گفتوگو با اکبر معصومبیگی درباره وضعیت ترجمه کتابهای نظری
پیش نمیرویم؛ فرو میرویم
علی سالم
«آشفتهبازار ترجمه»، بهترین توصیف وضع کتاب و نشر در سالی بود که گذشت. هفتهای نبود که کتاب جدیدی در حوزه نظریه و نقد ادبی روی پیشخان کتابفروشیها نرود؛ کتابهایی با عنوانهای جذاب و نویسندگانی مهم که مخاطب را به خرید ترغیب میکرد؛ اما دریغا که این خریداران خیلی زود، و بعد از ورقزدن فقط چند صفحه و خواندن چندپاراگراف از کتاب میفهمیدند با ترجمههایی غیرقابلفهم و مترجمانی تازهکار سروکار دارند، که حتی یکبار کتاب را تا انتها نخواندهاند. در ادامه نقدِ ترجمههایی که سال گذشته در صفحه اندیشه روزنامه «شرق» منتشر شد برای بررسی وضع نشر و ترجمه با اکبر معصومبیگی، مترجم باسابقه، به گفتوگو نشستیم. او فضای فعلی ترجمه را اقیانوسی از رشد میداند که بیش از یکسانتیمتر عمق ندارد و معتقد است ترجمه کتاب در اغلب موارد به معنای تدارک یکرزومه است و نوعی «پز» تلقی میشود. او همچنین اصلیترین معضل فعلی وضع ترجمه را در ایران، مدگرایی میداند. معصومبیگی مترجم کتابهای «مارکسیسم و فلسفه» آلکس کالینیکوس، «مارکس و آزادی» تری ایگلتون، «هزاره كدام كس؟ آنها يا ما؟» دانيل سينگر، «زندگی و هنر پیکاسو» لوتار بوخهایم، «پول» امیل زولا و «فوتبال در آفتاب و سایه» ادواردو گالئانو و... است. آخرین کتابی که از او منتشر شد «چگونه مارکس بخوانیم» پیتر آزبورن در سال1389 بود. این گفتوگو همچنین به بهانه تجدیدچاپ کتابی از او پس از چندسال وقفه اجباری در انتشار آثارش صورت میگیرد: «مارکسیسم و نقد ادبی» تری ایگلتون که پیشازاین در سال1383 توسط نشر اکنون توقیفشده «دیگر» منتشر شده بود و اواخر سال1393 از سوی نشر بوتیمار، تجدیدچاپ شد. معصومبیگی نظر خود را نسبت به ایگلتون و این کتاب اینگونه توضیح میدهد: «از ابتدای جوانی علاوهبر سیاست، به هنر دلبستگی داشتم. در تفکر ایگلتون ایندو به هم میرسند. نثر او رقصان و طنزآمیز و نو است. این کتاب اثری است میانرشتهای که مدام از سینما و تئاتر و ادبیات مثال میآورد. علاوه بر اینها ایگلتون یکی از سر موضعترین مارکسیستهایی است که درباره ادبیات مینویسد.» او همچنین از علاقهاش برای ترجمه کتاب «والتر بنیامین؛ به سوی نقد انقلابی» میگوید که ایگلتون در سال1981 نوشته است.
سال گذشته گروه اندیشه «شرق» طی سلسلهمقالاتی به بررسی وضعیت ترجمه متون نظری پرداخت. شما ازجمله مترجمان باسابقه این حوزهاید. وضع ترجمه کتابهای نظری را در سالهای اخیر، چگونه ارزیابی میکنید؟
امروز تکثری را در ترجمه کتابهای ادبیات و علومانسانی شاهدیم که در گذشته وجود نداشت. پیشازاین نویسندهها محدودتر بودند و مترجمها سراغ نویسندگانی میرفتند که دیدگاههای خاصتری در ادبیات داشتند. امروز همانطور که تکثر در ادبیات داستانی زیاد شده، در حوزه نظریه اجتماعی نیز شاهد تنوع و تکثر هستیم. قبلا شمار متفکرانی که به آنها پرداخته میشد، از تعداد انگشتان یکدست فراتر نمیرفت. اکنون چنین نیست و تا دلتان بخواهد پهنا و درازای آن، گسترش یافته است. این قضیه یکجنبه مثبت دارد. بههرحال فضایی دموکراتیک بین نویسنده و مترجم و مخاطب ایجاد شده است. سابق بر این، اینگونه نبود و شما با نویسندههای خاصی سروکار داشتید. زمانی نویسندهای گفته بود با فروپاشی اتحاد شوروی بخش اعظم مخاطبان و خوانندگان کتاب در ایران از دست رفت. این یک واقعیت است. در دورهای مخاطب گستردهای وجود داشت که بهدنبال تغییر بود. این خواننده کتاب را نه برای کتاب، بلکه برای تغییر میخواند و طبیعتا هرکتابی را که در این چارچوب میگنجید، میخرید. با فروپاشی شوروی و امواج ناامیدی فردی و اجتماعی متعاقب آن، بسیاری از خوانندهها از کتابخواندن بهصورت
سیستماتیک و نظامیافته کنار کشیدند و سراغ کار خودشان رفتند. نتیجه این بود که قدر مطلق خوانندهها کم نشده بود؛ بلکه خوانندهها در رشتههای مختلف تقسیم شده بودند. اینبار مثلا با یک قشر لیبرال کتابخوان یا یکقشر راست جدید هم مواجه هستید. در زمینه کتابهای علومانسانی هم با متفکرهایی طرف میشوید که سابق بر این، آنها را نمیشناختید و حتی تکفیر میشدند و کسانی میگفتند این آثار، خواندن ندارد؛ اما حالادیگر تیغشان نمیبرد. شما بهراحتی نمیتوانید به کسی بگویید این کتاب را نخوان.
