|

باز تعریف امید

پرویز براتی

حرف آخر را باید اول زد. 93، سال خوبی نبود. در ابتدا «امید»، در میانه «تحدید»، در انتها «تردید». سال رکود بی‌سابقه سینما، فرهنگ و هنر. شروعش خوب بود؛ با برداشتن سدّ سر راه فیلم‌ها و تئاترها و کتاب‌های توقیفی و با ایستادن پای مجوز تئاترهایی که یکی‌دوتاشان حتی تا آستانه توقیف هم رفتند. هنرمندان و دولتمردان، دست در دستان هم، از پس سالیان، پا به کوچه آشتی‌کنان گذاشتند. صحبت از همدلی بود و پایان قهر چندساله هنرمندان با وزارت ارشاد؛ به تعبیر علی جنتی. نیمه سال، در این سرخوشی دیونیزوسی گذشت. بادها اما، خبر از تغییر فصل می‌داد. بولتن‌سازان و حاشیه‌پردازان، با تلاش شبانه‌روزی! آدرس غلط دادند. حاشیه‌ها رفته‌رفته بر متن غلبه کرد و تحدید‌ها شروع شد. فشارها کار خود را کرد و دولت، سدّی دید از دلواپسان، مقابل خود. فیلم‌هایی که پروانه نمایش داشتند؛ یا رنگ اکران ندیدند یا اکرانشان به دو روز هم ‌قد نداد. سازها اذن دخول به هواپیما پیدا نکردند، کنسرت‌ها زوج و فرد شدند و همخوانان، محروم از رویت «سِن». دریای هنر دوباره متلاطم شد. دولتی‌ها ایستادند، کارت زرد گرفتند. صحبت از استیضاح وزیر شد. جبهه پایداری‌ روی نام «علی جنتی» کلیک کرد. وزیر به مجلس فراخوانده شد. موضوع تک‌خوانی و جمع‌خوانی زنان در کنسرت‌ها و ضرورت ممیزی و توقیف برخی فیلم‌ها از محورهای موردنظر کمیسیون فرهنگی بود. وزیر می‌بایست این مساله را بررسی کند و جوانب امر را به این کمیسیون اطلاع دهد. «عصبانی نیستم» و «قصه‌ها» با آنکه پروانه نمایش داشتند، توقیف شدند. کلید، داخل قفل نچرخید و گلایه‌ها - این بار نه از سوی دلواپسان که از جانب دوستان- آغاز شد. سینمایی که در ١٠سال گذشته نامش مصادره شده و منزلتش از دست رفته بود؛ هنوز نفس تازه نکرده، با تنگی نفس روبه‌رو شد. آنچه اما به نگرانی‌ها افزود و امید آغاز سال را به تردید بدل کرد، به‌واقعیت‌پیوستن آرزوی سال92 رییس سازمان سینمایی بود. ایوبی سال پیش گفته بود: «درصد اندکی از مردم، دغدغه‌های اجتماعی دارند و درصد باز هم کمتری دلمشغولی‌های روشنفکری و باز هم درصد پایین‌تر و ناچیزی مساله سیاسی دارند. سینمای ایران باید به‌سراغ موضوعاتی برود که بیشتر از اینها دغدغه و علاقه مردم است.» او یک‌سال پس از این اظهارات، همزمان با جشنواره فیلم فجر، با اشاره به فیلم‌های انتخاب‌شده این‌طور نتیجه‌گیری کرد: «اکثر فیلم‌ها را تماشا کرده‌ام. بیشتر فیلمسازها دغدغه فرهنگ و سبک زندگی ایرانی را دارند. مردم فیلم‌هایی که مفاهیم اجتماعی را به‌خوبی بیان می‌کنند دوست دارند. درواقع مردم فیلم‌های خوش‌ساخت و دارای قصه را دوست دارند.» این صحبت‌ها یادآور نکاتی بود که در سال‌های گذشته در «دفترچه سیاستگذاری سالانه معاونت سینمایی» بر آن تاکید می‌شد؛ اینکه سینماگر باید مطابق با «تجویز» مدیران فیلم بسازد. فیلم‌های برگزیده جشنواره اغلب واجد ویژگی‌های موردنظر رییس سازمان سینمایی بودند و همین‌جا زنگ خطر به صدا در آمد: «آیا فیلمساز باید طبق خواسته مدیران فیلم بسازد؟ در چنین حالتی آینده سینمای ایران به چه سمت‌وسویی می‌رود؟» زنگ‌ها برای «جنتی» و همکارانش به صدا درآمد و «کوچه آشتی‌کنان» دولت و هنرمندان به بن‌بست رسید.
