در بر همان پاشنه میچرخد
گروه اندیشه: در سالی که گذشت، مطابق معمول این سالها، بر شمار کتابهای نظری فارسی افزوده شد؛ درست مثل سالهای گذشته، بیهیچ تفاوتی. اگر برای چند لحظه دست از بازی با اعداد برداریم و بر سر اختلاف چند عدد کتاب و البته تعداد بیشمار درختان قطعشده چانه نزنیم، همه همنظر خواهیم بود که در بر همان پاشنه سالهای اخیر چرخیده: چاپ تعداد «زیاد»ی کتاب در حوزه نظری با تیراژ «کم» و «بسیار کم» و البته به همان اندازه، آشفته و دستپاچه، هم در پیچ عرضهوتقاضا و هم در پیچ و راهروهای ارشاد. مثل هر سال میتوان به تعداد معدودی کتاب مهم تالیفی و ترجمه در حوزههای فلسفه، علوم سیاسی، تاریخ، دین و در کل، علوم انسانی و اجتماعی اشاره کرد و انبوهی از ترجمهها و تالیفات بیاهمیت را نادیده گرفت. غمانگیز آنکه باوجود عناوین متعددی که هر هفته و هر ماه، منتشر میشود، تعداد کمی از آنها قابل خواندن و تامل است. آیا اشارهای به همان معدود آثار میتواند به بهبود فضای کتاب در ایران بینجامد؟
آیا تمایلی به این شکل از زندگی دارید؟
چیزی به پایان جنگ سرد نمانده بود که تاچر و ریگان، ارزشهای بازار و اندیشه بازاری را با هر ضرب و زوری، به مهمترین عامل در زندگی اجتماعی بدل کردند. از همین دوره بود که منطق خریدوفروش، نهتنها بر کالاهای مادی بلکه بر کل زندگی مردم جهان حاکم شد. اما همانطور که انتظار میرفت، دوره ایمان سرمستانه به بازار و محدودیتزدایی از بازار نمیتوانست دوام داشته باشد و در سالهای منتهی به بحران مالی 2008 ورق برگشت و وقت آن رسید که همه از خود بپرسند آیا تمایلی به این شکل از زندگی دارند؟ کتاب «آنچه با پول نمیتوان خرید» اثر مایکل سندل، از جمله آثاری است که مستقیما به دنبال ضرورت طرح چنین پرسشی است. او با ارایه مثالهایی ملموس و با نثری ساده و شوخطبعانه -که البته ترجمه روانی نیز از آن به فارسی منتشر شده- مشکلات نظام بازارمحور لیبرالی را نشان میدهد. این کتاب برخلاف دیگر آثار این نویسنده، کمتر بحثهای فلسفی دارد. کتاب در سال 2013 نوشته شده و به تاثیرات بحران اقتصادی 2007 بر زندگی مردم آمریکا میپردازد. سندل میکوشد با مثالهای متعددی اثبات کند بازار صرفا سازوکار نیست و ارزشهایی نیز با خود به بار میآورد. چون این تصور که
بازار به چیزهایی که مبادله میکند، دست نمیزند و آلودهشان نمیکند، روزبهروز ناموجهتر میشود. پس باید از خود پرسید: حرکت به سوی جامعهای که همهچیز در آن قابل خریدوفروش است: باید نگرانکننده باشد؟ به دو دلیل: نابرابری و فساد. اول اینکه سلطه بازار، نابرابری و تبعیض در سطح جامعه به وجود میآورد. سندل و همفکرانش در سنت «جماعتگرایان» نابرابری در برابر عدالت را از ابتدا یک ارزش اخلاقی نکوهیده میدانند که مهمترین عامل برای جلوگیری از هجوم بازار به زندگی است. دومین دلیل، فساد است که در موارد مختلف، اَشکال متنوعی به خود میگیرد. در نظر سندل، خریدوفروش فضیلتهای اجتماعی و اخلاقی به تنزل و فساد آنها منجر میشود. ازاینرو، کتاب سندل ذهن خواننده را با پرسشهایی ضروری درگیر میکند: اینکه بازار باید چه نقشی در حیات اجتماعی و روابط شخصی ما داشته باشد؟ چه چیزهایی را میتوان و چه چیزهایی را نمیتوان یا نباید با پول خرید؟ پول کجا نباید بتواند حکمرانی کند؟ آیا جامعهای میخواهیم که در آن همهچیز را به فروش گذاشتهاند؟ و سرانجام، آیا مواهب یا نعمات شهروندی و اخلاقی مشخصی وجود دارد که نباید بر آنها قیمت گذاشت؟ پرسشهایی
که بسیاری از ما هر روزه با آن درگیریم، ولی شاید میترسیم آنها را بپرسیم.
آنچه با پول نمیتوان خرید/ مایکل سندل/ ترجمه: حسن افشار/ ناشر: مرکز/
قیمت: 12500 تومان
تلاش برای تبیین مهمترین تولید فکری مسلمانان
داوود فیرحی مدتهاست با یک فرض عمومی در جهان اسلام پیش میرود: «فقه در مقام مهمترین تولید فکری مسلمانان در حوزه دانشهای عملی». مجموعه آثاری که او در سالهای اخیر تولید کرده همگی حول همین محور میچرخند و دغدغه اصلی او نیز بسط و گسترش این پیشفرض است. یکی از مهمترین آثار تالیفی منتشرشده در سال گذشته، جلد دوم کتاب «فقه و سیاست در ایران معاصر» بود. جلد نخست این مجموعه با عنوان فرعی «فقه سیاسی و فقه مشروطه» در حدود دو سال پیش منتشر شده بود و سال گذشته مجلد دوم آن نیز به بازار آمد. فرض فیرحی در این مجموعه، فارغ از بحث درباره صدق و کذب آن، همان گزاره بحثانگیز مقدماتی است. بر این اساس او درتلاش است از درون فقه بهعنوان یک دانش سنتی، نظریات جدیدی در حوزه سیاست بیرون بکشد. بنابراین کتاب حاضر کتابی است درباره مواجهه فقه سنتی و کنونی با دولت و نهادهای مدرن مانند دموکراسی. فیرحی با این پیشفرض در کتاب «فقه و سیاست در ایران معاصر» نیز به دنبال بررسی تطور و تحول فقه سیاسی دوره پهلوی دوم و پس از انقلاب است. او در امتداد بررسی فرهنگ سیاسی پهلوی اول به ادامه بررسی تحول حکومتداری و فقه حکومت اسلامی میپردازد. فیرحی
دگرگونی الگوهای حکومتداری در ایران معاصر را نشان میدهد و مسیر حرکت احکام فقه سیاسی را دنبال میکند. آنچه اهمیت کار فیرحی را در میان آثار همزمینهاش برجسته میکند سعی او در تبیین ربط و نسبت اندیشههای رادیکال همچون آرای کسروی و حکمیزاده در دهه بیست با طرح اندیشه حکومت اسلامی در دهه چهل شمسی است. موضوعی که فیرحی از آن با عنوان پل میان اندیشه سیاسی و فقه سیاسی یاد میکند. بااینحال، این کتاب نیز همچون نیمه اول این مجموعه میتواند برای خواننده ایرانی مهم باشد چون فیرحی در آن، دگرگونی الگوهای حکومتداری در ایران معاصر، از دموکراسی به اقتدار را ملاحظه میکند و بهدنبال این دگرگونیها در عرف حکومت، نشان میدهد که این موضوع ماهیت موضوعشناختی دارد و نظریه و احکام فقه سیاسی در ایران نیز، از دموکراسی به اقتدار و از مدیریت نامتمرکز به متمرکز حرکت کرده و تحول یافته است. این کتاب میکوشد نشان دهد معضل مسلمان ایرانی امروز چیست و چطور میتوان از گسلهای موجود، رها شد. بنابراین، مسالهای که فیرحی در این کتاب به دنبال آن بوده شاید صرفا طرح این پرسش باشد که «آیا امکان ندارد بار دیگر فکر کنیم مسیر طیشده ما به لحاظ
تمرکز به کجا خواهد رفت؟»
فقه و سیاست در ایران معاصر/ داوود فیرحی/ ناشر: نی / قیمت: 27000 تومان
«پدیدارشناسی روح» ایرانی
یکی از معدود آثار تالیفی قابل توجه در سال گذشته «پنج اقلیم حضور» داریوش شایگان بود. اگر برایتان سوال است که چرا تا این حد ایرانیان شعر حفظ میکنند و در هر زمانومکانی که فرصت دست دهد چند بیتی شعر ازبر میخوانند و حتی اگر تاثیر پیوند میان ایرانیان و شاعرانشان بر وضعیت کنونی آنها نیز برایتان محل بحث است، کتاب «پنج اقلیم حضور» کتابی مهم خواهد بود چون با انگیزه طرح همین پرسشها نوشته شده است. شایگان در این کتاب در مقام یک متفکر به پنج شاعر بزرگ ایرانی، فردوسی، خیام، مولوی، سعدی و حافظ میپردازد. تحلیل او از نوع تحلیل ادبی نیست؛ بلکه میخواهد بنیانهای فکری ایرانیان را بررسی کند. او در این کتاب در پی «خصلت شاعرانگی ایرانیان» است، نهازنظر ادبی بلکه از بعد پدیدارشناختی و میخواهد بداند چرا شاعرانگی تا این حد بر جهانبینی ایرانیان سایهانداخته است. در نظر شایگان، ویژگی شاعرانگی، به جهانبینی ایرانیان، هویتی خللناپذیر بخشیده و این موقعیت کمنظیر نسبت به گذر زمان بیتفاوت بوده است. گویی زمان نهتنها تاثیری بر رابطه دیرپای ایرانیان با بزرگانشان نداشته بلکه در برداشت آنها نسبت به حضور این شاعران نیز هیچ دخالتی
نداشته است. شایگان درعینحال از خلال نگاه به این پنج شاعر که گاه با هم متناقض بهنظر میرسند سعی میکند به جهانبینی ایرانیان پی ببرد. اما از آنجا که دغدغه شایگان در این کتاب هویت است، سراغ قلههای شعری ایران که تاثیر فراوانی بر نحوه تفکر ایرانی داشتهاند میرود و بر این پنج شاعر دست میگذارد، چون معتقد است آنها منظومهای را شکل دادهاند که برای هر ایرانی «حیوحاضر» است و متعلق به گذشته نیست. وجه ممیزه این شاعران با دیگر اهالی ادب ایرانی به روایت او عبارت است از اینکه «هر یک از این پنج شاعر بلندآوازه، بازتابنده یکی از وجوه روح ایرانی است و منظومه متشکل از مجموعه آنان که بر کل زندگی و جهانبینی ایرانی سایه گسترده، میان او و یکیک اقالیم حضور برساخته این شاعران، پیوندی اسرارآمیز برقرار کرده است». بااینحال او نگاه انتقادی خود را نیز در این مواجهه حفظ میکند و تاکید دارد ایدههای این شاعران ضمن اینکه زیبا هستند، درعینحال به ذهن ایرانی اجازه نمیدهند از گردونه آنها خارج شوند.
