چشمانداز تئاتر ایران در گفتوگو با «علیرضا نادری»
تماشاگران شریفاند
فرزانه ابراهیمزاده
علیرضا نادری «استاد کلمات» است. خوب میداند چطور از کلمات استفاده کند و آنها را در چه جایگاهی قرار دهد. برای همین هم حرفزدن با او بیتردید همیشه دلنشین است و دوستداشتنی. بهانه نمیخواهد. شاید هم بهانه نخواستن دلیل خوبی بود که در آستانه نوروز 94 به سراغ او برویم و درباره برنامههای سال آیندهاش بیشتر بدانیم. او در میانه آمادهکردن مراسم رونمایی چاپ نمایشنامه «کوکوی کبوتران حرم» بود و بهشدت درگیر؛ بااینهمه در شلوغی روزهای آخر سال، وقتش را به این گفتوگوی نهچندانبلند داد. حرفهای زیادی بود که میشد از نادری شنید؛ اما زمان کوتاه بود و باید به سوالات کوتاه بسنده و آنها را به مصاحبه دیگری که در آینده نزدیک قولش را گرفتیم موکول کرد. نخستین سوال درباره نمایشی بود که قرار بود نیمه دوم سال 93 در تماشاخانه ایرانشهر به صحنه ببرد. در گفتوگوی قبلیمان در مهرماه درباره این نمایش صحبت کرده بود. میدانستیم که با وجود آمادهبودن متن نمایش و سالن، او با چند چالش روبهرو شده بود. مهمترین چالش، پیداکردن بازیگری بود که بتواند به عمق و ریشه کلمات برود و بالا بیاید: «آیا این نمایش بههمیندلیل به تعویق افتاد؟» پاسخش همین
بود: «همینطوره! ایده جستوجوی زبان کامل- یا شراب وحدت بشری- چیزی نیست که دست از سر هر نویسنده خسته از تکرار نوشتن برای خود و قوم و خویش وطنی بردارد؛ البته بر سر خیلیها هم دست نمیگذارد، جز نویسندگانی که گاهی خود را دستبهسر کنند و بگویند چه باید کرد؟ برای من ابتدا دغدغه یک زبان که آبشخورش چندجور و سپس یکطور مثلا ایرانی باشد، سالها دغدغه بود و شد همان تعداد کار، فیلمنامه و نمایشنامه با لهجهها و جورهای مختلف، برخی اجرا شده و برخی نه، اما این ماجرا کمی بزرگتر و در نتیجه سختتر است. ابتدا فکر میکردم ممکن است فقط مشکل بازیگران باشند؛ کمکم مشکلات دیگری هم علاوه شدند و فعلا فکر اجرا، آخرین چیزی است که به آن مشغول میشوم!»
فکر اجرا آخرین چیزی است که به آن مشغول میشوم. این پاسخ سوال بعدی بود که در ذهن میچرخید: «برنامه شما برای سال آینده، اجرای نمایش است یا نوشتن؟ یعنی قصد دارید با دنیای کلمات زندگی کنید یا آنها را به چشم مخاطب بیاورید؟»
پاسخ روشن بود: «پاسخ پرسش دوم هم در ادامه همان اولیست؛ اما چهبسا در سال آینده این ایده به اجرا نزدیکتر شود، آدمی به امید زنده است؛ اما کارهای مهمتر-همانطور- که میدانید اجرا نیست. به هزار دلیل امروز غیرضروریترین کار به عقیده من اجراست...»
اما علیرضا نادری جز نوشتن و تدریس که برنامه همیشگیاش بوده و است؛ سال 93 با کاندیداشدن در هیاتمدیره خانهتئاتر به سمت کارهای صنفی رفت. از این پرسیدم که مدتی است درگیر کارهای اجرایی خانه تئاتر و هیاتمدیره شده و خبرها نشان از آن دارد که در تلاش است صنف مهم نمایش کشور را به سمت بهوجودآوردن شرایط مناسب برای اهالی تئاتر ببرد. جواب داد: «دقیقا همان است که شما میگویید. شروع فعالیت صنفی من و دوستانم با همین ایدهها و رویاها آغاز شد که اکنون به موانعی خورده که برخی موانع همیشگی در برابر هر تغییری هستند؛ چیزهایی نظیر سوءتفاهم و احتمالا خطاهای دوطرف و گاهی هم برخی موانع بهخاطر تصادم تغییرات با منافع برخی است... این برخی اگر به صداقت ما و ضرورت تغییرات واقف نشوند، طبیعتا زیان خواهند دید. همین ماجرا را طول داده البته بیتجربگی ما هم در فهم منافع دیگران دردسرساز شده است... بههرحال در درجه اول، امیدواریم نخبگی همه کسانی که سالها در این ملک هنر ورزیدهاند یا کارهای تشکیلاتی سیاسی و فرهنگی کردهاند کمک کند تا ضرورتها را دریابند. شرایط فعلی صنف با این روند یقینا بنبست کامل را نخست برای مخالفان تغییر پدیدار
میکند!»