اما این وضعیت، یک جنبه بسیار مخرب و غمانگیز هم پیدا کرده است. چیزی که باید نام آن را «سرطان مُد فکری» گذاشت. مُد فکری مثل هر مد دیگری اساسا در سطح حرکت میکند و مطلقا کاری به عمق ندارد، چون موج است. امروز ممکن است دلوز مد شود، فردا ژیژک، پسفردا گتاری، بعد هم لوس ایریگاری. بعد از مدتی هم مثل هر مد دیگری از جلو چشم کنار میرود، ماندگار نیست، میآید و میرود؛ چیزی که همیشه در فرهنگ ما وجود داشته. مطالعه و عمقیافتن در پژوهش، چه در زمینه ادبیات و چه در زمینه علوم اجتماعی در غرب، اساسا درون آکادمی ممکن میشود. نقد ادبی و علوم انسانی بیرون از آکادمی حاصلی ندارد جز همین وضعیتی که امروز در روزنامهها و مجلات میبینیم. ازآنجاکه سُرنا از سر گشادش نواخته شده، شما ممکن است با یک متفکر مُد روز فرانسوی آشنا شوید و بگویند این متفکر نوکانتی یا نوهگلی است، ولی مخاطبی که آن کتاب را میخواند نه میداند کانت چهچیزی گفته نه هگل، نه هایدگر و نه مارکس. همین حالت را در عالم چپ هم میبینید. انگار لزومی ندارد کسی که آلن بدیو را میخواند، به مبانی مارکسیسم آشنا باشد یا چیزی از مائوئیسم بداند تا بتواند ریشه بسیاری از معادلات او را
در «درباره تضاد» و «درباره عمل» مائو پیدا کند. بنابراین سطحیاندیشی مُد و پیروی از رسم روز هرگز به کسی عمق نمیدهد و آنچه میدهد نوعی حالت یا مود (mood) روشنفکری است، نوعی بازیکردن با مفاهیم، سطحی نگاهکردن به همهچیز و دانستن هرچیز برای اینکه بتوان یک وراجی یا چت فیسبوکی کرد. مُد هیچگاه ازاینحد فراتر نمیرود. به همین دلیل است که در این عرصهها کارهای تحقیقاتی به ندرت مشاهده میشود، بهاینمعنا که بتوان گفت کسی که تحقیق کرده، صاحب فکر بوده، کپیپیست نکرده و قطعات را کنار هم نچیده است.
ارزیابی خود من در دهه 60 تا نیمه70 این بود که این میزان گسترش کار ترجمه خیلی هم خوب است. هرچه بیشتر گذشت دریافتم که ترجمه کتاب در اغلب موارد به معنای تدارک یک «رزومه» است و نوعی «پُز» تلقی میشود؛ یکجور سری بین سرها درآوردن. علتش هم روشن است: امروزهروز تا دلتان بخواهد، فارغالتحصیل زبان انگلیسی و فرانسه و آلمانی پیدا میشود و دیگر برهوت دهههای 60 و 70 بهخاطرهها پیوسته است؛ بنابراین در بسیاری موارد با اقیانوسی از رشد روبهروییم که بیش از یکسانتیمتر عمق ندارد. بهاینترتیب، هنوز هم که هنوز است اگر بخواهیم مترجمان شاخص را نام ببریم، مترجمان نسل پیش هستند. همچنان در میان نسل جدید مترجمان علوم انسانی، افرادی را نداریم که با قاطعیت بتوان گفت دقتشان حرف ندارد، به هر دو زبان مسلطاند، فارسی را یک یا چندگام بهجلو بردهاند، با کتاب ترجمهشده موانست داشتهاند و آن را چندبار خواندهاند. بهراحتی میتوان فهمید که آیا مترجم به موضوع کار خود مسلط بوده یا نه. از حواشی مترجم بر یک اثر مشخص میشود آیا او کتابی را که ترجمه کرده فهمیده است یا نه. فاجعه دیگر و نکته سوم این است: سرعتی که در کل جامعه پیش آمده، به مترجم
مهلت نمیدهد با اثر موانست، همنشینی و همفکری پیدا کند. به گمانم در نزدیک به 90درصد ترجمهها، مترجم حتی یکبار کتاب را تا انتها نخوانده و کار او یا سفارشی است، یا تابع مُد است یا کسی توصیه کرده یا فکر میکند ترجمه فلان اثر «شأن» دارد. اخیرا نقدی از صالح نجفی را به کتاب «خیابان یکطرفه» والتر بنیامین خواندم که ظاهرا سالها پیش نوشته شده است. مترجم کتاب حتی از مبادی ابتدایی زبان بیاطلاع است؛ حتی کلمات ساده و پیشپاافتاده را نمیداند، و این یعنی فاجعه! در نتیجه، من جرات خریدن کتابهای ترجمه شده جدید را ندارم. عنوانها و نویسندگان اغلب خوب و متنوع است و آدم به خریدن آن ترغیب میشود؛ ولی ترجمهها غیرقابل اعتماد. در نهایت باید بگویم من به دموکراسی ادبی متعهدم و به قول مائو «بگذار صد گل بشکفد» اما اگر گلی در کار باشد.