پنج اقلیم حضور/ داریوش شایگان/ ناشر: فرهنگ معاصر/ قیمت: 12000 تومان
از تاریخ باید حساب کشید
کتابهای صرفا نظری زیادی در سال گذشته منتشر شد؛ اما تعداد کتابهای انضمامی که واقعیتها را بازگو و تفسیر کنند، بسیار کم بود. «انسانیت: تاریخ اخلاقی قرن بیستم» یکی از مهمترین کتابهای انضمامی و بهعبارتدقیقتر تحلیلی-تاریخی سالهای اخیر است که به تحلیل جنایات قرن بیستم و نوزدهم مىپردازد؛ تحلیلی دردناک و البته قابل درک از توحش قرن بیستم که بیپرده با واقعیتهای تاریخی مواجه میشود. تاریخی که جاناتان گلاور در این کتاب ارایه میدهد تاریخی نگرانکننده است و البته آینهای است که حتی میتوان پانزده سال ابتدایی قرن حاضر را نیز در آن دید: اینکه چگونه انسانیتزدایی فردی و جمعی از دیگران، تقسیم مسوولیت اعمال در میان جمعی بزرگ و عقلانیسازی فایدهگرایانه میتواند هویت اخلاقی را از پا در آورد. اگر در برابر جنایات و توحش قرن گذشته و 10، 15سال اخیر از خود و دیگری میپرسید: «پس تکلیف اخلاق چیست؟» شاید پاسخ را بتوانید در کتاب «انسانیت» بیابید. گلاور در این کتاب میکوشد بعدی تجربی به اخلاقیات ببخشد، بهعبارتدیگر تلاشی برای جمعکردن اخلاق و تاریخ؛ چون از اخلاق برای طرح پرسشهایی در برابر تاریخ استفاده میکند و متقابلا از
تاریخ برای ارایه تصویری از استعدادهای پنهان انسان بهره میبرد که به اخلاقیات مرتبط است. «انسانیت» کتابی است که تاریخ را با عینک اخلاق میبیند: برای این کار، نخست اخلاق و مفاهیم اخلاقی را تعریف کرده و در ادامه برخی از بزنگاههای مهم تاریخی سده بیستم را با بهرهگیری از این مضامین بازگو میکند. این کتاب با بسیاری از دیگر تحلیلهای انضمامی قرن بیستم نیز متفاوت است، چون هدف کتاب ارایه شرحی تقویمی از رخدادها نیست؛ بلکه رخدادهای تاریخی را از منظر منابع اخلاقی واکنشهای انسانی و محدودیتهایشان نشان میدهد. درحقیقت، رخدادهای تاریخی محملی برای بررسی این منابع و واکنشها و محدودیتهای آنها در این کتاب است و از این راه نشان میدهد ورای وقایع و رخدادهای بهظاهر متفاوت، ویژگیهای کموبیش مشترک انسانی وجود دارد. علاوهبراین، گلاور در این کتاب میکوشد اخلاق را از فرم محض فلسفی و انتزاعی جدا کند و برای این کار چارهای ندارد جز گزینش آن واقعیتهای تاریخیای که اخلاق را با چالشی جدی مواجه کرده است. گلاور در این کتاب، با اخلاق، تاریخ را به پرسش میکشد؛ بنابراین غیرقابلانتظار نیست با توجه به تاریخ قرن بیستم، این نگاه،
واقعیتهایی هولناک را بازگو کند. کتابی که میان اثری تاریخی و اثری فلسفی معلق است و شاید مهمترین ویژگی آن باشد. نویسنده کتاب کوشیده از نقطهنظری اخلاقی و با ذهنیتی تاریخی - فلسفی به قرن گذشته بنگرد. بنابراین ازیکسو، جریانهای فکری و فلسفی را در بستر تاریخی دنبال میکند و ازسویدیگر، رخدادهای تاریخی را با پشتوانه فکریشان تحلیل میکند. اما درهرحال، میکوشد بازتاب آن را در اخلاق نشان دهد.
انسانیت: تاریخ اخلاقی قرن بیستم/ جاناتان گلاور/ ترجمه: افشین خاکباز/ ناشر: آگه / قیمت: 35000 تومان
همهچیز «از» و «درباره» پستمدرنیسم
یکی از مهمترین کتابهای تالیفی که در اواخر سال گذشته منتشر شد کتاب «فرهنگ پسامدرن» عبدالکریم رشیدیان بود. این کتاب نخستین فرهنگنامه پستمدرن به فارسی است و میکوشد اندیشههای جدید را تاحدامکان در همه گوناگونی آن دنبال کند. در باب اهمیت این کتاب همین بس که در نظام آکادمیک غرب، معمول است فرهنگنامهها بهدست گروهی از محققانواندیشمندان نوشته شده و توسط گروهی دیگر بارها مورد ویرایش و تصحیح قرار میگیرد و در نهایت در قالب یک کار جمعی ارایه میشود. به عنوان مثال فرهنگنامه چهارجلدی پستمدرن راتلج با ١٥٠ نویسنده متخصص بههمراه شورای ویراستاری ٢٠ نفره نوشته شده اما عبدالکریم رشیدیان یکتنه دست به این کار زده است. تازهترین اثر رشیدیان محصول یک دهه کار پیوسته و گسسته برای پدیدآوردن مجموعهای است که وجه مهمی از دگرگونیهای اندیشه معاصر را در حوزههای گوناگون بازتاب میدهد. او برای این کار، دو فرهنگ را تقریبا کامل ترجمه کرده که بنابهدلایلی از انتشار آن منصرف شده است. «فرهنگ پسامدرن» در حدود 400 مدخل، مهمترین چهرهها، نظریهها، مفاهیم و اصطلاحات پسامدرن را معرفی میکند و دامنه این معرفی را به حوزههای متنوع
فرهنگ و اندیشه همچون فلسفه، ادبیات و هنر، دانشهای طبیعی و اجتماعی، دانشهای محض، الهیات، اخلاق، سیاست، روششناسی، ایدئولوژی، اندیشه اقتصادی و جنبشهای نوظهور اجتماعی و فکری معاصر گسترش میدهد. ازهمینرو، مدخلهای این فرهنگ که در عین فشردگی، پروای دقت و عمق نیز داشتهاند میتوانند برای دانشجویان و پژوهشگران رشتههای گوناگون سودمند باشند و بهعنوان آغازی برای مطالعات جهتدارتر و ژرفتر به آنان کمک کنند. از اینرو، نیاز مخاطب ایرانی و حفظ تنوع در کار، معیاری است که رشیدیان در نگارش و تدوین این مدخلها در نظر گرفته است. مدخلهای این کتاب، نهگزارشگونه بلکه بررسی عمیقتر مضامین موردنظر رشیدیان برای خلق مجموعهای مخصوص اندیشه پسامدرن است. بنابراین شیوه معمول مدخلنویسی در این کتاب تاحدی به سود شیوه مقالهنویسی ترک شده که بررسی تفصیلیتر مطالب و ارجاعهای مستقیم و مکرر به آثار اندیشمندان، گواه آن است. شیوهای که در شرایط کمبود منابع یا نبود امکان پیگیری مستقل مطلب از سوی خواننده، سودمندتر خواهد بود. همچنین این کتاب متناسب با محیط ما نه گزارشی کلی بلکه همزمان پاسخی است به پرسشهای مشخصی که درباره پدیدههای
نوظهور اندیشه معاصر شکل میگیرد. رشیدیان کوشیده این فرهنگنامه پاسخی باشد به یکسری سوال مشخص؛ پرسشهایی که نزد دانشجویان وجود دارد و او در سالهای حضور در دانشگاه، مدام با آنها سروکار داشته است. کتاب «فرهنگ پسامدرن» به دلیل طرح درست و علمی فلسفه پستمدرن و مفاهیم وابستهبهآن، نسبت فضاهای فکری و فلسفی ایران را با پستمدرنیسم مشخص میکند. رشیدیان در این فرهنگ، به واسطه چیدمانی که از مبحث پسامدرن ارایه میکند، فهم جغرافیای گسترده پسامدرن را برای مخاطب ایرانی فراهم میآورد.
فرهنگ پسامدرن/ عبدالکریم رشیدیان/ ناشر: نی / قیمت: 64000 تومان
صفآرایی اندیشههای رقیب در گفتمان علوم سیاسی
آیا وظیفه مورخ و عالم علوم سیاسی، گردآوری صرف همه واقعیتهای مربوط به مسالهای معین است یا مورخ باید به تفسیر و تجزیه واقعیت نیز بپردازد؟ در بررسی تاریخ اندیشه سیاسی چگونه میتوان به درک معنا رسید و برای این مهم و فهم یک متن چه رویههایی باید اتخاذ کرد؟ به این دغدغهها، بیشازهمه در سنت فکری هرمنوتیک پرداخته میشود. برای پاسخ به این پرسشها رویکردهای زمینهگرا، متنگرا و مباحث زبانشناختی با نگاه به قصد مولف وجود دارد. رویکرد آخر در حوزه اندیشه سیاسی بیشتر توسط آرای کوئنتین اسکینر بسط داده شده است. اسکینر، تاریخنگار برجسته اندیشه سیاسی، در تامل بر سر روششناسی درست، درک و نگارش تاریخ عقاید و اندیشههای سیاسی و فهم معنای تاریخ عقاید و معنای یک متن سیاسی، ترکیبی خلاق از روشهای مهم در حوزه فلسفه سیاسی دوران مدرن ارایه میدهد و به نتایج مهمی در بازنمود ریشه و سیر تحول اصطلاحات و مفاهیم اندیشه سیاسی میرسد: شناخت سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات و نهادهای سیاسی، تدوین روش خاصی که در نقادی و تبارشناسی اندیشه سیاسی به کار میآید، خوانش هرمنوتیکی متون اندیشه سیاسی، استفاده از متن سیاسی برای تبیین مفاهیم و اندیشههای
سیاسی، بررسی نمونههای مهمی از تاریخ و سنت نظریهپردازی سیاسی و تبیین نمونههای بسیار مهمی از تاریخنگاری اندیشه سیاسی جدید، از جمله نتایج ترکیب خلاقانه اسکینر در مطالعه تاریخ اندیشه سیاسی است. از نظر اسکینر متن، تجسم یک عمل ارتباطی مشخص است؛ در یک فضای سیاسی و فکری و تاریخی خاص با ایدئولوژی مختص آن زمانه. به باور او تاریخ فلسفه اگر بخواهد خصلتی واقعا تاریخی داشته باشد، باید متون تاریخی را در آن زمینههای فکری بررسی کنیم که به ما امکان دهد از آنچه مولفشان با نوشتن آنها انجام میداده سردرآوریم. هر جمله در هر متن به نیت خاصی درباره موقعیتی خاص اشاره دارد. در حوزه اندیشه و فلسفه، هیچ مشکل بیزمان یا مساله دایمی و همچنین هیچ پاسخ دایمی و کلی وجود ندارد. برای تفسیر معنای متن به منزله تجسم عینی نیت مولف، فهم نیت وی لازم است. منظور از نیت مولف در اینجا صرفا یک نوع عمل ذهنی نیست بلکه کنشی اجتماعی و تاریخی است که در زبان عصر مولف به عنوان حامل خودآگاهی اجتماعی، عینیت مییابد. برای درک نیت مولف، علاوه بر شناخت زبان و مفاهیم معانی، شناخت زمینههای اجتماعی، تاریخی و فکری زمانه مورد بحث، لازم است. برای فهم معانی
اصطلاحات و مفاهیم و گزارههای سیاسی اندیشمندان در هر دوره تاریخی، علاوه بر مطالعه آثار و متون آنها و شناخت زمینههای سیاسی آن دوره، باید نیات و مقاصد آنها را دریافت. جریانها و نحلههای فکری، گفتمانها، مباحث و استدلالهای رایج و پرسشها و پاسخهای مطرح در آن دوره و فضای زبانی هر دوره در این بین نقش دارد. اسکینر در هر فصل جلد اول «بینشهای علم سیاست» که با عنوان «در باب روش» منتشر شده، به تبیین و اثبات صحت یک عقیده خاص درباره شیوه خواندن و تفسیر متون تاریخی پرداخته است. بنابر استدلال اسکینر اگر قرار باشد تاریخ اندیشه را به سبکی دقیقا تاریخی بنویسیم، باید متنهای مورد بررسی خود را درون چنان بافت فکری و چارچوب گفتمانیای قرار دهیم که بتوانیم این نکته را دریابیم که مولفان متون در هنگام نوشتن آنها چه میکردهاند. اسکینر با ادغان به اینکه طی سفر به هزارتوی اندیشهها، نظریههای رقیب در برابر هم صفآرایی میکنند، پرسش از چگونگی نحوه سازگارکردن این چشماندازهای متباین را هنوز هم مسالهای اساسی در اندیشه سیاسی عصر حاضر میداند.