سال 92 برای علیرضا نادری سال خوبی نبود؛ اما سال 92 گذشت و سال 93 را با روحیهای تازه آغاز کرد. او سال 92 شاهد اجرای نمایش سفر طولانی طوبا به کارگردانی محسن حسنزاده از آثارش بود و قرار بود نمایشی دیگر اجرا کند. این بهانهای بود تا نظرش را درباره سالی که گذشت بپرسیم: «سال 93 را برای تئاتر چطور ارزیابی میکنید؟ آیا حاشیههایی که بر متن در تئاتر وارد شد، فضا را به سوی چالشها برد. به نظرتان این حاشیهها مثل درگیری میان هنرمندان تئاتر بهنفع آنها بود یا نه؟» نادری در جواب گفت: «سال 93 سال خوبی نبود، در ادامه سالهای قبل که بسیار بد بودند. این سال دستکم امید به تغییرات در نحوه مدیریت و نحوه پیگیری مطالبات از طریق گفتوگو را در همه ازجمله من و دوستانم زنده کرد. ما گمان میکردیم و کماکان بر این عقیدهایم مطالباتی مثل تحرک در تئاتر- نهفقط تهران بلکه شهرستانها- موجب شکوفایی شود؛ اما این مهم، نیازمند فکر و برنامه است. به نظر من، نه وزارتخانه فرهنگ و ارشاد برنامهای برای این گسترش دارد و نه اتفاقا هنرمندان... این معضلی است که باید برطرف میشد و تاکنون نشده است. براین حرف من میشود صد خرده و نقد وارد کرد؛ اما حقیقت
همین است. هیچکس قادر نیست مستند برنامهای عملی نشان بدهد و بگوید برای مثال ما برای تربیت مخاطب تئاتر از میان هزاران جوان مدرسهای و اکنون دانشگاهی یک برنامه مثلا پنجساله داشتهایم... چنین مهماتی وظیفه آدمهای آیندهنگر است؛ اما با دریغ باید بدانید اغلب به فکر گذران امروز و نهایتا فردا هستند... همه درگیر بقا شدهاند و تا بقا تضمین نشود، برنامه نخواهند داد حال آنکه میشد برای رفع مشکلات، بقای امروز را یک سال قبل برنامهریزی کرد... به هرحال این حال هر جنبنده بیبرنامهای است!»
نادری هم مانند خیلی از اهالی تئاتر از دوگانگیای که در سال 93 میان هنرمندان افتاد و دعواهای درونگروهی دلگیر و گلهمند است. او دراینباره میگوید: «مشکلات ماهها قبل بین هنرمندان شاخص تئاتر ایران، فقط به دلیل فقدان فضا برای اجرا نبود و نیست و این نزاعها بازهم بهوقوع میپیوندد! اصالت این نزاعها مخدوش است گذرا اما همیشگی است... ریشه دارد! در ایران اغلب مشکل را در دیگری جستوجو میکنند.»
ریشه در دیگری همانگونه که نادری در ادامه از آن صحبت کرد، به تهمت به یکدیگر منجر میشود: «گروهی دیگری را وابسته کسی میدانند، آن دیگری آن دیگری را خائن لقب میدهد. اینها بلاهای توسعهنیافتگی فردی است... . میشود جامعهای در سطوح پایین دچار چنین نقایصی باشد؛ اما وقتی یا سطح نزاع آنقدر پایین بیاید که گویا شاهد دعوایی در کوچه هستی! یا طرفین نمیدانند یا ما نمیدانیم زمین بازی گم شده است یا طرفین متوجه نیستند، بههرحال انتقاد به همه ما وارد است و جامعه بیمنتقد منصف که براساس جهانبینی و زیباییشناسی و توانایی داوری قادر به قضاوت باشد، تربیت نشده است... من نیز بیتربیتی میکنم اگر کسی را محکوم یا حاکم میکنم؛ اما حق را به همه میدهم و حق خودم را پس از همه برمیدارم من از این نزاعها بیزارم و به همه دوستانم میدانند که چقدر احترام میگذارم!»
