌هرحال باید تجربه بازیگر هم برای این نقش از قبل مهیا باشد و او باید بتواند از پس ارایه‌اش بر بیاید. همچنین او بتواند در شیوه مونولوگ، که چندان هم راحت نیست، نقش را نمایان کند.
بازیگرانتان هم طوری رفتار می‌کنند که یکی مثل ستاره اسکندری بازی‌اش در نقش شهلا به شیوه حسی‌تر است و الهام کردا با تکنیک، نقش همسر شهید دوران را بازی می‌کند که در نوع خود، بازی قابل‌تاملی است. اینکه با حرکت دست توانسته کل بازی‌اش را جهت‌دهی درست بدهد و بتواند یک نقش را به درستی پردازش کند، نشانه بازی قابل اعتناست. این نوع متفاوت بازی هم پیشنهاد شماست یا خود بازیگران این‌گونه مسیر را یافته‌اند؟
ما به هم پیشنهادهایی داده‌ایم. اولین اتفاق در جمع، این است که به دلیل مستند‌بودن نقش‌ها، بهتر است که مثل همان‌ها یا نزدیک به همان‌ها بازی شود؛ یعنی باید بتوانیم کاراکتر را هم به شکل مستند ارایه کنیم؛ یعنی بازیگر مثل نقش راه برود، غذا بخورد، بخوابد و برخیزد. برای همین حتی الهام کردا مصمم شد که برود شیراز و از نزدیک، همسر شهید دوران را ببیند و بتواند بازی‌اش را شبیه حرکات او طراحی کند. اما من گفتم اصلا نیازی نیست که شبیه‌سازی کنیم و نیاز به این سفر و ملاقات کاراکتر مستند هم نیست. ما به این نتیجه رسیدیم که خوانش خودمان را ارایه کنیم. در واقع نمی‌خواهیم از نقش، گرته‌برداری کنیم و عین‌به‌عین و نزدیک به واقعیت رفتار کاراکتر را نشان بدهیم. چه‌بسا این کار راحت‌تر هم بود؛ چون هم عکس و فیلم از شهلا و لیلا بود و هم مهناز دوران در دسترس بود. در نهایت تصمیم قطعی‌تر ما این شد که در کل شبیه‌سازی نکنیم. بلکه هدف این شد که فقط نگاه و ایدئولوژی کاراکترها مد نظر قرار بگیرد و سعی شود که نقش بر اساس متن درست بازی شود. زمانی که خانم شهیددوران به تالار حافظ آمد و نمایش را دید، ما دیدیم که چقدر حرف‌زدن‌ها و حالات الهام کردا ناخودآگاه به مهناز دوران نزدیک شده است. ما خیلی گپ زدیم و نقش را تحلیل کردیم. برای همه گروه به ضرس‌قاطع، تصمیم این بود که بازی‌ها به سمت زندگی برود. زمانی که الهام کردا می‌خواست لهجه شیرازی را ارایه کند ما ازش خواستیم که زیاد هم لازم به لهجه‌دارشدن نقش نیست و یک حالتی از آن باید باشد. اگر بازیگران، نقش‌ها را درست فهمیده باشند خروجی‌اش هم برای مخاطب، باورپذیر خواهد بود.
ایده آشپزخانه هم برای شما بود یا در متن به آن اشاره شده است؛ چون این ایده هم، قابلیت زیادی به اجرایتان و روابط سه زن متفاوت در یک فضای مشترک داده است؟
خانم صدری هیچ توضیحی نداده است در متن و حتی به ما این اختیار را داد که خودمان دستورات صحنه را بنابر خواست خودمان بیابیم. من هم خوشحالم که منوچهر شجاع را برای انجام این کار انتخاب کردم و در گفت‌وگوی با هم، به ایده آشپرخانه رسیدیم و این مسیر را در طول تمرین پیش رفتیم تا اینکه 10 روز و شاید هم دو هفته مانده بود به زمان اجرا به طور ناگهانی منوچهر شجاع به من گفت که چه اشکالی دارد که این سه نفر در حال آشپزی‌کردن باشند. به نظرم طراحی، همیشه مکمل کارگردانی است و تیزهوشی شجاع در خدمت اجرا بود و ما توانستیم شکل اجرا را در این گپ‌وگفت‌ها نهایی کنیم. چون در آشپزی‌کردن واقعیت بازی بیشتر نمایان می‌شود و جایی برای رفتار زیادی و اغراق‌شده باقی نمی‌ماند.