بینشهای علم سیاست/کوئنتین اسکینر/ ترجمه: فریبرز مجیدی/ ناشر: فرهنگ جاوید/ قیمت: 18000 تومان
از فضای امن اینترنت تا اشغال خیابان
از شورشهای بهار عربی نزدیک به پنجسال میگذرد و تحلیلهای نظری گستردهای از وجوه مختلف آن به زبانهای زنده دنیا نوشته شده است اما به فارسی، هیچ کتاب نظری جدیای تابهامسال منتشر نشده بود. ترجمه «شبکههای خشموامید» مانوئل کاستلز، اولین و تنها کتابی بود که در سال گذشته درباره بهار عربی و دیگرقیامها و جنبشهای سال 2011 منتشر شد. سالیکه به مردم جرات داد رویاهایشان را به واقعیت گره بزنند. سالیکه رویای جهانی متفاوت در سیاست رخ داد. درپی این رخدادها کتابهای مختلفی درباره دلایل، اهداف و نتایج ظهور این جنبشهای اجتماعی منتشر شد. کتاب کاستلز نیز یکی از این کتابهاست اما با یک زیرعنوان مهم: «جنبشهای اجتماعی در عصر اینترنت». کتاب «شبکههای خشموامید» نخستین کتابی است که روند شکلگیری قیامها و جنبشهای اجتماعی سالهای اخیر را - از بهارعربی و جنبش 15می اسپانیا تا جنبشهای پرتغال، یونان، ایتالیا، ایسلند تا جنبش تسخیر والاستریت - در عصر اینترنت بررسی میکند؛ جنبشهایی که مردم را از فضای امن اینترنت به سمت اشغال فضای شهری کشاند؛ به سوی ملاقاتی کور با یکدیگر و با سرنوشتی که قصد داشتند خود، آن را رقم بزنند.
کاستلز در این کتاب میکوشد روندی را بشکافد که در آن افراد با بهاشتراکگذاشتن بیموامید در فضای عمومی آزاد اینترنت و با ملحقشدن به یکدیگر در خیابان و با تصور برنامههایشان، بدون توجه به دیدگاههای شخصی و پیوندهای سازمانیشان تشکیل شبکه دادند. ازاینرو، مفهوم شبکه در عنوان کتاب، دو معنا دارد: نخست اینکه کتاب به مساله شبکههای اجتماعی فعالان جنبشها میپردازد و دوم نقش اینترنت را به عنوان یک شبکه جهانی در جنبشهای اجتماعی بررسی میکند. کاستلز بخش اعظم شبکه جنبشهای اجتماعی را در عصر حاضر، بر اینترنت استوار میداند، بهسان مولفهای که در کنشهای جمعی لازم است ولی کافی نیست؛ بااینحال شبکههای اجتماعی دیجیتال و اینترنتی را ابزار موثری برای بهحرکتدرآوردن مردم و سازماندهی آنها برای جنبشی اجتماعی میداند. این کتاب کوششی است برای نشاندادن ابعاد گوناگون این جنبشها؛ جنبشهایی که بهنظر میرسد دستآخر با درگیرشدن در منازعاتی که ریشه در تناقضهای بنیادین جهان ما دارند، جوامع قرن بیستویکم را شکل میدهند. اما آنچه تحلیل کاستلز را در این کتاب مهم میکند، تحلیل سیاسی او از امید به رهایی است. او در این کتاب نشان
میدهد جنبشهای اجتماعی شبکهایشده، همچون جنبشهای اجتماعی در طول تاریخ به مبارزه، مباحثه و تکامل ادامه خواهند داد و سپس وضعیت کنونی آنها بهتدریج محو خواهد شد. به باور او، این جنبشها حتی اگر در موردی نامحتمل خود را به یککنشگر سیاسی، حزب یا شکلی جدید از کارگزاری تبدیل کنند، باز هم بر اثر این دگرگونی از موجودیت خود دست کشیدهاند. تحلیل کاستلز در این کتاب مهم است چون نتیجهگیری او نه شباهتی به نگاه شیفتگان ماخولیایی جنبشهای اخیر دارد و نه همسو با بدبینان و کسانی است که شکست آن را انتظار میکشیدند. کاستلز مدعی است قیامهایی را بررسی کرده که جنبشهایی بدون رهبر بودهاند، چون همه آنها شبکهای متشکل از دیگر شبکهها هستند که نمیتوانند مرکزی قابل شناسایی داشته باشند تا تضمینی برای سازماندهی و تصمیمگیری بدهند و میان گروههای مختلف شبکه، ارتباط برقرار کنند. او به همیندلیل برای توصیف این جنبشها از مفهوم «ریزوم» استفاده میکند تا نشان دهد این جنبشها ریشه زندگی جدیدی هستند که همه جا گسترش پیدا کرده، نقشه مرکزی ندارند اما حرکت دارند و شبکه، تولید میکنند و منتظر پایان زمستاناند. بههمینخاطر وقتی از او
درباره سرنوشت این جنبشها میپرسند، شعار جنبش اسپانیا را تکرار میکند: «آهسته حرکت میکنیم چون میخواهیم به دوردست برسیم.»
کاستلز، یگانه مساله مهم برای ارزیابی معنای یک جنبش اجتماعی را از بازدهی اجتماعی و تاریخی عملکرد آن نتیجه میگیرد و نیز از تاثیر یک جنبش بر شرکتکنندگان آن بهمثابه اشخاص و بر جامعهای که در تلاش است آن را دگرگون کند. برایناساس، او اعتراف میکند بسیار زود است که بتوان نتیجه نهایی این جنبشها را ارزیابی کرد، هرچند هماکنون میتوان گفت حکومتها تغییر کرده و نهادها به چالش کشیده شدهاند و باور به سرمایهداری مالی جهانی مسلط، شاید به گونهای برگشتناپذیر در اذهان اغلب مردم متزلزل شده است. بنابراین، بر اساس تحلیلی که کاستلز در این کتاب بهدست میدهد، میراث احتمالی جنبشهای اجتماعی شبکهایشده که هنوز در مرحله ساختهشدن هستند، دموکراسی در قالب مشارکت جمعی مردم است؛ شکل جدیدی از دموکراسی، این آرزوی دیرینه و هرگز تحققنایافته بشر. با تمام این اوصاف، تحلیل کاستلز در کتاب «شبکههای خشموامید» به واسطه ایدههایی که در آن مطرح شده میتواند گام مهمی در درک زوایایی باشد که پس پشت شورشهای چندسال اخیر در جهان نهفته است.
شبکههای خشموامید/ مانوئل کاستلز/ ترجمه: مجتبی قلیپور/ ناشر: مرکز / قیمت: 19800 تومان
دین و ساختارهای اجتماعی
آنگونه که پروژه سکولاریزاسیون در غرب پیشبینی میکرد، دین در ابتدای قرن بیستویکم نهتنها از زندگی اجتماعی انسانها رختبرنبست بلکه به یکی از مهمترین حوزهها و دغدغههای پیشروی بشر در این قرن بدل شد. در جامعه ایران نیز به خاطر ریشه دوانیدن مذهب در سنت فرهنگیواجتماعی از گذشته دور و همچنین نقش پررنگ مذهب در دو انقلاب برجسته صدساله اخیر، نگاههای متفاوت به مذهب، وجود داشته است. تفاوت دین بهعنوان یک نهاد و ارتباط آن با «حس دینداری» چیست؟ دین، چهارتباطی با جوهر انضمامی و مفهومی تجربه زیسته در دنیای سلطه و سرمایه امروز دارد؟ بیشک بهترین محمل برای بررسی ساختاری دین، پرداختن به سرآغاز «مطالعات دین» در یک قرن پیش آلمان و بنیانگذار این رشته نظری یعنی گئورگ زیمل است. کتاب «دین» مقالات زیمل درباره جامعهشناسی دین است که برای نخستینبار بیش از صد سال پیش در زمان حیات او منتشر شد. نامگذاری این اثر به «دین» و نه جامعهشناسی دین، نشان از این نکته دارد که رویکرد نویسنده همواره رویکردی جامعهشناختی نیست و در این کتاب نیز زیمل همانند همه آثار خود از روشهای متعارف و مرزهای تفکیکگذار فراتر میرود و به حوزههای
مختلف فلسفه و روانشناسی وارد میشود. او 10 اثر خود را به بررسی دین اختصاص داده است. بسیاری، پرداختن ماکس وبر به مقوله دین و پروژه عظیم بررسی تاریخی ارتباط پروتستانیسم و ارتباط آن با رشد سرمایهداری را تحتتاثیر اندیشههای درخشان زیمل در مطالعات جامعهشناختی دین میدانند. تفکیک بین دین و دینداری یکی از نوآوریهای درخشان زیمل در این مطالعات است. او زوال احساس دینی را بحران دین در دوران مدرن نمیداند و معتقد است دین در هیچیک از اشکال موجود در قالبهای تاریخی دین تبلور نمییابد، از قالبهای شناختهشده خود خارج شده و از این اشکال فراتر رفته است.
دین/ گئورگ زیمل / ترجمه: امیر رضایی / ناشر: نی/ قیمت: 8600 تومان
لوکاچ بلندبلند فکر میکند
از ترجمه مهمترین اثر گئورگ لوکاچ «تاریخ و آگاهی طبقاتی» قریب به 20سال میگذرد. ترجمه محمدجعفرپوینده در سال 1377 مخاطب فارسیزبان را همزمان به دام دو تجربه کشاند: نخست، مواجهه با ترجمهای مطمئن از متنی نظری و دوم، طلب همین تجربه از مترجمان بعدی لوکاچ. درحالیکه این تجربه در ذهن خوانندگان و مترجمان بود، در این دودهه ترجمههایی دیگری از آثار نظری لوکاچ منتشر شد: هگل جوان، تاملی در وحدت اندیشه لنین، رمان تاریخی، تزهای بلوم، جان و صورت و نظریه رمان که هریک از جهاتی معین به داد مارکسیسم در جهان پس از جنگ رسیده بود. اما در میان کتابهایی که نام لوکاچ بر جلد آنها ثبت شده، دوکتاب مهم دیگر هم هست که دربرگیرنده گفتوگوهای اصلی لوکاچاند که نه مجموعهای از گفتوگوهای پراکنده و سپس گردآوریشده، بلکه در حکم گفتوگوهایی مشخص و هدفدارند که از آغاز با هدف انتشار در قالب کتابی مستقل صورت گرفتهاند: نخست تفکر زیسته: یک اتوبیوگرافی و دومی کتاب «گفتوگوهایی با لوکاچ» که سال گذشته به فارسی ترجمه و منتشر شد. مجموعه گفتوگوی حاضر در اواخر عمر لوکاچ در دهه 1960 صورت گرفته، یعنی دورانی که کمابیش تمام مراحل فکری خود را از سر
گذرانده است: نوکانتیگرایی عصر جوانی، دلمشغولی با تئاتر مدرن و زیباشناسی، جهش به مرحله مارکسیستی در 1918، دوره فشرده فعالیت سیاسی رادیکال در دهه 1920، سپس گوشهگیری از سیاست و پرداختن به نظریه و تاریخ ادبیات و پس از آن مشارکت در انقلاب نافرجام مجارستان در سال 1956. کتاب «گفتوگوهایی با لوکاچ» از پس چنین دورهای برمیآید. کتابی که در کنار آثار نظری لوکاچ، خواننده را با لوکاچی روبهرو میکند که به تعبیری خاص کاملا پخته و خودآگاه است. پیگرفتن تفکر لوکاچ از طریق یک گفتوگو، تجربهای است که چندان در مورد کلاسیکهای تفکر مدرن، بهویژه در مورد بنیانگذاران نظریه انتقادی دست نمیدهد و همین گفتوگوی حاضر را جذاب میکند. لوکاچ در این کتاب یکسره به ایدههای نظری و تاملات فلسفی، در باب هستیشناسی، جامعه و فرد، سیاست، ایدئولوژیهای جدید، نقد پوزیتیویسم، استراتژی مبارزه در اروپای پس از جنگ، روشنفکران آلمانی، اروپایی و فاشیسم و غیره میپردازد. ازاینرو، گفتوگوهای حاضر احتمالا تاحدی میتوانند جهتگیری کلی تفکر او را دستکم در اواخر حیات فکریاش به شیوهای روبهپس نشان دهد. اما گذشته از مضمون فلسفی، باقی مضامین جذاب
این گفتوگوها عمدتا مربوط به مباحث سیاسی اروپایی و مشخصا آلمان پس از جنگجهانی دوماند.
گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ/ ویراستار: تئوپینکوس/ ترجمه: امید مهرگان/ ناشر: ثالث/ قیمت: 12000 تومان.