میخواستیم از چشمانداز تئاتر ایران در سال 94 بپرسیم اما صحبتهای نادری درباره احترام به هم و اختلافات درونگروهی هنوز به پایان نرسیده بود: «بله ما در چهار جهت اصلی پیشروی در وضع غریب و نامتوازن فعلی، بازگشت به گذشتههایی که هیچ سند و مدرکی از آنان در دست نداریم و چپروی یا راستروی- به هریک از این چهار جهت اصلی-که برویم یقین بدانید هیچ دستاوردی نخواهیم داشت... دو جهت دیگر باقی است... هستی شش جهت دارد؛ البته اگر دور خود چرخیدن را عمل اصلی ندانیم... پیشنهاد من رفتن به ریشههاست... هم در نوع مناسبات انسانی، هم در زمینه پژوهش، تعلیم آموزش و... و نیز در زمینه اجرا سطح ما بسیار پایین است؛ امروز گاه جای تماشاگران روی صحنه است... تماشاگران بسیار شریفاند که به برخی اجراها دشنام نمیدهند... سطح باید فراتر برود... هنرمندان تئاتر پیشگام تغییرات بزرگ نخست در خویش میتوانند باشند... ما بوی خاک گرفتهایم!»
در نهایت به اینجا رسیدیم که تئاتر ما در بنبست است؛ بنبستی که راه عبور از آن را بلد نیستیم؛ اما نادری این نظر را قبول نداشت و به شیوه کلمات خودش درباره آن صحبت کرد: «بنبسته نیست، بنریشه و بنخوب است... من راه خود را میروم و آینده غربال به دستان داوری خواهند کرد آنکه میرفت چه گفت! و آنها که ماندند یا چه را جهت انتخابشان بود یا دور خود چرخیدن نتیجه چه گرفتند؟»
علیرضا نادری «استاد کلمات» است. خوب میداند چطور از کلمات استفاده کند و آنها را در چه جایگاهی قرار دهد. برای همین هم حرفزدن با او بیتردید همیشه دلنشین است و دوستداشتنی. بهانه نمیخواهد. شاید هم بهانه نخواستن دلیل خوبی بود که در آستانه نوروز 94 به سراغ او برویم و درباره برنامههای سال آیندهاش بیشتر بدانیم. او در میانه آمادهکردن مراسم رونمایی چاپ نمایشنامه «کوکوی کبوتران حرم» بود و بهشدت درگیر؛ بااینهمه در شلوغی روزهای آخر سال، وقتش را به این گفتوگوی نهچندانبلند داد. حرفهای زیادی بود که میشد از نادری شنید؛ اما زمان کوتاه بود و باید به سوالات کوتاه بسنده و آنها را به مصاحبه دیگری که در آینده نزدیک قولش را گرفتیم موکول کرد. نخستین سوال درباره نمایشی بود که قرار بود نیمه دوم سال 93 در تماشاخانه ایرانشهر به صحنه ببرد. در گفتوگوی قبلیمان در مهرماه درباره این نمایش صحبت کرده بود. میدانستیم که با وجود آمادهبودن متن نمایش و سالن، او با چند چالش روبهرو شده بود. مهمترین چالش، پیداکردن بازیگری بود که بتواند به عمق و ریشه کلمات برود و بالا بیاید: «آیا این نمایش بههمیندلیل به تعویق افتاد؟» پاسخش همین
بود: «همینطوره! ایده جستوجوی زبان کامل- یا شراب وحدت بشری- چیزی نیست که دست از سر هر نویسنده خسته از تکرار نوشتن برای خود و قوم و خویش وطنی بردارد؛ البته بر سر خیلیها هم دست نمیگذارد، جز نویسندگانی که گاهی خود را دستبهسر کنند و بگویند چه باید کرد؟ برای من ابتدا دغدغه یک زبان که آبشخورش چندجور و سپس یکطور مثلا ایرانی باشد، سالها دغدغه بود و شد همان تعداد کار، فیلمنامه و نمایشنامه با لهجهها و جورهای مختلف، برخی اجرا شده و برخی نه، اما این ماجرا کمی بزرگتر و در نتیجه سختتر است. ابتدا فکر میکردم ممکن است فقط مشکل بازیگران باشند؛ کمکم مشکلات دیگری هم علاوه شدند و فعلا فکر اجرا، آخرین چیزی است که به آن مشغول میشوم!»