مواردی که شما گفتید نشانه نوعی بینظمی است که بهنظر میرسد در حوزه آثار نظری، بیش از ادبیات به چشم میخورد. گویی مترجمان باسابقه و قابلاعتماد همه به حوزه ادبیات نقلمکان کردهاند؛ مترجمهایی نظیر عبدالله کوثری، کاوه میرعباسی و امثال ایشان. در نتیجه مخاطب میتواند با خیال آسوده رمان و ادبیات داستانی را بخرد. اما در حوزه نظریه، کتابهای مهمی منتشر میشود که وقتی ورق میزنیم اصلا قابلخواندن نیستند. گویی رقابتی میان مترجمان جوان وجود دارد برای تبدیل کتابهای مهم و بعضا کلاسیک نظری به متونی ناخوانا و بلااستفاده. رقابتی مبنیبر زودتر رساندن ترجمه کتابها به بازار و ثبتنام خود بهعنوان مترجم...
این نکته دیگری است که شما به حرفهای من اضافه کردید؛ زودتر رسیدن به بازار.
اما وقتی از مدگرایی صحبت میشود همواره با انتقاد قابلتأمل «نیتخوانی» روبهروییم. بنابراین در اینجا مدگرایی را به معنای کندن یک کتاب، یک ایده، یک نظریه از بستر آن بگیریم.
دقیقا. منظور من از مد فکری این نیست که نباید به خاطر اینکه یک کتاب تفکرانگیز است، سمت آن رفت. بلکه رفتن بهسراغ کتابها و نظریات، صرفا به دلیل اینکه مد شده و بهاصطلاح گرفته و راجع به نویسنده آن حرف میزنند و .... غرضم از مد این بود.
بنابراین مقصود از مترجم در اینجا کسی است که یک اثر یا متفکر را در بستر و زمینه و زمانه آن معرفی میکند. اولین و بدیهیترین پیششرط معرفی صحیح، ترجمه درست یک اثر است که ظاهرا در شرایط کنونی ممتنع شده است. آیا یکی از دلایل این امتناع را نمیتوان در کمکاری یا بیانگیزگی مترجمان باسابقه در آثار نظری دانست؟ مترجمانی که تن به شتابزدگی و رقابتجویی نمیدهند و کارشان برخوردار از دقت و وثاقت است. خود شما مدت زیادی است اثر جدیدی منتشر نکردهاید.
در مورد خودم باید بگویم اصلا کمکاری نبوده است و به مسایلی برمیگردد که چندان هم بر کسی پوشیده نیست. آخرین کتابی که ترجمه و منتشر کردم «چگونه مارکس بخوانیم» اثر پیتر آزبورن بود. بعد از آن مرتب کار کردهام و ترجمهها را به ناشران دادهام؛ اما هنوز منتشر نشدهاند. این روند تا تجدیدچاپ کتاب «مارکسیسم و نقد ادبی» تری ایگلتون ادامه داشت. در دولت جدید نیز وزیر ارشاد گفت روی اسم آدمها حساسیتی وجود نداشته باشد و به محتوای کتابها بپردازید. از این نکته بگذریم. در مورد مترجمان حرفهای نمیتوان گفت انگیزه خود را برای کار از دست دادهاند، بلکه بهدلیل سلطه مدهای فکری و آموزشهای غیرمستقیمی که در این زمینه داده میشود گرایش مترجمان بیشتر به سمت همان مدهاست؛ ولی مترجمهای خوب ما هم کموبیش کار میکنند. ممکن است یکی پیر شده و دیگری مشکل امرار معاش دارد؛ اما نمیتوان به کمکاری نسبت داد.
نقش ناشران را در آشفتهبازار کنونی ترجمه چه میدانید؟ آیا ناشران ما نباید فرد یا افرادی برای بررسی صحتوسقم ترجمههایی که به دستشان میرسد، و حتی پیشازآن برنامهای برای ترجمه کتابهایی که فکر میکنند برای مخاطب فارسی لازم است داشته باشند و به مترجمان مورداعتماد بسپارند؟
ناشران مطلقا برنامه کاری برای ترجمه ندارند. اینجا با راتلج و رندوم هاوس و آکسفورد طرف نیستیم. بیشتر ناشران ایرانی از اساس، افراد بیاطلاعی هستند. کتاب را میبینند اگر بپسندند و در چارچوب انتشاراتشان باشد؛ منتشر میکنند. خود مترجمان نیز تابع هیچ برنامهای نیستند. این دو بلیه از بزرگترین بلایایی است که ممکن است گریبان فکری یک جامعه را بگیرد. ناشر، هیات تحریریه یا هیات مشاورانی ندارد که بگوید امسال میخواهیم مثلا همه کارهای داروین یا گرامشی یا کانت و هگل و مارکس یا هر متفکر دیگری را به فارسی برگردانیم. این در حالی است که ما بعد از انقلاب، ناشرهای بزرگ و سرمایهدار کم نداشتهایم. قبل از انقلاب فقط یک انتشارات امیرکبیر را داشتیم، اما امروز مثلا نشری داریم که به رفیق درگذشته من مهدی سحابی پیشنهاد ترجمه رمان «در جستجوی زمان ازدسترفته» را داد و گفت تا آخرین جلد پروست را ترجمه نکردهای، کار دیگری نکن. با او قرارداد بستند و موفق هم شدند. ناشر همه سرمایه خود را پای این کتابها گذاشت. اما درهرحال ناشران برنامهای برای تعریف چنین پروژههایی ندارند. مترجم پیشنهادی میدهد و ناشر چاپ میکند. متاسفانه مترجم هم تابع مدها