طرح مسالهای برای چالش امروز
سال گذشته کتابهای تالیفی معدودی در حوزه نظری منتشر شد که قابل اعتماد باشند. اما یکی از همین معدودها، کتاب «زندگی فضیلتمند در عصر سکولار» بود که برخلاف آنچه در این سالها باب شده نشانی از واژه ترکیبی «گردآوری و ترجمه» روی جلد آن نیست. این کتاب دو نویسنده دارد: فرهنگ رجایی و چارلز تیلور. شاید بههمیندلیل که هم کتابی تالیفی است و هم ترجمه، اجازه نمیدهد آن را با خیال راحت در قفسه آثار تالیفی سال گذشته، جای دهیم اما درعینحال این امکان را میدهد تا با خیال راحت وقت، صرف خواندن آن کنیم. کتاب مشترک رجایی و تیلور، مهم است برای هرآنکه دغدغه زندگی اجتماعی سکولار دارد. ایده اصلی این کتاب را میتوان در پرسش از خاستگاه سکولاریسم دانست: «سکولاریسم بهدلیل حذف و کنارزدن مذهب به ارزش فراگیر و جهانی امروز تبدیل نشد، بلکه بهعکس، فرزند خلف و برآمده از جهانبینی مبتنی بر دین است». برهمیناساس محور اصلی این کتاب رابطه بین زندگی فضیلتمند و ارزشهای عصر سکولار و همچنین رابطه بین جهانبینی و سودمندی است. ازاینرو، پرسش مستتر در عنوان کتاب را میتوان اینگونه بازنویسی کرد: چگونه میتوان در جهان و دورانی که بر اساس جهانبینی
سکولار همهشمول بنا شده، شکل گرفته و قاعده بازی آن بهشرط همهحضوری اراده انسان سامان داده شده، یک زندگی فضیلتمند و موفق داشت؟ بههمیندلیل، این کتاب مدام میان دو مفهوم حرکت میکند: یکی زندگی فضیلتمند و دوم زندگی سکولارِ انسان. بااینحال این کتاب، هدفی مشخص دارد: بسط و تبیین معنا و حدودوثغور زندگی فضیلتمند. بهاینترتیب که، در عصر سکولار، انسان میکوشد با حفظ استانداردهای کمّی زندگی، جنبههای کیفی زندگی خود را همچنان حفظ کند. بنابراین گذر عمر به شیوهای که کیفیت و کمیت هر دو مدنظر قرار داده شود، در این کتاب اصطلاحا زندگی فضیلتمند نامیده میشود. مقالات این کتاب در تلاش است میان نظریات دوران مدرن که با رویکرد سکولار به ارزش غالب تبدیل شده و رویکرد خداباور پل بزند و به بررسی معضلات این حوزه پرداخته و سه مرحله بینظمی، تشخیص علل بینظمی و راهحل برونرفت از آنها را توضیح دهد. روندی که به شکل معناداری، دغدغه پرهیاهوی مخاطب ایرانی است. مجموعه مقالات این کتاب در تلاش است به محل تلاقی و بهینهای برسد که زندگی کمیوکیفی انسان، با هم حضور داشته باشند. از آنجاکه رابطه این دو از جنس هدفووسیله یا دانشوارزش است،
یکی از چالشهای جدی امروز در دنیای مدرن است و طرح مسالهای است برای چالش امروز جامعه ما با مختصات فرهنگی و اجتماعی خاص خودش. درست به همین دلیل است که کتاب «زندگی فضیلتمند در عصر سکولار» برای شرایط بومی، اجتماعی و جغرافیای فکری ما مهم است.
زندگی فضیلتمند در عصر سکولار/ چارلز تیلور، فرهنگ رجایی/ ناشر: آگاه / قیمت: 15000 تومان
معنای سیاسی از عدالت
شاید یکی از مهمترین کتابهای حوزه فلسفه سیاسی سال گذشته «لیبرالیسم سیاسی» جان رالز باشد. کتابی که میکوشد پاسخی برای این مساله عمومی پیدا کند: آیا جامعهای که بر اساس اصول عدالت، سامان یافته میتواند دوام داشته باشد؟ چگونه میتوان بر سر این اصول یا به عبارت دیگر مفهوم سیاسی عدالت، توافق کرد؟ مسالهای که پرسش اساسی فلسفه سیاسی است. رالز پاسخ این مساله را در مجموعهای از مقالات داده که در کتاب «لیبرالیسم سیاسی» منتشر شدند. او در این کتاب میکوشد به نقدهایی پاسخ دهد که بر کتاب «نظریهای در باب عدالت» وارد شده بود. بیشتر این نقدها متوجه این مساله بودند که اصول عدالت فقط بیان دیگری از تصور عدالت است که چیزی بیشتر از فایدهگرایی و دیگرنظریههای جامع ارایه نمیکند. منتقدان رالز بر این باور بودند که او در میانه ارایه نظریهای اخلاقیجامعی درباره عدالت از یکسو و ارایه مفهومی سیاسی از عدالت ازسویدیگر ناکام مانده است. ازاینرو، رالز در لیبرالیسم سیاسی، از مفهوم سیاسی عدالت سخن میگوید، مفهومی که باوجود تمام اختلافنظرها بیشتر مردم بر سر آن همنظرند و براساسآن ساختارهای جامعه خود را شکل میدهند.
این کتاب از اینرو مهم است که لیبرالیسم سیاسی رالز در مقایسه با لیبرالیسم سیاسی جان لاک و جان استوارت میل، میکوشد امکان توافقی لیبرال را فارغ از اتکا بر ارزشهای عمیق مذهبی و متافیزیکی، ممکن کند. اما وجه تمایز لیبرالیسم رالز از دیگر لیبرالیسمها همان جایی است که اهمیت این کتاب کلاسیک نظری را برای وضعیت ما روشن میکند. سراسر اندیشه رالز استوار بر وجود جامعهای مرکب از افراد آزاد و برابر است. چه در «نظریهای در باب عدالت« و چه در «لیبرالیسم سیاسی«. پرسش کلیدی رالز در کتاب حاضر این است که برای تحقق ارزشهای بنیادین دموکراسی، یعنی آزادی و برابری همه شهروندان، نهادهای اساسی جامعه باید به چه صورت باشند که هم عادلانه و هم عملی باشد. لیبرالیسمی که رالز به آن توجه دارد، لیبرالیسمی است که ازیکسو، نمیتواند بر رابطه فرد با جامعه، ساختار سیاسی، حکومت، قانون و شرایط بهینه برای تحقق آزادیها چشم ببندد و ازسویدیگر بر عدالت تاکید دارد. رالز با ابداع لیبرالیسم سیاسی و محتوای ویژهای که برای آن درنظرگرفت، کوشید معنایی سیاسی از عدالت بهدست دهد. در نظر رالز برداشت سیاسی از عدالت،
میتواند بیشترین تعداد مردمان را با یکدیگر همنظر کند. او در این کتاب نشان میدهد انسانها میتوانند، با هر نگاهی، در برداشت سیاسی از عدالت توافق داشته باشند. تعیین مشخصات عدالت در چارچوب لیبرالیسم سیاسی رالز، مهمترین محور این کتاب است.
لیبرالیسم سیاسی/ جان رالز/ ترجمه: موسی اکرمی/ ناشر: ثالث / قیمت: 27000 تومان
تشکلیابی نوین کارگران؛ پاشنه آشیل سرمایهداری
بیش از 160 سال از نگارش «مانیفست» میگذرد. مارکس و انگلس شکلگیری شیوه تولید سرمایهداری، مکانیسمها و قوانین حاکم بر آن و نقد نظاممند تاریخی خود و شیوه گذر از این نظم جهانی را بهصورتی جامع در این کتاب و دیگر آثار خود مطرح کردند. نوشتههای گردآمده در کتاب «اتحادیههای کارگری» به نیمقرن میان سالهای 1844 تا 1894 مربوط است. منبع آن نهفقط آثار مارکس و انگلس بلکه نامهنگاریها، سخنرانیها و مقالههای مندرج در نشریات، مصاحبهها، دستنوشتههای منتشرنشده و اسناد «انجمن بینالمللی کارگران» (انترناسیونال اول) و ازجمله صورتجلسات شورای عمومی آن است. در این آمیزه، صدای مارکس و انگلس را در گستره وسیعی از آثار آنها، اعم از عمومی و خصوصی، آغازین و واپسین، میتوان شنید. با خواندن اسناد بینالملل پی میبریم که چرا انگلس تلاشهای مارکس را در دفاع از انترناسیونال، «گل سرسبد» دستاوردهای او نامید. در این نیمقرن با سه دوره بزرگ از جنبوجوش طبقه کارگر روبهروییم: جنبشهای انقلابی دهه 1840، مبارزات اعتصابی و تلاش برای ایجاد همبستگی بینالمللی در دهه 1860 و خیزشهای کارگری تودهای در اواخر دهه 1880، که به نخستین
پیروزی اتحادیههای صنعتی و کارزار هشت ساعت کار روزانه قانونی انجامید. این جنبشهای بزرگ، با آنکه در بریتانیا، قاره اروپا و ایالاتمتحدهآمریکا شکلهای گوناگونی بهخود گرفتند و اساسا اوضاع و احوال متنوعی را منعکس میکردند مرزهای کشوری را پشت سر نهادند و مشخصاتی جهانشمول را از خود به نمایش گذاشتند. بعد از تجربه ناموفق اتحاد جماهیر شوروی در برپایی نظام کمونیستی و فروپاشی آن در دهه آخر قرن بیستم و نقدهای زیادی که به توتالیتاریسم، الگوی حزب لنینی و اقتصاد برنامهریزی مرکزی در این نظام مطرح شد مارکسیستهایی که هنوز به آرمان رهاییبخش کمونیسم پایبند بودند در شرایط بسیار سخت جهانی برای متشکلکردن طبقه کارگر قرار گرفتند. قدرت گرفتن نولیبرالیسم بهعنوان آخرین شکل سرمایهداری متاخر در نظم جهانی، انتقال تولید به کشورهای جهان سوم مثل چین و ویتنام که در آنجا بهخاطر شرایط استثمار نیروی کار نرخ بهره بالاست و تحلیلرفتن کارگر صنعتی و واردشدن جوامع غربی به دوران پساصنعتی از مشکلات متشکلشدن طبقه کارگر در قرن بیستویکم است. پیگفتار مفصل هفتاد صفحهای محسن حکیمی مترجم کتاب با بررسی سیر تاریخی و تحولات «اتحادیه»، به نقد
تاریخی این شکل و ظرف مبارزه کارگران میپردازد. اتحادیههای کارگری اولینبار در اوایل قرن نوزدهم با هدف ازمیانبرداشتن رقابت و متحدساختن کارگران برای مقاومت در مقابل یورش سرمایه بهوجود آمدند. اتحادیهها شکل ضروری و مشروع سازمانیابی طبقه کارگر در دوران کودکی این طبقه بودند اما در ادامه راه و با رشد کمی و کیفی طبقه کارگر، اتحادیههای کارگری بهعلت ضعفهای ساختاری و تبعیت از سازوکارهای اداری به جای اراده انسانهای تشکیلدهنده آنها به قالبهای تنگ و محدودی تبدیل شدند که با تکیه بر حرفه، جنسیت، ملیت، ایدئولوژی و نژاد نهفقط از مبارزه این طبقه با سرمایهداری جلوگیری میکردند بلکه کارگران را بهسوی بورژوازی و رفرمیسم سوق میدادند. در کتاب میخوانیم که عمر این پارادایم سازمانیابی طبقه کارگر مدتهاست بهسر آمده و ادامه حیات روبه احتضار آن اکنون بیش از هر چیز معلول، عقبنشینی طبقه کارگر از عرصه «سیاست» است. پیشروی و تحقق اهداف مبارزه ضدسرمایهداری طبقه کارگر ایجاب میکند که این طبقه قاطعانه دست رد بر سینه «اتحادیهگرایی» بزند و سنتزی سازمانی متناسب با اوضاع کنونی خود برپا دارد، سازمانی که کارگران را در
مقیاسی سراسری فارغ از تفاوتها و صرفا بهعنوان فروشندگان نیروی کار متشکل کند و در شرایط انقلابی به نهاد ادارهکننده جامعه تبدیل شود. نزدیکترین تجربه تاکنونی طبقه کارگر به این شکل از سازمانیابی طبقاتی- جنبشی «شورا» است.