در یکی از روزهای آغازین اسفند، وزیر ارشاد در جمع اهالی موسیقی گفت که «تسلیم خودسرها» نخواهد شد. سخنان شیرین جنتی اما کام اهالی فرهنگ و هنر را شیرین نکرد. از فرط تکرار وعده‌ها، اهالی هنر خود آستین بالا زده و «امید» را از نو بازتعریف کرده‌اند. حالا فیلمساز مستقل، خود را «دونده دوی استقامت» می‌داند. او باید با تعامل و صبوری نگاهش را در سینما حفظ کند؛ همان‌طور که ادوارد سعید گفته، سرزمین موقت روشنفکر، قلمروی اضطرار، مقاومت و مهارت در پیگیری است. حالا که سال، جامه نو به تن کرده، می‌شود از آخرین جمله‌های «دایی وانیا»ی چخوف وام گرفت؛ آنجا که «سونیا» می‌گوید: «تو در زندگی، شادی و خوشی نداشتی، اما صبر داشته باش.» بله، حق با چخوف است. آرام می‌شویم. پس زمزمه می‌کنیم: با همین دیدگان اشک‌آلود/ از همین روزنِ گشوده به دود/ به پرستو، به گل، به سبزه درود...

حرف آخر را باید اول زد. 93، سال خوبی نبود. در ابتدا «امید»، در میانه «تحدید»، در انتها «تردید». سال رکود بی‌سابقه سینما، فرهنگ و هنر. شروعش خوب بود؛ با برداشتن سدّ سر راه فیلم‌ها و تئاترها و کتاب‌های توقیفی و با ایستادن پای مجوز تئاترهایی که یکی‌دوتاشان حتی تا آستانه توقیف هم رفتند. هنرمندان و دولتمردان، دست در دستان هم، از پس سالیان، پا به کوچه آشتی‌کنان گذاشتند. صحبت از همدلی بود و پایان قهر چندساله هنرمندان با وزارت ارشاد؛ به تعبیر علی جنتی. نیمه سال، در این سرخوشی دیونیزوسی گذشت. بادها اما، خبر از تغییر فصل می‌داد. بولتن‌سازان و حاشیه‌پردازان، با تلاش شبانه‌روزی! آدرس غلط دادند. حاشیه‌ها رفته‌رفته بر متن غلبه کرد و تحدید‌ها شروع شد. فشارها کار خود را کرد و دولت، سدّی دید از دلواپسان، مقابل خود. فیلم‌هایی که پروانه نمایش داشتند؛ یا رنگ اکران ندیدند یا اکرانشان به دو روز هم ‌قد نداد. سازها اذن دخول به هواپیما پیدا نکردند، کنسرت‌ها زوج و فرد شدند و همخوانان، محروم از رویت «سِن». دریای هنر دوباره متلاطم شد. دولتی‌ها ایستادند، کارت زرد گرفتند. صحبت از استیضاح وزیر شد. جبهه پایداری‌ روی نام «علی جنتی» کلیک کرد. وزیر به مجلس فراخوانده شد. موضوع تک‌خوانی و جمع‌خوانی زنان در کنسرت‌ها و ضرورت ممیزی و توقیف برخی فیلم‌ها از محورهای موردنظر کمیسیون فرهنگی بود. وزیر می‌بایست این مساله را بررسی کند و جوانب امر را به این کمیسیون اطلاع دهد. «عصبانی نیستم» و «قصه‌ها» با آنکه پروانه نمایش داشتند، توقیف شدند. کلید، داخل قفل نچرخید و گلایه‌ها - این بار نه از سوی