و مودهای فکری است. بهاینسان، شما نمیتوانید روزی هیاتی را در انتشاراتی پیدا کنید که بگویند قصد داریم مثلا مجموعه آثار 45جلدی مارکس و انگلس را ترجمه و منتشر کنیم. شاید باور نکنید ولی در سال1933 نه در اتحاد شوروی بلکه در ژاپن، در کشوری که فعالیت حزب کمونیست ممنوع بود، کاملترین آثار مارکس و انگلس به زبان ژاپنی منتشر شد. مقصود من از برنامهریزی و انسجام این است. در فقدان چنین برنامهای، اینطرف و آنطرف کتابها، ترجمه و سپس فراموش میشوند. من یک کتاب از هگل ترجمه میکنم، آنهم نه از آلمانی، بلکه از زبان دوم یا سوم و با یک چاپ بد، دیگری کتابی از کانت، سومی رسالهای از مارکس، تکهتکه و ازهمگسیخته. چنین تشتتی نمیتواند دنیای فکری بسازد، از لحاظ فکری جریانساز باشد و تحقیق را ممکن کند. ناشران هرچیزی به پستشان میخورد، چاپ میکنند. ما هنوز یک مجموعه ترجمه استاندارد از آثار شکسپیر نداریم. مشکل مربوط به مسایل حقوقی هم وجود دارد. وضع ناشر و مترجم از نظر حقوقی بسیار مبهم و متعلق به روابط جامعه ماقبلتاریخ است. روابط جامعه سرمایهداری باید براساس قانون باشد. روابط حقوقی بین ناشر و مترجم باید بتواند بهصورت قانونی
حل شود و هرکسی به تعهدات خود پایبند باشد؛ مثلا اگر ناشر طبق قرارداد نتوانست در عرض یکسال کتاب را به تجدیدچاپ برساند، باید کتاب را به مترجم بازگرداند.
منظور از ترجمه استاندارد چیست؟ چون در مورد شکسپیر مثلا ترجمه علاءالدین پازارگادی را داریم که جامع و مانع است.
ترجمه استاندارد یعنی مترجمان مختلفی مجموعه آثار را ترجمه کنند و یک سرویراستار چیرهدست بر کار آنها نظارت کند؛ کاری که در انتشاراتیهای بزرگ صورت میگیرد. وقتی مجموعهای از مترجمان یکجا جمع شوند، یک زبان بر کل آثار حکومت نمیکند. مشکل ترجمه پازارگادی از شکسپیر همین است. بنگاه نشر و ترجمه کتاب اواخر دهه1330 و اوایل1340 دست به ترجمه مجموعهای از آثار ادبیات غرب زد که بسیار خوب بود؛ اما مثل همه تجربیات دیگر در ایران، دچار گسست شد. در اینجا به قول فروغ فرخزاد ما «پیش نمیرویم» بلکه «فرو میرویم». غرضم این است که تا وقتی ناشر و مترجم طبق قرارداد مشخص و در چارچوب روابط قانونی سرمایهداری پیش نروند، وضع ما همین خواهد بود که هست.
از سوی دیگر بسیاری از ناشران ما فاقد یک دستگاه ویراستاری به معنای دقیق و «غربی» کلمه هستند. تبدیل «میباشد» به «است» و «است» به «میباشد» ویراستاری نیست. حاصل کار، این میشود که ویراستار به مقداری که پول میگیرد قلم قرمز را به کار میبرد، و قلم قرمز را به کار میبرد تا به ناشر بگوید ببین من چقدر کار کردهام. اکثر اوقات کارهای ویراستاری سلیقهای است. ویراستاری خود یکداستان مفصل است. خلاصه بگویم، وقتی اثری به بیش از 40درصد ویراستاری نیاز داشته باشد اساسا نباید چاپ شود. ترجمه خوب ترجمهای است که تا 70درصد قابلقبول باشد چون 30درصد از خطاهای چشمی و سهوالقلم قابل اغماض هستند. کتابهای جیبی فرانکلین هنوز بعد از چنددهه از نظر ویراستاری خوب، قابل خواندناند؛ اما اکنون تنها چیزی که معیار است شتاب در از تنور نشر درآوردن و عرضه کتاب است. نمونه آن کارهای دیوید هاروی است. به واسطه همین آشفتهبازار، یکی از درخشانترین کتابها درباره پستمدرنیسم به قلم او قربانی شد. اینها کتابهایی نیست که مترجم دوم و سوم داشته باشد؛ چون بازار کتاب ایران تابوتوان ترجمه دوباره و خرید این کتابها را ندارد. خوانندگان حرفهای هم در
ایجادنکردن این چرخه معیوب نقش دارند. خواننده حرفهای میداند کتاب را چگونه انتخاب کند و نیندیشیده و نسنجیده و نشناخته کتاب نمیخرد؛ او هم به نام مترجم و هم ناشر نگاه میکند. مجموعه این عاملها نوعی برچسب برای یک اثر قابلاطمینان و موثق محسوب میشود.
البته اگر مترجمان مبتدی سراغ کتابها یا نامهایی میرفتند که زیاد مطرح نباشند باز چندان مهم نبود؛ ولی کسی مثل هاروی با همه اهمیت جهانیاش در اینجا به چنین روزی میرسد.