اتحادیههای کارگری/ کارل مارکس و فریدریش انگلس/ ویرایش: کنت لپیدس/ ترجمه: محسن حکیمی/ ناشر: مرکز/ قیمت: 23900 تومان
گروه اندیشه: در سالی که گذشت، مطابق معمول این سالها، بر شمار کتابهای نظری فارسی افزوده شد؛ درست مثل سالهای گذشته، بیهیچ تفاوتی. اگر برای چند لحظه دست از بازی با اعداد برداریم و بر سر اختلاف چند عدد کتاب و البته تعداد بیشمار درختان قطعشده چانه نزنیم، همه همنظر خواهیم بود که در بر همان پاشنه سالهای اخیر چرخیده: چاپ تعداد «زیاد»ی کتاب در حوزه نظری با تیراژ «کم» و «بسیار کم» و البته به همان اندازه، آشفته و دستپاچه، هم در پیچ عرضهوتقاضا و هم در پیچ و راهروهای ارشاد. مثل هر سال میتوان به تعداد معدودی کتاب مهم تالیفی و ترجمه در حوزههای فلسفه، علوم سیاسی، تاریخ، دین و در کل، علوم انسانی و اجتماعی اشاره کرد و انبوهی از ترجمهها و تالیفات بیاهمیت را نادیده گرفت. غمانگیز آنکه باوجود عناوین متعددی که هر هفته و هر ماه، منتشر میشود، تعداد کمی از آنها قابل خواندن و تامل است. آیا اشارهای به همان معدود آثار میتواند به بهبود فضای کتاب در ایران بینجامد؟
آیا تمایلی به این شکل از زندگی دارید؟
چیزی به پایان جنگ سرد نمانده بود که تاچر و ریگان، ارزشهای بازار و اندیشه بازاری را با هر ضرب و زوری، به مهمترین عامل در زندگی اجتماعی بدل کردند. از همین دوره بود که منطق خریدوفروش، نهتنها بر کالاهای مادی بلکه بر کل زندگی مردم جهان حاکم شد. اما همانطور که انتظار میرفت، دوره ایمان سرمستانه به بازار و محدودیتزدایی از بازار نمیتوانست دوام داشته باشد و در سالهای منتهی به بحران مالی 2008 ورق برگشت و وقت آن رسید که همه از خود بپرسند آیا تمایلی به این شکل از زندگی دارند؟ کتاب «آنچه با پول نمیتوان خرید» اثر مایکل سندل، از جمله آثاری است که مستقیما به دنبال ضرورت طرح چنین پرسشی است. او با ارایه مثالهایی ملموس و با نثری ساده و شوخطبعانه -که البته ترجمه روانی نیز از آن به فارسی منتشر شده- مشکلات نظام بازارمحور لیبرالی را نشان میدهد. این کتاب برخلاف دیگر آثار این نویسنده، کمتر بحثهای فلسفی دارد. کتاب در سال 2013 نوشته شده و به تاثیرات بحران اقتصادی 2007 بر زندگی مردم آمریکا میپردازد. سندل میکوشد با مثالهای متعددی اثبات کند بازار صرفا سازوکار نیست و ارزشهایی نیز با خود به بار میآورد. چون این تصور که
بازار به چیزهایی که مبادله میکند، دست نمیزند و آلودهشان نمیکند، روزبهروز ناموجهتر میشود. پس باید از خود پرسید: حرکت به سوی جامعهای که همهچیز در آن قابل خریدوفروش است: باید نگرانکننده باشد؟ به دو دلیل: نابرابری و فساد. اول اینکه سلطه بازار، نابرابری و تبعیض در سطح جامعه به وجود میآورد. سندل و همفکرانش در سنت «جماعتگرایان» نابرابری در برابر عدالت را از ابتدا یک ارزش اخلاقی نکوهیده میدانند که مهمترین عامل برای جلوگیری از هجوم بازار به زندگی است. دومین دلیل، فساد است که در موارد مختلف، اَشکال متنوعی به خود میگیرد. در نظر سندل، خریدوفروش فضیلتهای اجتماعی و اخلاقی به تنزل و فساد آنها منجر میشود. ازاینرو، کتاب سندل ذهن خواننده را با پرسشهایی ضروری درگیر میکند: اینکه بازار باید چه نقشی در حیات اجتماعی و روابط شخصی ما داشته باشد؟ چه چیزهایی را میتوان و چه چیزهایی را نمیتوان یا نباید با پول خرید؟ پول کجا نباید بتواند حکمرانی کند؟ آیا جامعهای میخواهیم که در آن همهچیز را به فروش گذاشتهاند؟ و سرانجام، آیا مواهب یا نعمات شهروندی و اخلاقی مشخصی وجود دارد که نباید بر آنها قیمت گذاشت؟ پرسشهایی
که بسیاری از ما هر روزه با آن درگیریم، ولی شاید میترسیم آنها را بپرسیم.
آنچه با پول نمیتوان خرید/ مایکل سندل/ ترجمه: حسن افشار/ ناشر: مرکز/
قیمت: 12500 تومان
تلاش برای تبیین مهمترین تولید فکری مسلمانان
داوود فیرحی مدتهاست با یک فرض عمومی در جهان اسلام پیش میرود: «فقه در مقام مهمترین تولید فکری مسلمانان در حوزه دانشهای عملی». مجموعه آثاری که او در سالهای اخیر تولید کرده همگی حول همین محور میچرخند و دغدغه اصلی او نیز بسط و گسترش این پیشفرض است. یکی از مهمترین آثار تالیفی منتشرشده در سال گذشته، جلد دوم کتاب «فقه و سیاست در ایران معاصر» بود. جلد نخست این مجموعه با عنوان فرعی «فقه سیاسی و فقه مشروطه» در حدود دو سال پیش منتشر شده بود و سال گذشته مجلد دوم آن نیز به بازار آمد. فرض فیرحی در این مجموعه، فارغ از بحث درباره صدق و کذب آن، همان گزاره بحثانگیز مقدماتی است. بر این اساس او درتلاش است از درون فقه بهعنوان یک دانش سنتی، نظریات جدیدی در حوزه سیاست بیرون بکشد. بنابراین کتاب حاضر کتابی است درباره مواجهه فقه سنتی و کنونی با دولت و نهادهای مدرن مانند دموکراسی. فیرحی با این پیشفرض در کتاب «فقه و سیاست در ایران معاصر» نیز به دنبال بررسی تطور و تحول فقه سیاسی دوره پهلوی دوم و پس از انقلاب است. او در امتداد بررسی فرهنگ سیاسی پهلوی اول به ادامه بررسی تحول حکومتداری و فقه حکومت اسلامی میپردازد. فیرحی
دگرگونی الگوهای حکومتداری در ایران معاصر را نشان میدهد و مسیر حرکت احکام فقه سیاسی را دنبال میکند. آنچه اهمیت کار فیرحی را در میان آثار همزمینهاش برجسته میکند سعی او در تبیین ربط و نسبت اندیشههای رادیکال همچون آرای کسروی و حکمیزاده در دهه بیست با طرح اندیشه حکومت اسلامی در دهه چهل شمسی است. موضوعی که فیرحی از آن با عنوان پل میان اندیشه سیاسی و فقه سیاسی یاد میکند. بااینحال، این کتاب نیز همچون نیمه اول این مجموعه میتواند برای خواننده ایرانی مهم باشد چون فیرحی در آن، دگرگونی الگوهای حکومتداری در ایران معاصر، از دموکراسی به اقتدار را ملاحظه میکند و بهدنبال این دگرگونیها در عرف حکومت، نشان میدهد که این موضوع ماهیت موضوعشناختی دارد و نظریه و احکام فقه سیاسی در ایران نیز، از دموکراسی به اقتدار و از مدیریت نامتمرکز به متمرکز حرکت کرده و تحول یافته است. این کتاب میکوشد نشان دهد معضل مسلمان ایرانی امروز چیست و چطور میتوان از گسلهای موجود، رها شد. بنابراین، مسالهای که فیرحی در این کتاب به دنبال آن بوده شاید صرفا طرح این پرسش باشد که «آیا امکان ندارد بار دیگر فکر کنیم مسیر طیشده ما به لحاظ
تمرکز به کجا خواهد رفت؟»
فقه و سیاست در ایران معاصر/ داوود فیرحی/ ناشر: نی / قیمت: 27000 تومان
«پدیدارشناسی روح» ایرانی
یکی از معدود آثار تالیفی قابل توجه در سال گذشته «پنج اقلیم حضور» داریوش شایگان بود. اگر برایتان سوال است که چرا تا این حد ایرانیان شعر حفظ میکنند و در هر زمانومکانی که فرصت دست دهد چند بیتی شعر ازبر میخوانند و حتی اگر تاثیر پیوند میان ایرانیان و شاعرانشان بر وضعیت کنونی آنها نیز برایتان محل بحث است، کتاب «پنج اقلیم حضور» کتابی مهم خواهد بود چون با انگیزه طرح همین پرسشها نوشته شده است. شایگان در این کتاب در مقام یک متفکر به پنج شاعر بزرگ ایرانی، فردوسی، خیام، مولوی، سعدی و حافظ میپردازد. تحلیل او از نوع تحلیل ادبی نیست؛ بلکه میخواهد بنیانهای فکری ایرانیان را بررسی کند. او در این کتاب در پی «خصلت شاعرانگی ایرانیان» است، نهازنظر ادبی بلکه از بعد پدیدارشناختی و میخواهد بداند چرا شاعرانگی تا این حد بر جهانبینی ایرانیان سایهانداخته است. در نظر شایگان، ویژگی شاعرانگی، به جهانبینی ایرانیان، هویتی خللناپذیر بخشیده و این موقعیت کمنظیر نسبت به گذر زمان بیتفاوت بوده است. گویی زمان نهتنها تاثیری بر رابطه دیرپای ایرانیان با بزرگانشان نداشته بلکه در برداشت آنها نسبت به حضور این شاعران نیز هیچ دخالتی
نداشته است. شایگان درعینحال از خلال نگاه به این پنج شاعر که گاه با هم متناقض بهنظر میرسند سعی میکند به جهانبینی ایرانیان پی ببرد. اما از آنجا که دغدغه شایگان در این کتاب هویت است، سراغ قلههای شعری ایران که تاثیر فراوانی بر نحوه تفکر ایرانی داشتهاند میرود و بر این پنج شاعر دست میگذارد، چون معتقد است آنها منظومهای را شکل دادهاند که برای هر ایرانی «حیوحاضر» است و متعلق به گذشته نیست. وجه ممیزه این شاعران با دیگر اهالی ادب ایرانی به روایت او عبارت است از اینکه «هر یک از این پنج شاعر بلندآوازه، بازتابنده یکی از وجوه روح ایرانی است و منظومه متشکل از مجموعه آنان که بر کل زندگی و جهانبینی ایرانی سایه گسترده، میان او و یکیک اقالیم حضور برساخته این شاعران، پیوندی اسرارآمیز برقرار کرده است». بااینحال او نگاه انتقادی خود را نیز در این مواجهه حفظ میکند و تاکید دارد ایدههای این شاعران ضمن اینکه زیبا هستند، درعینحال به ذهن ایرانی اجازه نمیدهند از گردونه آنها خارج شوند.