فکر اجرا آخرین چیزی است که به آن مشغول میشوم. این پاسخ سوال بعدی بود که در ذهن میچرخید: «برنامه شما برای سال آینده، اجرای نمایش است یا نوشتن؟ یعنی قصد دارید با دنیای کلمات زندگی کنید یا آنها را به چشم مخاطب بیاورید؟»
پاسخ روشن بود: «پاسخ پرسش دوم هم در ادامه همان اولیست؛ اما چهبسا در سال آینده این ایده به اجرا نزدیکتر شود، آدمی به امید زنده است؛ اما کارهای مهمتر-همانطور- که میدانید اجرا نیست. به هزار دلیل امروز غیرضروریترین کار به عقیده من اجراست...»
اما علیرضا نادری جز نوشتن و تدریس که برنامه همیشگیاش بوده و است؛ سال 93 با کاندیداشدن در هیاتمدیره خانهتئاتر به سمت کارهای صنفی رفت. از این پرسیدم که مدتی است درگیر کارهای اجرایی خانه تئاتر و هیاتمدیره شده و خبرها نشان از آن دارد که در تلاش است صنف مهم نمایش کشور را به سمت بهوجودآوردن شرایط مناسب برای اهالی تئاتر ببرد. جواب داد: «دقیقا همان است که شما میگویید. شروع فعالیت صنفی من و دوستانم با همین ایدهها و رویاها آغاز شد که اکنون به موانعی خورده که برخی موانع همیشگی در برابر هر تغییری هستند؛ چیزهایی نظیر سوءتفاهم و احتمالا خطاهای دوطرف و گاهی هم برخی موانع بهخاطر تصادم تغییرات با منافع برخی است... این برخی اگر به صداقت ما و ضرورت تغییرات واقف نشوند، طبیعتا زیان خواهند دید. همین ماجرا را طول داده البته بیتجربگی ما هم در فهم منافع دیگران دردسرساز شده است... بههرحال در درجه اول، امیدواریم نخبگی همه کسانی که سالها در این ملک هنر ورزیدهاند یا کارهای تشکیلاتی سیاسی و فرهنگی کردهاند کمک کند تا ضرورتها را دریابند. شرایط فعلی صنف با این روند یقینا بنبست کامل را نخست برای مخالفان تغییر پدیدار
میکند!»
سال 92 برای علیرضا نادری سال خوبی نبود؛ اما سال 92 گذشت و سال 93 را با روحیهای تازه آغاز کرد. او سال 92 شاهد اجرای نمایش سفر طولانی طوبا به کارگردانی محسن حسنزاده از آثارش بود و قرار بود نمایشی دیگر اجرا کند. این بهانهای بود تا نظرش را درباره سالی که گذشت بپرسیم: «سال 93 را برای تئاتر چطور ارزیابی میکنید؟ آیا حاشیههایی که بر متن در تئاتر وارد شد، فضا را به سوی چالشها برد. به نظرتان این حاشیهها مثل درگیری میان هنرمندان تئاتر بهنفع آنها بود یا نه؟» نادری در جواب گفت: «سال 93 سال خوبی نبود، در ادامه سالهای قبل که بسیار بد بودند. این سال دستکم امید به تغییرات در نحوه مدیریت و نحوه پیگیری مطالبات از طریق گفتوگو را در همه ازجمله من و دوستانم زنده کرد. ما گمان میکردیم و کماکان بر این عقیدهایم مطالباتی مثل تحرک در تئاتر- نهفقط تهران بلکه شهرستانها- موجب شکوفایی شود؛ اما این مهم، نیازمند فکر و برنامه است. به نظر من، نه وزارتخانه فرهنگ و ارشاد برنامهای برای این گسترش دارد و نه اتفاقا هنرمندان... این معضلی است که باید برطرف میشد و تاکنون نشده است. براین حرف من میشود صد خرده و نقد وارد کرد؛ اما حقیقت
همین است. هیچکس قادر نیست مستند برنامهای عملی نشان بدهد و بگوید برای مثال ما برای تربیت مخاطب تئاتر از میان هزاران جوان مدرسهای و اکنون دانشگاهی یک برنامه مثلا پنجساله داشتهایم... چنین مهماتی وظیفه آدمهای آیندهنگر است؛ اما با دریغ باید بدانید اغلب به فکر گذران امروز و نهایتا فردا هستند... همه درگیر بقا شدهاند و تا بقا تضمین نشود، برنامه نخواهند داد حال آنکه میشد برای رفع مشکلات، بقای امروز را یک سال قبل برنامهریزی کرد... به هرحال این حال هر جنبنده بیبرنامهای است!»