دقیقا. بههرحال در دنیای امروزی هاروی کسی است که مطرح است. همهجا نظریاتش را بررسی میکنند و یکی از مهمترین نظریهپردازان شهری در دنیای سرمایهداری معاصر است. امروزه نیز شهر در ایران مساله شده است. در دهه1340 شهر نداشتیم و نظام اربابورعیتی تمام نشده بود؛ حالا شهری داریم که همه در آن از آلودگی هوا و آلودگیهای صوتی و بصری در حال خفهشدنیم. پرداختن نسل جوان به همین زیرگذر چهارراه ولیعصر مایه شگفتی بود. در نسل ما ممکن نبود کسی به این امور بپردازد. این خودآگاهی به متروپل در پشت خود نیازمند مأخذ و ادبیاتی است. این ادبیات ترجمه میشود و فردا قرار است از دل آن تحقیق و تالیف دربیاید؛ ولی اگر غلط ترجمه شود کتاب و مولف را اینگونه نابود میکنیم. این اتفاق در حال وقوع است.
البته این علاقه شیفتهوار به مطالعات فرهنگی و نظریه شهر و موضوعاتی مثل زیرگذر چهارراه ولیعصر نشانه عقبنشینی از حوزههای دیگر هم میتواند تلقی شود.
مسلما. چون عرصه در سیاست تنگ میشود، خیلیها به عرصههای دیگر رو میآورند، و از سر ناگزیری. اکثر سیاسیهای ما اساسا از عالم ادبیات به سیاست آمدهاند. در افغانستان نیز همینگونه است؛ نورمحمد ترکی، سرپرست یک دایرهالمعارف بزرگ افغانی بود. اینجا سیاسیها یا از عالم ادبیات گذر میکنند یا از عالم ادبیات به سیاست میآیند. این یک آمدوشد دایمی است. در غرب، این قضیه را نمیبینید. امیر پرویز پویان از «خوشه» شاملو راه به پایگاههای چریکی میبرد. عکس آن هم اتفاق میافتد. اگر دستتان از سیاست بریده شود به طرف فرهنگ میروید. این به معنای این نیست که ایران از فرط فرهنگ در حال انفجار است؛ بلکه شاهد انتقال از سیاست به سمت فرهنگ هستیم. نسلی از تودهایهای قدیمی که بعد از 28مرداد سرکوب شدند به کارهای اجتماعی و فرهنگی روی آوردند. مثلا مدارس ملی تاسیس کردند؛ معادل مدارس غیرانتفاعی کنونی. دستاندرکاران بسیاری از این مدارس، تودهایها بودند. بنابراین تاحدی درست میگویید؛ بخشی از پرداختن به شهر، آن هم دراینحد و با گستردگی طبعا به این دلیل است که حوزههای دیگر ممتنع شده است، آن چیزی که باید تنفسگاه آزاد ما باشد. حتی توجه به
شهر بهعنوان یک امر سیاسی، امر جدیدی است و کمتر در دهههای قبلی مطرح بوده. بنابراین این توجه باید متکی بر مأخذ و منابعی باشد که به شلختهوارترین نحو ممکن به دست مخاطب میرسد و متفکری همچون هاروی لتوپار میشود. در نسل ما این اتفاق در مورد ترجمه سارتر افتاد، چون سارتر آن موقع در دنیا مُد بود، منتها در سطح بسیار محدودتری از آنچه اکنون میبینیم. امروز «نقد ترجمه» تنها چاره کار است. البته بهشرطی که نظامیافته و مطابق قاعده باشد. اکنون نقد ترجمه به صورت فردی انجام میشود ولی تصادفی است و به ضرورت بدل نمیشود و برنامهمند نیست؛ مثلا اگر کرایهخانه منتقد را بالا ببرند ممکن است دیگر نتواند این کار را انجام دهد، برود به کار دیگری بپردازد. در آمریکا نشریات معتبری همچون NewYork Review of Books» و London Review of Books ،T.L.S» و دهها نشریه دیگر را دارید که به شکلی منظم و منسجم به بررسی کتابها میپردازند. وقتی رمان «پیشروی» داکترو در آمریکا منتشر شد، نشریهای نبود که به این رمان نپردازد. منظور از پرداختن هم این نیست که پشتجلد کتاب را بخوانند و ریویو بنویسند. آنجا وقتی قرار بر نقد ترجمه باشد پدر مترجم را
درمیآورند. نقدی در نشریه «Telos» خواندم درباره ترجمه انگلیسی «نظریه زیباشناسی» تئودور آدورنو. منتقد با بیرحمی تمام مترجم را زیرسوالبرده بود که متن چرا جملههای گسیخته آدورنو را که جزو سبک اوست به هم چسبانده و بهنحوی عبارات را به هم چسبانده که همچون کلاسیکهای پنجقرن پیش ترجمه کرده است. اما در اینجا من اگر با شما دوست باشم باید بیقیدوشرط کتابتان را تایید کنم و اگر هم با یکدیگر دشمنی، فکری، سیاسی و عاطفی داشته باشیم، امانتان ندهم. به وفور دیدهایم کسی در حال ترجمه کتابی است و وقتی متوجه میشود دیگری آن را ترجمه کرده او را نقد میکند. حال آنکه بعدا مشخص میشود فرد خود در حال ترجمه همان کتاب بوده است. اینها چیزهایی است که فقط در جهان سوم و خاورمیانه میبینید.
شما به نقش مترجم و ناشر اشاره کردید. سیاستهای دولتی و سانسور در این میان چه نقشی دارد؟ مثلا دیدیم که بر اثر فشار دولتهای قبلی «نشر دیگر» ناشر چاپ اول همین کتاب «مارکسیم و نقد ادبی» به محاق توقیف رفت و برای همیشه تعطیل شد و خود کتاب امروز بعد از 10سال با ناشر جدیدی منتشر شده است.