پنج اقلیم حضور/ داریوش شایگان/ ناشر: فرهنگ معاصر/ قیمت: 12000 تومان
از تاریخ باید حساب کشید
کتابهای صرفا نظری زیادی در سال گذشته منتشر شد؛ اما تعداد کتابهای انضمامی که واقعیتها را بازگو و تفسیر کنند، بسیار کم بود. «انسانیت: تاریخ اخلاقی قرن بیستم» یکی از مهمترین کتابهای انضمامی و بهعبارتدقیقتر تحلیلی-تاریخی سالهای اخیر است که به تحلیل جنایات قرن بیستم و نوزدهم مىپردازد؛ تحلیلی دردناک و البته قابل درک از توحش قرن بیستم که بیپرده با واقعیتهای تاریخی مواجه میشود. تاریخی که جاناتان گلاور در این کتاب ارایه میدهد تاریخی نگرانکننده است و البته آینهای است که حتی میتوان پانزده سال ابتدایی قرن حاضر را نیز در آن دید: اینکه چگونه انسانیتزدایی فردی و جمعی از دیگران، تقسیم مسوولیت اعمال در میان جمعی بزرگ و عقلانیسازی فایدهگرایانه میتواند هویت اخلاقی را از پا در آورد. اگر در برابر جنایات و توحش قرن گذشته و 10، 15سال اخیر از خود و دیگری میپرسید: «پس تکلیف اخلاق چیست؟» شاید پاسخ را بتوانید در کتاب «انسانیت» بیابید. گلاور در این کتاب میکوشد بعدی تجربی به اخلاقیات ببخشد، بهعبارتدیگر تلاشی برای جمعکردن اخلاق و تاریخ؛ چون از اخلاق برای طرح پرسشهایی در برابر تاریخ استفاده میکند و متقابلا از
تاریخ برای ارایه تصویری از استعدادهای پنهان انسان بهره میبرد که به اخلاقیات مرتبط است. «انسانیت» کتابی است که تاریخ را با عینک اخلاق میبیند: برای این کار، نخست اخلاق و مفاهیم اخلاقی را تعریف کرده و در ادامه برخی از بزنگاههای مهم تاریخی سده بیستم را با بهرهگیری از این مضامین بازگو میکند. این کتاب با بسیاری از دیگر تحلیلهای انضمامی قرن بیستم نیز متفاوت است، چون هدف کتاب ارایه شرحی تقویمی از رخدادها نیست؛ بلکه رخدادهای تاریخی را از منظر منابع اخلاقی واکنشهای انسانی و محدودیتهایشان نشان میدهد. درحقیقت، رخدادهای تاریخی محملی برای بررسی این منابع و واکنشها و محدودیتهای آنها در این کتاب است و از این راه نشان میدهد ورای وقایع و رخدادهای بهظاهر متفاوت، ویژگیهای کموبیش مشترک انسانی وجود دارد. علاوهبراین، گلاور در این کتاب میکوشد اخلاق را از فرم محض فلسفی و انتزاعی جدا کند و برای این کار چارهای ندارد جز گزینش آن واقعیتهای تاریخیای که اخلاق را با چالشی جدی مواجه کرده است. گلاور در این کتاب، با اخلاق، تاریخ را به پرسش میکشد؛ بنابراین غیرقابلانتظار نیست با توجه به تاریخ قرن بیستم، این نگاه،
واقعیتهایی هولناک را بازگو کند. کتابی که میان اثری تاریخی و اثری فلسفی معلق است و شاید مهمترین ویژگی آن باشد. نویسنده کتاب کوشیده از نقطهنظری اخلاقی و با ذهنیتی تاریخی - فلسفی به قرن گذشته بنگرد. بنابراین ازیکسو، جریانهای فکری و فلسفی را در بستر تاریخی دنبال میکند و ازسویدیگر، رخدادهای تاریخی را با پشتوانه فکریشان تحلیل میکند. اما درهرحال، میکوشد بازتاب آن را در اخلاق نشان دهد.
انسانیت: تاریخ اخلاقی قرن بیستم/ جاناتان گلاور/ ترجمه: افشین خاکباز/ ناشر: آگه / قیمت: 35000 تومان
همهچیز «از» و «درباره» پستمدرنیسم
یکی از مهمترین کتابهای تالیفی که در اواخر سال گذشته منتشر شد کتاب «فرهنگ پسامدرن» عبدالکریم رشیدیان بود. این کتاب نخستین فرهنگنامه پستمدرن به فارسی است و میکوشد اندیشههای جدید را تاحدامکان در همه گوناگونی آن دنبال کند. در باب اهمیت این کتاب همین بس که در نظام آکادمیک غرب، معمول است فرهنگنامهها بهدست گروهی از محققانواندیشمندان نوشته شده و توسط گروهی دیگر بارها مورد ویرایش و تصحیح قرار میگیرد و در نهایت در قالب یک کار جمعی ارایه میشود. به عنوان مثال فرهنگنامه چهارجلدی پستمدرن راتلج با ١٥٠ نویسنده متخصص بههمراه شورای ویراستاری ٢٠ نفره نوشته شده اما عبدالکریم رشیدیان یکتنه دست به این کار زده است. تازهترین اثر رشیدیان محصول یک دهه کار پیوسته و گسسته برای پدیدآوردن مجموعهای است که وجه مهمی از دگرگونیهای اندیشه معاصر را در حوزههای گوناگون بازتاب میدهد. او برای این کار، دو فرهنگ را تقریبا کامل ترجمه کرده که بنابهدلایلی از انتشار آن منصرف شده است. «فرهنگ پسامدرن» در حدود 400 مدخل، مهمترین چهرهها، نظریهها، مفاهیم و اصطلاحات پسامدرن را معرفی میکند و دامنه این معرفی را به حوزههای متنوع
فرهنگ و اندیشه همچون فلسفه، ادبیات و هنر، دانشهای طبیعی و اجتماعی، دانشهای محض، الهیات، اخلاق، سیاست، روششناسی، ایدئولوژی، اندیشه اقتصادی و جنبشهای نوظهور اجتماعی و فکری معاصر گسترش میدهد. ازهمینرو، مدخلهای این فرهنگ که در عین فشردگی، پروای دقت و عمق نیز داشتهاند میتوانند برای دانشجویان و پژوهشگران رشتههای گوناگون سودمند باشند و بهعنوان آغازی برای مطالعات جهتدارتر و ژرفتر به آنان کمک کنند. از اینرو، نیاز مخاطب ایرانی و حفظ تنوع در کار، معیاری است که رشیدیان در نگارش و تدوین این مدخلها در نظر گرفته است. مدخلهای این کتاب، نهگزارشگونه بلکه بررسی عمیقتر مضامین موردنظر رشیدیان برای خلق مجموعهای مخصوص اندیشه پسامدرن است. بنابراین شیوه معمول مدخلنویسی در این کتاب تاحدی به سود شیوه مقالهنویسی ترک شده که بررسی تفصیلیتر مطالب و ارجاعهای مستقیم و مکرر به آثار اندیشمندان، گواه آن است. شیوهای که در شرایط کمبود منابع یا نبود امکان پیگیری مستقل مطلب از سوی خواننده، سودمندتر خواهد بود. همچنین این کتاب متناسب با محیط ما نه گزارشی کلی بلکه همزمان پاسخی است به پرسشهای مشخصی که درباره پدیدههای
نوظهور اندیشه معاصر شکل میگیرد. رشیدیان کوشیده این فرهنگنامه پاسخی باشد به یکسری سوال مشخص؛ پرسشهایی که نزد دانشجویان وجود دارد و او در سالهای حضور در دانشگاه، مدام با آنها سروکار داشته است. کتاب «فرهنگ پسامدرن» به دلیل طرح درست و علمی فلسفه پستمدرن و مفاهیم وابستهبهآن، نسبت فضاهای فکری و فلسفی ایران را با پستمدرنیسم مشخص میکند. رشیدیان در این فرهنگ، به واسطه چیدمانی که از مبحث پسامدرن ارایه میکند، فهم جغرافیای گسترده پسامدرن را برای مخاطب ایرانی فراهم میآورد.
فرهنگ پسامدرن/ عبدالکریم رشیدیان/ ناشر: نی / قیمت: 64000 تومان
صفآرایی اندیشههای رقیب در گفتمان علوم سیاسی
آیا وظیفه مورخ و عالم علوم سیاسی، گردآوری صرف همه واقعیتهای مربوط به مسالهای معین است یا مورخ باید به تفسیر و تجزیه واقعیت نیز بپردازد؟ در بررسی تاریخ اندیشه سیاسی چگونه میتوان به درک معنا رسید و برای این مهم و فهم یک متن چه رویههایی باید اتخاذ کرد؟ به این دغدغهها، بیشازهمه در سنت فکری هرمنوتیک پرداخته میشود. برای پاسخ به این پرسشها رویکردهای زمینهگرا، متنگرا و مباحث زبانشناختی با نگاه به قصد مولف وجود دارد. رویکرد آخر در حوزه اندیشه سیاسی بیشتر توسط آرای کوئنتین اسکینر بسط داده شده است. اسکینر، تاریخنگار برجسته اندیشه سیاسی، در تامل بر سر روششناسی درست، درک و نگارش تاریخ عقاید و اندیشههای سیاسی و فهم معنای تاریخ عقاید و معنای یک متن سیاسی، ترکیبی خلاق از روشهای مهم در حوزه فلسفه سیاسی دوران مدرن ارایه میدهد و به نتایج مهمی در بازنمود ریشه و سیر تحول اصطلاحات و مفاهیم اندیشه سیاسی میرسد: شناخت سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات و نهادهای سیاسی، تدوین روش خاصی که در نقادی و تبارشناسی اندیشه سیاسی به کار میآید، خوانش هرمنوتیکی متون اندیشه سیاسی، استفاده از متن سیاسی برای تبیین مفاهیم و اندیشههای
سیاسی، بررسی نمونههای مهمی از تاریخ و سنت نظریهپردازی سیاسی و تبیین نمونههای بسیار مهمی از تاریخنگاری اندیشه سیاسی جدید، از جمله نتایج ترکیب خلاقانه اسکینر در مطالعه تاریخ اندیشه سیاسی است. از نظر اسکینر متن، تجسم یک عمل ارتباطی مشخص است؛ در یک فضای سیاسی و فکری و تاریخی خاص با ایدئولوژی مختص آن زمانه. به باور او تاریخ فلسفه اگر بخواهد خصلتی واقعا تاریخی داشته باشد، باید متون تاریخی را در آن زمینههای فکری بررسی کنیم که به ما امکان دهد از آنچه مولفشان با نوشتن آنها انجام میداده سردرآوریم. هر جمله در هر متن به نیت خاصی درباره موقعیتی خاص اشاره دارد. در حوزه اندیشه و فلسفه، هیچ مشکل بیزمان یا مساله دایمی و همچنین هیچ پاسخ دایمی و کلی وجود ندارد. برای تفسیر معنای متن به منزله تجسم عینی نیت مولف، فهم نیت وی لازم است. منظور از نیت مولف در اینجا صرفا یک نوع عمل ذهنی نیست بلکه کنشی اجتماعی و تاریخی است که در زبان عصر مولف به عنوان حامل خودآگاهی اجتماعی، عینیت مییابد. برای درک نیت مولف، علاوه بر شناخت زبان و مفاهیم معانی، شناخت زمینههای اجتماعی، تاریخی و فکری زمانه مورد بحث، لازم است. برای فهم معانی
اصطلاحات و مفاهیم و گزارههای سیاسی اندیشمندان در هر دوره تاریخی، علاوه بر مطالعه آثار و متون آنها و شناخت زمینههای سیاسی آن دوره، باید نیات و مقاصد آنها را دریافت. جریانها و نحلههای فکری، گفتمانها، مباحث و استدلالهای رایج و پرسشها و پاسخهای مطرح در آن دوره و فضای زبانی هر دوره در این بین نقش دارد. اسکینر در هر فصل جلد اول «بینشهای علم سیاست» که با عنوان «در باب روش» منتشر شده، به تبیین و اثبات صحت یک عقیده خاص درباره شیوه خواندن و تفسیر متون تاریخی پرداخته است. بنابر استدلال اسکینر اگر قرار باشد تاریخ اندیشه را به سبکی دقیقا تاریخی بنویسیم، باید متنهای مورد بررسی خود را درون چنان بافت فکری و چارچوب گفتمانیای قرار دهیم که بتوانیم این نکته را دریابیم که مولفان متون در هنگام نوشتن آنها چه میکردهاند. اسکینر با ادغان به اینکه طی سفر به هزارتوی اندیشهها، نظریههای رقیب در برابر هم صفآرایی میکنند، پرسش از چگونگی نحوه سازگارکردن این چشماندازهای متباین را هنوز هم مسالهای اساسی در اندیشه سیاسی عصر حاضر میداند.