نادری هم مانند خیلی از اهالی تئاتر از دوگانگیای که در سال 93 میان هنرمندان افتاد و دعواهای درونگروهی دلگیر و گلهمند است. او دراینباره میگوید: «مشکلات ماهها قبل بین هنرمندان شاخص تئاتر ایران، فقط به دلیل فقدان فضا برای اجرا نبود و نیست و این نزاعها بازهم بهوقوع میپیوندد! اصالت این نزاعها مخدوش است گذرا اما همیشگی است... ریشه دارد! در ایران اغلب مشکل را در دیگری جستوجو میکنند.»
ریشه در دیگری همانگونه که نادری در ادامه از آن صحبت کرد، به تهمت به یکدیگر منجر میشود: «گروهی دیگری را وابسته کسی میدانند، آن دیگری آن دیگری را خائن لقب میدهد. اینها بلاهای توسعهنیافتگی فردی است... . میشود جامعهای در سطوح پایین دچار چنین نقایصی باشد؛ اما وقتی یا سطح نزاع آنقدر پایین بیاید که گویا شاهد دعوایی در کوچه هستی! یا طرفین نمیدانند یا ما نمیدانیم زمین بازی گم شده است یا طرفین متوجه نیستند، بههرحال انتقاد به همه ما وارد است و جامعه بیمنتقد منصف که براساس جهانبینی و زیباییشناسی و توانایی داوری قادر به قضاوت باشد، تربیت نشده است... من نیز بیتربیتی میکنم اگر کسی را محکوم یا حاکم میکنم؛ اما حق را به همه میدهم و حق خودم را پس از همه برمیدارم من از این نزاعها بیزارم و به همه دوستانم میدانند که چقدر احترام میگذارم!»
میخواستیم از چشمانداز تئاتر ایران در سال 94 بپرسیم اما صحبتهای نادری درباره احترام به هم و اختلافات درونگروهی هنوز به پایان نرسیده بود: «بله ما در چهار جهت اصلی پیشروی در وضع غریب و نامتوازن فعلی، بازگشت به گذشتههایی که هیچ سند و مدرکی از آنان در دست نداریم و چپروی یا راستروی- به هریک از این چهار جهت اصلی-که برویم یقین بدانید هیچ دستاوردی نخواهیم داشت... دو جهت دیگر باقی است... هستی شش جهت دارد؛ البته اگر دور خود چرخیدن را عمل اصلی ندانیم... پیشنهاد من رفتن به ریشههاست... هم در نوع مناسبات انسانی، هم در زمینه پژوهش، تعلیم آموزش و... و نیز در زمینه اجرا سطح ما بسیار پایین است؛ امروز گاه جای تماشاگران روی صحنه است... تماشاگران بسیار شریفاند که به برخی اجراها دشنام نمیدهند... سطح باید فراتر برود... هنرمندان تئاتر پیشگام تغییرات بزرگ نخست در خویش میتوانند باشند... ما بوی خاک گرفتهایم!»
در نهایت به اینجا رسیدیم که تئاتر ما در بنبست است؛ بنبستی که راه عبور از آن را بلد نیستیم؛ اما نادری این نظر را قبول نداشت و به شیوه کلمات خودش درباره آن صحبت کرد: «بنبسته نیست، بنریشه و بنخوب است... من راه خود را میروم و آینده غربال به دستان داوری خواهند کرد آنکه میرفت چه گفت! و آنها که ماندند یا چه را جهت انتخابشان بود یا دور خود چرخیدن نتیجه چه گرفتند؟»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.