ممیزی و سانسور به کلی حوزهای را حذف میکند؛ مثلا در مورد تاریخ معاصر ایران این اتفاق میافتد؛ یا اگر با حذف کلی مواجه نشود کتاب را از معنا تهی میکند. فقط بهعنوان یک نمونه از حوزه مورد گفتوگوی ما، کتاب «طبقه و کار در ایران» این زخم را بر پیکر دارد و حذفیات زیادی داشته است. در نتیجه ترجمه بسیاری از کتابها و حوزهها و نویسندهها ممکن نیست. مثلا نمیتوان کتاب عظیم دوهزارصفحهای استیونجی. گلد را درباره تکامل به فارسی منتشر کرد. این کتاب حاصل 50سال عمر این محقق است. بهنظر من هرگز نباید گفت ممیزی که همیشه هست.
در خلال صحبتهایتان به نکته مهمی اشاره کردید و آن اهمیت پینوشتها و مقدمههاست. شما گفتید از پینوشت یک مترجم میتوان به کیفیت ترجمه او پی برد. بهواقع هم چنین بهنظر میرسد. اغلب نیازی نیست که کل یک کتاب را بخوانیم تا درباره آن قضاوت کنیم؛ بلکه از چند عبارت مترجم میتوان به کل کار او رسید.
بهترین مترجمان ما مثل ابوالحسن نجفی، نجف دریابندری، محمد قاضی، ادیبسلطانی و امثال آنها چرا بهترین محسوب میشوند؟ وقتی به فهرست کتابهای آنها مینگرید میبینید یک مترجم جوان امروزی که 10سال است کار میکند، سه برابر این مترجمان کتاب منتشر کرده است. دیگر فوقحرفهایتر از دریابندری پیدا نمیکنید؟ او در حوزههای متنوعی ترجمه میکرد؛ اما فهرست آثار او به 25عنوان نمیرسد. چون مترجمانی از قبیل دریابندری به کاری که میکردند، به نویسندهای که از او ترجمه میکردند، به زبان فارسی و بالاتر از همه به اسم خودشان تعهد داشتند. آنها وجود غلط و شتابزدگی را در کارشان مایه آبروریزی میدانستند.
بین این نامها از همه پرکارتر محمد قاضی بود. او هم کارهای آخرش قابل مقایسه با شاهکاری مثل دنکیشوت، یا آثاری که از کازانتزاکیس ترجمه کرده، نیست. اگر مترجم، کتاب را تا انتها خوانده باشد و بتواند مشکلاتش را حل کند به این نتیجه میرسد که مقدمهای بنویسد تا متن را برای خواننده توضیح دهد، آنگاه سوالاتی در ذهن مترجم پیش میآید: این کتاب را چهکسی میخواند؟ چقدر خوانده میشود؟ و نظایر آن. در نتیجه مترجم، خواننده را در نظر میگیرد و اگر مینویسد «جنگ بزرگ» حتما در پرانتز میآورد «منظور جنگ اول است». نسل قدیم شعاری داشت: «10 و بلکه صد بخوان، یکترجمهکن». میگفتند ما این کتاب را خواندیم و لذت بردیم و خواستیم دیگران را نیز در این لذت سهیم کنیم؛ بنابراین حواشی یک مترجم و مقدمه او نشان میدهد چقدر اثری را که ترجمه کرده، میشناسد. مترجم خوب، میکوشد مشکلات انتقال مفهوم از زبان مبدا به مقصد را برای خواننده توضیح دهد. به قول یکی از مترجمان معروف: «مترجم کسی است که یک کتاب را خوب خوانده باشد».
البته امروز دیگر شعار مذکور مصداق ندارد و نسبت 10خواندن و یکترجمهکردن در بهترین حالت، معکوس شده است. گویا لذتبردن از یک متن، چه در فارسی و چه انگلیسی، ناممکن شده و ترجمهکردن پیش از خواندن صورت میگیرد. وفور ترجمههای نامفهوم تاحدی هم ناشی از همین چرخه معکوس است.
اصطلاحی هست بین مترجمها که میگوید این کتاب «مترجم خرابکن» است؛ یعنی شما کتابی را ترجمه میکنی که نمیتوانی مشکلاتش را رفع کنی یا مشکلات یک کتاب اساسا دستکم در این مرحله رفعناکردنی است؛ اما اگر بتوان از متن لذت برد، طبیعی است که در برگرداندن به فارسی هم میتوان توفیق نسبی پیدا کرد. در بسیاری از موارد، مترجمان جوان و کمتجربه و عجول، در خوانش متن مشکل دارند.
خب چه وقتی مشکل ندارند؟ وقتی بتوانند خلاصه ایدههای کتاب را در یک پاراگراف توضیح دهند، حال آنکه امروز با مترجمانی مواجهیم که دهها صفحه مقدمه مینویسند بیآنکه بتوانند اصل ایده کتاب را به اجمال بازنویسی کنند.
مشهور است که اگر فردی، عالم به یک متن باشد میتواند چکیده آن را در یک صفحه کاغذ بنویسد؛ ولی اگر عالم نباشد میتواند به قدر دو کتاب صحبت کند و هیچ نگوید. گاه چکیدهها از خود متن روشنترند. بسیاری از مترجمان، کتاب را جملهبهجمله نقاشی میکنند. در مقابل در شرایط کنونی با کتابهایی روبهروییم که ترجمه کلمهبهکلمه آن درست است؛ اما وقتی به انتهای پاراگراف میرسید درکی از معنای متن نخواهید داشت.