بینشهای علم سیاست/کوئنتین اسکینر/ ترجمه: فریبرز مجیدی/ ناشر: فرهنگ جاوید/ قیمت: 18000 تومان
از فضای امن اینترنت تا اشغال خیابان
از شورشهای بهار عربی نزدیک به پنجسال میگذرد و تحلیلهای نظری گستردهای از وجوه مختلف آن به زبانهای زنده دنیا نوشته شده است اما به فارسی، هیچ کتاب نظری جدیای تابهامسال منتشر نشده بود. ترجمه «شبکههای خشموامید» مانوئل کاستلز، اولین و تنها کتابی بود که در سال گذشته درباره بهار عربی و دیگرقیامها و جنبشهای سال 2011 منتشر شد. سالیکه به مردم جرات داد رویاهایشان را به واقعیت گره بزنند. سالیکه رویای جهانی متفاوت در سیاست رخ داد. درپی این رخدادها کتابهای مختلفی درباره دلایل، اهداف و نتایج ظهور این جنبشهای اجتماعی منتشر شد. کتاب کاستلز نیز یکی از این کتابهاست اما با یک زیرعنوان مهم: «جنبشهای اجتماعی در عصر اینترنت». کتاب «شبکههای خشموامید» نخستین کتابی است که روند شکلگیری قیامها و جنبشهای اجتماعی سالهای اخیر را - از بهارعربی و جنبش 15می اسپانیا تا جنبشهای پرتغال، یونان، ایتالیا، ایسلند تا جنبش تسخیر والاستریت - در عصر اینترنت بررسی میکند؛ جنبشهایی که مردم را از فضای امن اینترنت به سمت اشغال فضای شهری کشاند؛ به سوی ملاقاتی کور با یکدیگر و با سرنوشتی که قصد داشتند خود، آن را رقم بزنند.
کاستلز در این کتاب میکوشد روندی را بشکافد که در آن افراد با بهاشتراکگذاشتن بیموامید در فضای عمومی آزاد اینترنت و با ملحقشدن به یکدیگر در خیابان و با تصور برنامههایشان، بدون توجه به دیدگاههای شخصی و پیوندهای سازمانیشان تشکیل شبکه دادند. ازاینرو، مفهوم شبکه در عنوان کتاب، دو معنا دارد: نخست اینکه کتاب به مساله شبکههای اجتماعی فعالان جنبشها میپردازد و دوم نقش اینترنت را به عنوان یک شبکه جهانی در جنبشهای اجتماعی بررسی میکند. کاستلز بخش اعظم شبکه جنبشهای اجتماعی را در عصر حاضر، بر اینترنت استوار میداند، بهسان مولفهای که در کنشهای جمعی لازم است ولی کافی نیست؛ بااینحال شبکههای اجتماعی دیجیتال و اینترنتی را ابزار موثری برای بهحرکتدرآوردن مردم و سازماندهی آنها برای جنبشی اجتماعی میداند. این کتاب کوششی است برای نشاندادن ابعاد گوناگون این جنبشها؛ جنبشهایی که بهنظر میرسد دستآخر با درگیرشدن در منازعاتی که ریشه در تناقضهای بنیادین جهان ما دارند، جوامع قرن بیستویکم را شکل میدهند. اما آنچه تحلیل کاستلز را در این کتاب مهم میکند، تحلیل سیاسی او از امید به رهایی است. او در این کتاب نشان
میدهد جنبشهای اجتماعی شبکهایشده، همچون جنبشهای اجتماعی در طول تاریخ به مبارزه، مباحثه و تکامل ادامه خواهند داد و سپس وضعیت کنونی آنها بهتدریج محو خواهد شد. به باور او، این جنبشها حتی اگر در موردی نامحتمل خود را به یککنشگر سیاسی، حزب یا شکلی جدید از کارگزاری تبدیل کنند، باز هم بر اثر این دگرگونی از موجودیت خود دست کشیدهاند. تحلیل کاستلز در این کتاب مهم است چون نتیجهگیری او نه شباهتی به نگاه شیفتگان ماخولیایی جنبشهای اخیر دارد و نه همسو با بدبینان و کسانی است که شکست آن را انتظار میکشیدند. کاستلز مدعی است قیامهایی را بررسی کرده که جنبشهایی بدون رهبر بودهاند، چون همه آنها شبکهای متشکل از دیگر شبکهها هستند که نمیتوانند مرکزی قابل شناسایی داشته باشند تا تضمینی برای سازماندهی و تصمیمگیری بدهند و میان گروههای مختلف شبکه، ارتباط برقرار کنند. او به همیندلیل برای توصیف این جنبشها از مفهوم «ریزوم» استفاده میکند تا نشان دهد این جنبشها ریشه زندگی جدیدی هستند که همه جا گسترش پیدا کرده، نقشه مرکزی ندارند اما حرکت دارند و شبکه، تولید میکنند و منتظر پایان زمستاناند. بههمینخاطر وقتی از او
درباره سرنوشت این جنبشها میپرسند، شعار جنبش اسپانیا را تکرار میکند: «آهسته حرکت میکنیم چون میخواهیم به دوردست برسیم.»
کاستلز، یگانه مساله مهم برای ارزیابی معنای یک جنبش اجتماعی را از بازدهی اجتماعی و تاریخی عملکرد آن نتیجه میگیرد و نیز از تاثیر یک جنبش بر شرکتکنندگان آن بهمثابه اشخاص و بر جامعهای که در تلاش است آن را دگرگون کند. برایناساس، او اعتراف میکند بسیار زود است که بتوان نتیجه نهایی این جنبشها را ارزیابی کرد، هرچند هماکنون میتوان گفت حکومتها تغییر کرده و نهادها به چالش کشیده شدهاند و باور به سرمایهداری مالی جهانی مسلط، شاید به گونهای برگشتناپذیر در اذهان اغلب مردم متزلزل شده است. بنابراین، بر اساس تحلیلی که کاستلز در این کتاب بهدست میدهد، میراث احتمالی جنبشهای اجتماعی شبکهایشده که هنوز در مرحله ساختهشدن هستند، دموکراسی در قالب مشارکت جمعی مردم است؛ شکل جدیدی از دموکراسی، این آرزوی دیرینه و هرگز تحققنایافته بشر. با تمام این اوصاف، تحلیل کاستلز در کتاب «شبکههای خشموامید» به واسطه ایدههایی که در آن مطرح شده میتواند گام مهمی در درک زوایایی باشد که پس پشت شورشهای چندسال اخیر در جهان نهفته است.
شبکههای خشموامید/ مانوئل کاستلز/ ترجمه: مجتبی قلیپور/ ناشر: مرکز / قیمت: 19800 تومان
دین و ساختارهای اجتماعی
آنگونه که پروژه سکولاریزاسیون در غرب پیشبینی میکرد، دین در ابتدای قرن بیستویکم نهتنها از زندگی اجتماعی انسانها رختبرنبست بلکه به یکی از مهمترین حوزهها و دغدغههای پیشروی بشر در این قرن بدل شد. در جامعه ایران نیز به خاطر ریشه دوانیدن مذهب در سنت فرهنگیواجتماعی از گذشته دور و همچنین نقش پررنگ مذهب در دو انقلاب برجسته صدساله اخیر، نگاههای متفاوت به مذهب، وجود داشته است. تفاوت دین بهعنوان یک نهاد و ارتباط آن با «حس دینداری» چیست؟ دین، چهارتباطی با جوهر انضمامی و مفهومی تجربه زیسته در دنیای سلطه و سرمایه امروز دارد؟ بیشک بهترین محمل برای بررسی ساختاری دین، پرداختن به سرآغاز «مطالعات دین» در یک قرن پیش آلمان و بنیانگذار این رشته نظری یعنی گئورگ زیمل است. کتاب «دین» مقالات زیمل درباره جامعهشناسی دین است که برای نخستینبار بیش از صد سال پیش در زمان حیات او منتشر شد. نامگذاری این اثر به «دین» و نه جامعهشناسی دین، نشان از این نکته دارد که رویکرد نویسنده همواره رویکردی جامعهشناختی نیست و در این کتاب نیز زیمل همانند همه آثار خود از روشهای متعارف و مرزهای تفکیکگذار فراتر میرود و به حوزههای
مختلف فلسفه و روانشناسی وارد میشود. او 10 اثر خود را به بررسی دین اختصاص داده است. بسیاری، پرداختن ماکس وبر به مقوله دین و پروژه عظیم بررسی تاریخی ارتباط پروتستانیسم و ارتباط آن با رشد سرمایهداری را تحتتاثیر اندیشههای درخشان زیمل در مطالعات جامعهشناختی دین میدانند. تفکیک بین دین و دینداری یکی از نوآوریهای درخشان زیمل در این مطالعات است. او زوال احساس دینی را بحران دین در دوران مدرن نمیداند و معتقد است دین در هیچیک از اشکال موجود در قالبهای تاریخی دین تبلور نمییابد، از قالبهای شناختهشده خود خارج شده و از این اشکال فراتر رفته است.
دین/ گئورگ زیمل / ترجمه: امیر رضایی / ناشر: نی/ قیمت: 8600 تومان
لوکاچ بلندبلند فکر میکند
از ترجمه مهمترین اثر گئورگ لوکاچ «تاریخ و آگاهی طبقاتی» قریب به 20سال میگذرد. ترجمه محمدجعفرپوینده در سال 1377 مخاطب فارسیزبان را همزمان به دام دو تجربه کشاند: نخست، مواجهه با ترجمهای مطمئن از متنی نظری و دوم، طلب همین تجربه از مترجمان بعدی لوکاچ. درحالیکه این تجربه در ذهن خوانندگان و مترجمان بود، در این دودهه ترجمههایی دیگری از آثار نظری لوکاچ منتشر شد: هگل جوان، تاملی در وحدت اندیشه لنین، رمان تاریخی، تزهای بلوم، جان و صورت و نظریه رمان که هریک از جهاتی معین به داد مارکسیسم در جهان پس از جنگ رسیده بود. اما در میان کتابهایی که نام لوکاچ بر جلد آنها ثبت شده، دوکتاب مهم دیگر هم هست که دربرگیرنده گفتوگوهای اصلی لوکاچاند که نه مجموعهای از گفتوگوهای پراکنده و سپس گردآوریشده، بلکه در حکم گفتوگوهایی مشخص و هدفدارند که از آغاز با هدف انتشار در قالب کتابی مستقل صورت گرفتهاند: نخست تفکر زیسته: یک اتوبیوگرافی و دومی کتاب «گفتوگوهایی با لوکاچ» که سال گذشته به فارسی ترجمه و منتشر شد. مجموعه گفتوگوی حاضر در اواخر عمر لوکاچ در دهه 1960 صورت گرفته، یعنی دورانی که کمابیش تمام مراحل فکری خود را از سر
گذرانده است: نوکانتیگرایی عصر جوانی، دلمشغولی با تئاتر مدرن و زیباشناسی، جهش به مرحله مارکسیستی در 1918، دوره فشرده فعالیت سیاسی رادیکال در دهه 1920، سپس گوشهگیری از سیاست و پرداختن به نظریه و تاریخ ادبیات و پس از آن مشارکت در انقلاب نافرجام مجارستان در سال 1956. کتاب «گفتوگوهایی با لوکاچ» از پس چنین دورهای برمیآید. کتابی که در کنار آثار نظری لوکاچ، خواننده را با لوکاچی روبهرو میکند که به تعبیری خاص کاملا پخته و خودآگاه است. پیگرفتن تفکر لوکاچ از طریق یک گفتوگو، تجربهای است که چندان در مورد کلاسیکهای تفکر مدرن، بهویژه در مورد بنیانگذاران نظریه انتقادی دست نمیدهد و همین گفتوگوی حاضر را جذاب میکند. لوکاچ در این کتاب یکسره به ایدههای نظری و تاملات فلسفی، در باب هستیشناسی، جامعه و فرد، سیاست، ایدئولوژیهای جدید، نقد پوزیتیویسم، استراتژی مبارزه در اروپای پس از جنگ، روشنفکران آلمانی، اروپایی و فاشیسم و غیره میپردازد. ازاینرو، گفتوگوهای حاضر احتمالا تاحدی میتوانند جهتگیری کلی تفکر او را دستکم در اواخر حیات فکریاش به شیوهای روبهپس نشان دهد. اما گذشته از مضمون فلسفی، باقی مضامین جذاب
این گفتوگوها عمدتا مربوط به مباحث سیاسی اروپایی و مشخصا آلمان پس از جنگجهانی دوماند.
گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ/ ویراستار: تئوپینکوس/ ترجمه: امید مهرگان/ ناشر: ثالث/ قیمت: 12000 تومان.