نور، نقش اساسی در نمایش هم‌هوایی دارد؛ چگونه نور در خدمت اجرا قرار گرفت؟
نور را هم منوچهر شجاع طراحی کرد و می‌خواستیم همخوانی بین نور، لباس و رنگ صحنه ایجاد کنیم. در صحنه به جز میوه‌های آشپزخانه دیگر رنگی نداشتیم مگر سیاه و سفید و خاکستری. بنابراین یک نفر هماهنگی بین عناصر دیداری را به درستی انجام داد و نور هم از این مقوله پیروی کرده است.
مهندسی صدا هم در فضاسازی، نقش موثری داشته است... .
محمدرضا جدیدی که در کارهای قبلی‌ام با ما همکاری داشته است، یکی از طراحان صدا و آهنگسازانی است که بر کارش مسلط است و این بار هم توانستیم تجربه خوبی داشته باشیم. در ابتدا قرار بود که موسیقی بر اساس موسیقی دهه‌ها باشد و حس نوستالژیک را نشان دهد. اما به تدریج دیدیم که کمکی به فضا و اجرا نمی‌کند و یکی‌یکی این قطعات حذف شد. ما به این سمت رفتیم که برای کار، طراحی صدا کنیم و یکی از این صداها مربوط به گوینده رادیو عراق است که از ما می‌خواهد به دلیل حمله هوایی، شهرها را ترک کنیم. همچنین در بخش دادگاه، دیدیم که هاش‌اف بهتر جواب می‌دهد و درعین حال جنس دیگری از مواجهه با مخاطب است. همچنین لحظه‌به‌لحظه خواستیم آمبیانس صحنه و مود را به مخاطب القا کنیم. همچنین محمدرضا جدیدی ملودی‌هایی را برای کار ساخت. بنابراین مجموعه‌ای از موسیقی انتخابی و ساخته‌شده و صدا در خدمت مهندسی صدای کار قرار گرفت.
بازتاب کار برایتان چگونه بوده و برای جمع‌بندی چه نظری برای این نمایش دارید؟
هم‌هوایی تجربه‌ای بود که نسبت به تجربیات قبلی‌ام یک کورس کارگردانی است. ما نزدیک به 90 اجرا در تهران و شیراز داشتیم. 38اجرا در تالار حافظ و 45 اجرا در تالار شمس. مخاطب، بی‌اغراق، وقتی کار را دید، دچار همذات‌پنداری و کاتارسیس شد و این نشان داد که اگر روال تئاتر ما این بشود که به قصه، توجه نشان بدهیم مردم ما را می‌بینند. همچنین در این نمایش یک انرژی خاص بود که بدون شعار باید بگویم بسیار جذاب است و تمام اعضای گروه هم این انرژی را گرفته‌اند. انگار ما از آزمایشی، سربلند بیرون آمده باشیم و خدا کمک کرده که موفق باشیم. امیدوارم باز هم بتوانم در صورت مهیا شدن شرایط، اجرای هم‌هوایی را ادامه بدهم؛ زیرا ما نه سوپراستار داشتیم و نه از ترفندهای عوام‌گرایانه برای جذب مخاطب استفاده کرده‌ایم؛ بنابراین نمایش بنابر صداقتی که با مخاطب رودررو شده به موفقیت رسیده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.