بهنظر میرسد بسیاری از این معضلات به فقدان آکادمی در ایران برمیگردد. در نبودِ آکادمی کانونها و نهادهای جایگزینی باید باشند تا در آنها ملاقاتهایی بین مترجمان قدیم و جدید صورت گیرد و بحثهایی از جنس همین بحثها انجام شود؛ ولی این کانونها نیز با موانع و مشکلاتی دست به گریباناند.
چیزی که در این مملکت اتفاق افتاده، این است که علوم انسانی بیرون از آکادمی نضج میگیرد. اگر منتقد ادبی یا سینمایی یا تئاتر، بیرونآمده از دل آکادمی و ژورنالهای آکادمیک نیامده است. افراد بیرون از آکادمی، بستری داشتهاند برای اینکه همدیگر را ببیند و تعاطی فکر کنند و انجمنهای صنفی تشکیل دهند و درعینحال خواستار حقوق اجتماعی، سیاسی و ادبی خود بودهاند؛ اما اگر این امکانها با مشکل مواجه شود چیزی که باقی میماند نهادهایی است که خود در معرض خطرند همچون روزنامههای ما که گاهوبیگاه بهدلایل گوناگون از انتشار باز میمانند. پس هرگز انتقال تجربه بین نسل گذشته و نسل بعدی انفاق نمیافتد. برای انتقال تجربه نیازمند بستر مناسب هستیم. باید بتوان بدون ممانعت، جلسات نقد ترجمه و آموزش آن را در همه رشتهها و همه گوشهها برگزار کرد. همین الان ناشران ما از انتشار برخی کتابها تن میزنند چون برچسب خطیبودن میخورند. پراکندگی، تشتت و هزارپارگی، خاصیت این زیست ناهمزمان در قرن بیستویکم است. هرگز نمیتوان مطمئن بود همین روزنامه که چهارتا نقد ترجمه منتشر میکند، دوام داشته باشد. در مورد یکسری افراد همیشه سکوت میشود. این وضعیت
امروز ماست. بگذارید مثالی بزنم. مجله «Nation» 156سال است که در آمریکا منتشر میشود. منتقد مدرنیست بزرگی مثل کلمنت گرینبرگ، منتقد بزرگ هنری هارولد روزنبرگ و فیلسوف و هنرشناس مهمی همچون آرتور دانتو در این نشریه نوشتهاند. این مجله سنت دارد، انواع و اقسام آدمها و نسلها در آن قلم زدهاند و وسعت مشرب هم دارد. در نتیجه این امکان را یافته تا بزرگترین منتقدان را پرورش دهد. این مداومتی است که از آن صحبت کردم.
آیا بخشی از پرکاری مترجمان کنونی و پایینآمدن کیفیت ترجمهها به قضیه امرارمعاش برنمیگردد؟ خود شما که اختصاصا از راه ترجمه امرارمعاش میکنید، همواره کوشیدهاید از سنت مورد علاقه خودتان ترجمه کنید؛ ولی ممکن است به دلیل شرایط اقتصادی نتوان به اصول و قواعد شخصی پایبند بود.
بهنظر من همهچیز به شرف نویسندگی و آبروی حفظ اسم بازمیگردد. بهترین مترجمان ما قلم ادبی خود را هیچگاه نفروختهاند و هرگز کاری را که دوست نداشتهاند، انجام ندادهاند. خود من بهوفور در زمینههای دیگری ترجمه کردهام و میکنم تا امرارمعاش کنم؛ ولی هیچگاه کتابی را ترجمه نمیکنم که مطابق با اصول خاص خودم نباشد. گاهی به دلایل اقتصادی کتابی را که در دست دارم کنار میگذارم و ترجمههای متفرقه میکنم تا مخارج خود را تامین کنم؛ ولی این کارها ربطی به کار ادبی من (ادبی در معنای کلی آن) ندارد. هرگز کتابی نبوده که دوست نداشته باشم و از روی مُدگرایی سراغ آن بروم. چیزی که باعث شد من از کار ترجمه رمان بیرون بیایم این بود که دیدم در بازار، رقابتی در مورد نویسندههایی وجود دارد که به یکباره مشهور میشوند؛ مثل خالدحسینی و موراکامی. من هم اهل رقابت و روی دست کسی بلندشدن نیستم. اگر هم کتاب «فوتبال در آفتاب و سایه» را ترجمه کردم، به این دلیل بود که استثناییترین کتاب فوتبال است، از نویسندهای که زندانی سیاسی بوده و عاشق فوتبال است. طبعا کسی که اینگونه کار میکند همیشه در تنگناست. قدیمیترها شغل اصلیشان ترجمه نبود؛ مثلا محمد
قاضی شغل دیگری داشت و ترجمه، تفنن او بود. بسیاری از مترجمهای دیگر نیز چنین بودند. اکنون هم معدودند مترجمانی که فقط از طریق ترجمه امرارمعاش میکنند؛ چون بسیار کار دشواری است. اصولا ارتزاق از راه فرهنگ دشوار است.