طرح مسالهای برای چالش امروز
سال گذشته کتابهای تالیفی معدودی در حوزه نظری منتشر شد که قابل اعتماد باشند. اما یکی از همین معدودها، کتاب «زندگی فضیلتمند در عصر سکولار» بود که برخلاف آنچه در این سالها باب شده نشانی از واژه ترکیبی «گردآوری و ترجمه» روی جلد آن نیست. این کتاب دو نویسنده دارد: فرهنگ رجایی و چارلز تیلور. شاید بههمیندلیل که هم کتابی تالیفی است و هم ترجمه، اجازه نمیدهد آن را با خیال راحت در قفسه آثار تالیفی سال گذشته، جای دهیم اما درعینحال این امکان را میدهد تا با خیال راحت وقت، صرف خواندن آن کنیم. کتاب مشترک رجایی و تیلور، مهم است برای هرآنکه دغدغه زندگی اجتماعی سکولار دارد. ایده اصلی این کتاب را میتوان در پرسش از خاستگاه سکولاریسم دانست: «سکولاریسم بهدلیل حذف و کنارزدن مذهب به ارزش فراگیر و جهانی امروز تبدیل نشد، بلکه بهعکس، فرزند خلف و برآمده از جهانبینی مبتنی بر دین است». برهمیناساس محور اصلی این کتاب رابطه بین زندگی فضیلتمند و ارزشهای عصر سکولار و همچنین رابطه بین جهانبینی و سودمندی است. ازاینرو، پرسش مستتر در عنوان کتاب را میتوان اینگونه بازنویسی کرد: چگونه میتوان در جهان و دورانی که بر اساس جهانبینی
سکولار همهشمول بنا شده، شکل گرفته و قاعده بازی آن بهشرط همهحضوری اراده انسان سامان داده شده، یک زندگی فضیلتمند و موفق داشت؟ بههمیندلیل، این کتاب مدام میان دو مفهوم حرکت میکند: یکی زندگی فضیلتمند و دوم زندگی سکولارِ انسان. بااینحال این کتاب، هدفی مشخص دارد: بسط و تبیین معنا و حدودوثغور زندگی فضیلتمند. بهاینترتیب که، در عصر سکولار، انسان میکوشد با حفظ استانداردهای کمّی زندگی، جنبههای کیفی زندگی خود را همچنان حفظ کند. بنابراین گذر عمر به شیوهای که کیفیت و کمیت هر دو مدنظر قرار داده شود، در این کتاب اصطلاحا زندگی فضیلتمند نامیده میشود. مقالات این کتاب در تلاش است میان نظریات دوران مدرن که با رویکرد سکولار به ارزش غالب تبدیل شده و رویکرد خداباور پل بزند و به بررسی معضلات این حوزه پرداخته و سه مرحله بینظمی، تشخیص علل بینظمی و راهحل برونرفت از آنها را توضیح دهد. روندی که به شکل معناداری، دغدغه پرهیاهوی مخاطب ایرانی است. مجموعه مقالات این کتاب در تلاش است به محل تلاقی و بهینهای برسد که زندگی کمیوکیفی انسان، با هم حضور داشته باشند. از آنجاکه رابطه این دو از جنس هدفووسیله یا دانشوارزش است،
یکی از چالشهای جدی امروز در دنیای مدرن است و طرح مسالهای است برای چالش امروز جامعه ما با مختصات فرهنگی و اجتماعی خاص خودش. درست به همین دلیل است که کتاب «زندگی فضیلتمند در عصر سکولار» برای شرایط بومی، اجتماعی و جغرافیای فکری ما مهم است.
زندگی فضیلتمند در عصر سکولار/ چارلز تیلور، فرهنگ رجایی/ ناشر: آگاه / قیمت: 15000 تومان
معنای سیاسی از عدالت
شاید یکی از مهمترین کتابهای حوزه فلسفه سیاسی سال گذشته «لیبرالیسم سیاسی» جان رالز باشد. کتابی که میکوشد پاسخی برای این مساله عمومی پیدا کند: آیا جامعهای که بر اساس اصول عدالت، سامان یافته میتواند دوام داشته باشد؟ چگونه میتوان بر سر این اصول یا به عبارت دیگر مفهوم سیاسی عدالت، توافق کرد؟ مسالهای که پرسش اساسی فلسفه سیاسی است. رالز پاسخ این مساله را در مجموعهای از مقالات داده که در کتاب «لیبرالیسم سیاسی» منتشر شدند. او در این کتاب میکوشد به نقدهایی پاسخ دهد که بر کتاب «نظریهای در باب عدالت» وارد شده بود. بیشتر این نقدها متوجه این مساله بودند که اصول عدالت فقط بیان دیگری از تصور عدالت است که چیزی بیشتر از فایدهگرایی و دیگرنظریههای جامع ارایه نمیکند. منتقدان رالز بر این باور بودند که او در میانه ارایه نظریهای اخلاقیجامعی درباره عدالت از یکسو و ارایه مفهومی سیاسی از عدالت ازسویدیگر ناکام مانده است. ازاینرو، رالز در لیبرالیسم سیاسی، از مفهوم سیاسی عدالت سخن میگوید، مفهومی که باوجود تمام اختلافنظرها بیشتر مردم بر سر آن همنظرند و براساسآن ساختارهای جامعه خود را شکل میدهند.
این کتاب از اینرو مهم است که لیبرالیسم سیاسی رالز در مقایسه با لیبرالیسم سیاسی جان لاک و جان استوارت میل، میکوشد امکان توافقی لیبرال را فارغ از اتکا بر ارزشهای عمیق مذهبی و متافیزیکی، ممکن کند. اما وجه تمایز لیبرالیسم رالز از دیگر لیبرالیسمها همان جایی است که اهمیت این کتاب کلاسیک نظری را برای وضعیت ما روشن میکند. سراسر اندیشه رالز استوار بر وجود جامعهای مرکب از افراد آزاد و برابر است. چه در «نظریهای در باب عدالت« و چه در «لیبرالیسم سیاسی«. پرسش کلیدی رالز در کتاب حاضر این است که برای تحقق ارزشهای بنیادین دموکراسی، یعنی آزادی و برابری همه شهروندان، نهادهای اساسی جامعه باید به چه صورت باشند که هم عادلانه و هم عملی باشد. لیبرالیسمی که رالز به آن توجه دارد، لیبرالیسمی است که ازیکسو، نمیتواند بر رابطه فرد با جامعه، ساختار سیاسی، حکومت، قانون و شرایط بهینه برای تحقق آزادیها چشم ببندد و ازسویدیگر بر عدالت تاکید دارد. رالز با ابداع لیبرالیسم سیاسی و محتوای ویژهای که برای آن درنظرگرفت، کوشید معنایی سیاسی از عدالت بهدست دهد. در نظر رالز برداشت سیاسی از عدالت،
میتواند بیشترین تعداد مردمان را با یکدیگر همنظر کند. او در این کتاب نشان میدهد انسانها میتوانند، با هر نگاهی، در برداشت سیاسی از عدالت توافق داشته باشند. تعیین مشخصات عدالت در چارچوب لیبرالیسم سیاسی رالز، مهمترین محور این کتاب است.
لیبرالیسم سیاسی/ جان رالز/ ترجمه: موسی اکرمی/ ناشر: ثالث / قیمت: 27000 تومان
تشکلیابی نوین کارگران؛ پاشنه آشیل سرمایهداری
بیش از 160 سال از نگارش «مانیفست» میگذرد. مارکس و انگلس شکلگیری شیوه تولید سرمایهداری، مکانیسمها و قوانین حاکم بر آن و نقد نظاممند تاریخی خود و شیوه گذر از این نظم جهانی را بهصورتی جامع در این کتاب و دیگر آثار خود مطرح کردند. نوشتههای گردآمده در کتاب «اتحادیههای کارگری» به نیمقرن میان سالهای 1844 تا 1894 مربوط است. منبع آن نهفقط آثار مارکس و انگلس بلکه نامهنگاریها، سخنرانیها و مقالههای مندرج در نشریات، مصاحبهها، دستنوشتههای منتشرنشده و اسناد «انجمن بینالمللی کارگران» (انترناسیونال اول) و ازجمله صورتجلسات شورای عمومی آن است. در این آمیزه، صدای مارکس و انگلس را در گستره وسیعی از آثار آنها، اعم از عمومی و خصوصی، آغازین و واپسین، میتوان شنید. با خواندن اسناد بینالملل پی میبریم که چرا انگلس تلاشهای مارکس را در دفاع از انترناسیونال، «گل سرسبد» دستاوردهای او نامید. در این نیمقرن با سه دوره بزرگ از جنبوجوش طبقه کارگر روبهروییم: جنبشهای انقلابی دهه 1840، مبارزات اعتصابی و تلاش برای ایجاد همبستگی بینالمللی در دهه 1860 و خیزشهای کارگری تودهای در اواخر دهه 1880، که به نخستین
پیروزی اتحادیههای صنعتی و کارزار هشت ساعت کار روزانه قانونی انجامید. این جنبشهای بزرگ، با آنکه در بریتانیا، قاره اروپا و ایالاتمتحدهآمریکا شکلهای گوناگونی بهخود گرفتند و اساسا اوضاع و احوال متنوعی را منعکس میکردند مرزهای کشوری را پشت سر نهادند و مشخصاتی جهانشمول را از خود به نمایش گذاشتند. بعد از تجربه ناموفق اتحاد جماهیر شوروی در برپایی نظام کمونیستی و فروپاشی آن در دهه آخر قرن بیستم و نقدهای زیادی که به توتالیتاریسم، الگوی حزب لنینی و اقتصاد برنامهریزی مرکزی در این نظام مطرح شد مارکسیستهایی که هنوز به آرمان رهاییبخش کمونیسم پایبند بودند در شرایط بسیار سخت جهانی برای متشکلکردن طبقه کارگر قرار گرفتند. قدرت گرفتن نولیبرالیسم بهعنوان آخرین شکل سرمایهداری متاخر در نظم جهانی، انتقال تولید به کشورهای جهان سوم مثل چین و ویتنام که در آنجا بهخاطر شرایط استثمار نیروی کار نرخ بهره بالاست و تحلیلرفتن کارگر صنعتی و واردشدن جوامع غربی به دوران پساصنعتی از مشکلات متشکلشدن طبقه کارگر در قرن بیستویکم است. پیگفتار مفصل هفتاد صفحهای محسن حکیمی مترجم کتاب با بررسی سیر تاریخی و تحولات «اتحادیه»، به نقد
تاریخی این شکل و ظرف مبارزه کارگران میپردازد. اتحادیههای کارگری اولینبار در اوایل قرن نوزدهم با هدف ازمیانبرداشتن رقابت و متحدساختن کارگران برای مقاومت در مقابل یورش سرمایه بهوجود آمدند. اتحادیهها شکل ضروری و مشروع سازمانیابی طبقه کارگر در دوران کودکی این طبقه بودند اما در ادامه راه و با رشد کمی و کیفی طبقه کارگر، اتحادیههای کارگری بهعلت ضعفهای ساختاری و تبعیت از سازوکارهای اداری به جای اراده انسانهای تشکیلدهنده آنها به قالبهای تنگ و محدودی تبدیل شدند که با تکیه بر حرفه، جنسیت، ملیت، ایدئولوژی و نژاد نهفقط از مبارزه این طبقه با سرمایهداری جلوگیری میکردند بلکه کارگران را بهسوی بورژوازی و رفرمیسم سوق میدادند. در کتاب میخوانیم که عمر این پارادایم سازمانیابی طبقه کارگر مدتهاست بهسر آمده و ادامه حیات روبه احتضار آن اکنون بیش از هر چیز معلول، عقبنشینی طبقه کارگر از عرصه «سیاست» است. پیشروی و تحقق اهداف مبارزه ضدسرمایهداری طبقه کارگر ایجاب میکند که این طبقه قاطعانه دست رد بر سینه «اتحادیهگرایی» بزند و سنتزی سازمانی متناسب با اوضاع کنونی خود برپا دارد، سازمانی که کارگران را در
مقیاسی سراسری فارغ از تفاوتها و صرفا بهعنوان فروشندگان نیروی کار متشکل کند و در شرایط انقلابی به نهاد ادارهکننده جامعه تبدیل شود. نزدیکترین تجربه تاکنونی طبقه کارگر به این شکل از سازمانیابی طبقاتی- جنبشی «شورا» است.
اتحادیههای کارگری/ کارل مارکس و فریدریش انگلس/ ویرایش: کنت لپیدس/ ترجمه: محسن حکیمی/ ناشر: مرکز/ قیمت: 23900 تومان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.