دلواپسان که از جانب دوستان- آغاز شد. سینمایی که در ١٠سال گذشته نامش مصادره شده و منزلتش از دست رفته بود؛ هنوز نفس تازه نکرده، با تنگی نفس روبه‌رو شد. آنچه اما به نگرانی‌ها افزود و امید آغاز سال را به تردید بدل کرد، به‌واقعیت‌پیوستن آرزوی سال92 رییس سازمان سینمایی بود. ایوبی سال پیش گفته بود: «درصد اندکی از مردم، دغدغه‌های اجتماعی دارند و درصد باز هم کمتری دلمشغولی‌های روشنفکری و باز هم درصد پایین‌تر و ناچیزی مساله سیاسی دارند. سینمای ایران باید به‌سراغ موضوعاتی برود که بیشتر از اینها دغدغه و علاقه مردم است.» او یک‌سال پس از این اظهارات، همزمان با جشنواره فیلم فجر، با اشاره به فیلم‌های انتخاب‌شده این‌طور نتیجه‌گیری کرد: «اکثر فیلم‌ها را تماشا کرده‌ام. بیشتر فیلمسازها دغدغه فرهنگ و سبک زندگی ایرانی را دارند. مردم فیلم‌هایی که مفاهیم اجتماعی را به‌خوبی بیان می‌کنند دوست دارند. درواقع مردم فیلم‌های خوش‌ساخت و دارای قصه را دوست دارند.» این صحبت‌ها یادآور نکاتی بود که در سال‌های گذشته در «دفترچه سیاستگذاری سالانه معاونت سینمایی» بر آن تاکید می‌شد؛ اینکه سینماگر باید مطابق با «تجویز» مدیران فیلم بسازد. فیلم‌های برگزیده جشنواره اغلب واجد ویژگی‌های موردنظر رییس سازمان سینمایی بودند و همین‌جا زنگ خطر به صدا در آمد: «آیا فیلمساز باید طبق خواسته مدیران فیلم بسازد؟ در چنین حالتی آینده سینمای ایران به چه سمت‌وسویی می‌رود؟» زنگ‌ها برای «جنتی» و همکارانش به صدا درآمد و «کوچه آشتی‌کنان» دولت و هنرمندان به بن‌بست رسید.
در یکی از روزهای آغازین اسفند، وزیر ارشاد در جمع اهالی موسیقی گفت که «تسلیم خودسرها» نخواهد شد. سخنان شیرین جنتی اما کام اهالی فرهنگ و هنر را شیرین نکرد. از فرط تکرار وعده‌ها، اهالی هنر خود آستین بالا زده و «امید» را از نو بازتعریف کرده‌اند. حالا فیلمساز مستقل، خود را «دونده دوی استقامت» می‌داند. او باید با تعامل و صبوری نگاهش را در سینما حفظ کند؛ همان‌طور که ادوارد سعید گفته، سرزمین موقت روشنفکر، قلمروی اضطرار، مقاومت و مهارت در پیگیری است. حالا که سال، جامه نو به تن کرده، می‌شود از آخرین جمله‌های «دایی وانیا»ی چخوف وام گرفت؛ آنجا که «سونیا» می‌گوید: «تو در زندگی، شادی و خوشی نداشتی، اما صبر داشته باش.» بله، حق با چخوف است. آرام می‌شویم. پس زمزمه می‌کنیم: با همین دیدگان اشک‌آلود/ از همین روزنِ گشوده به دود/ به پرستو، به گل، به سبزه درود...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.