«آشفتهبازار ترجمه»، بهترین توصیف وضع کتاب و نشر در سالی بود که گذشت. هفتهای نبود که کتاب جدیدی در حوزه نظریه و نقد ادبی روی پیشخان کتابفروشیها نرود؛ کتابهایی با عنوانهای جذاب و نویسندگانی مهم که مخاطب را به خرید ترغیب میکرد؛ اما دریغا که این خریداران خیلی زود، و بعد از ورقزدن فقط چند صفحه و خواندن چندپاراگراف از کتاب میفهمیدند با ترجمههایی غیرقابلفهم و مترجمانی تازهکار سروکار دارند، که حتی یکبار کتاب را تا انتها نخواندهاند. در ادامه نقدِ ترجمههایی که سال گذشته در صفحه اندیشه روزنامه «شرق» منتشر شد برای بررسی وضع نشر و ترجمه با اکبر معصومبیگی، مترجم باسابقه، به گفتوگو نشستیم. او فضای فعلی ترجمه را اقیانوسی از رشد میداند که بیش از یکسانتیمتر عمق ندارد و معتقد است ترجمه کتاب در اغلب موارد به معنای تدارک یکرزومه است و نوعی «پز» تلقی میشود. او همچنین اصلیترین معضل فعلی وضع ترجمه را در ایران، مدگرایی میداند. معصومبیگی مترجم کتابهای «مارکسیسم و فلسفه» آلکس کالینیکوس، «مارکس و آزادی» تری ایگلتون، «هزاره كدام كس؟ آنها يا ما؟» دانيل سينگر، «زندگی و هنر پیکاسو» لوتار بوخهایم، «پول» امیل زولا و «فوتبال در آفتاب و سایه» ادواردو گالئانو و... است. آخرین کتابی که از او منتشر شد «چگونه مارکس بخوانیم» پیتر آزبورن در سال1389 بود. این گفتوگو همچنین به بهانه تجدیدچاپ کتابی از او پس از چندسال وقفه اجباری در انتشار آثارش صورت میگیرد: «مارکسیسم و نقد ادبی» تری ایگلتون که پیشازاین در سال1383 توسط نشر اکنون توقیفشده «دیگر» منتشر شده بود و اواخر سال1393 از سوی نشر بوتیمار، تجدیدچاپ شد. معصومبیگی نظر خود را نسبت به ایگلتون و این کتاب اینگونه توضیح میدهد: «از ابتدای جوانی علاوهبر سیاست، به هنر دلبستگی داشتم. در تفکر ایگلتون ایندو به هم میرسند. نثر او رقصان و طنزآمیز و نو است. این کتاب اثری است میانرشتهای که مدام از سینما و تئاتر و ادبیات مثال میآورد. علاوه بر اینها ایگلتون یکی از سر موضعترین مارکسیستهایی است که درباره ادبیات مینویسد.» او همچنین از علاقهاش برای ترجمه کتاب «والتر بنیامین؛ به سوی نقد انقلابی» میگوید که ایگلتون در سال1981 نوشته است.
سال گذشته گروه اندیشه «شرق» طی سلسلهمقالاتی به بررسی وضعیت ترجمه متون نظری پرداخت. شما ازجمله مترجمان باسابقه این حوزهاید. وضع ترجمه کتابهای نظری را در سالهای اخیر، چگونه ارزیابی میکنید؟
امروز تکثری را در ترجمه کتابهای ادبیات و علومانسانی شاهدیم که در گذشته وجود نداشت. پیشازاین نویسندهها محدودتر بودند و مترجمها سراغ نویسندگانی میرفتند که دیدگاههای خاصتری در ادبیات داشتند. امروز همانطور که تکثر در ادبیات داستانی زیاد شده، در حوزه نظریه اجتماعی نیز شاهد تنوع و تکثر هستیم. قبلا شمار متفکرانی که به آنها پرداخته میشد، از تعداد انگشتان یکدست فراتر نمیرفت. اکنون چنین نیست و تا دلتان بخواهد پهنا و درازای آن، گسترش یافته است. این قضیه یکجنبه مثبت دارد. بههرحال فضایی دموکراتیک بین نویسنده و مترجم و مخاطب ایجاد شده است. سابق بر این، اینگونه نبود و شما با نویسندههای خاصی سروکار داشتید. زمانی نویسندهای گفته بود با فروپاشی اتحاد شوروی بخش اعظم مخاطبان و خوانندگان کتاب در ایران از دست رفت. این یک واقعیت است. در دورهای مخاطب گستردهای وجود داشت که بهدنبال تغییر بود. این خواننده کتاب را نه برای کتاب، بلکه برای تغییر میخواند و طبیعتا هرکتابی را که در این چارچوب میگنجید، میخرید. با فروپاشی شوروی و امواج ناامیدی فردی و اجتماعی متعاقب آن، بسیاری از خوانندهها از کتابخواندن بهصورت
سیستماتیک و نظامیافته کنار کشیدند و سراغ کار خودشان رفتند. نتیجه این بود که قدر مطلق خوانندهها کم نشده بود؛ بلکه خوانندهها در رشتههای مختلف تقسیم شده بودند. اینبار مثلا با یک قشر لیبرال کتابخوان یا یکقشر راست جدید هم مواجه هستید. در زمینه کتابهای علومانسانی هم با متفکرهایی طرف میشوید که سابق بر این، آنها را نمیشناختید و حتی تکفیر میشدند و کسانی میگفتند این آثار، خواندن ندارد؛ اما حالادیگر تیغشان نمیبرد. شما بهراحتی نمیتوانید به کسی بگویید این کتاب را نخوان.
اما این وضعیت، یک جنبه بسیار مخرب و غمانگیز هم پیدا کرده است. چیزی که باید نام آن را «سرطان مُد فکری» گذاشت. مُد فکری مثل هر مد دیگری اساسا در سطح حرکت میکند و مطلقا کاری به عمق ندارد، چون موج است. امروز ممکن است دلوز مد شود، فردا ژیژک، پسفردا گتاری، بعد هم لوس ایریگاری. بعد از مدتی هم مثل هر مد دیگری از جلو چشم کنار میرود، ماندگار نیست، میآید و میرود؛ چیزی که همیشه در فرهنگ ما وجود داشته. مطالعه و عمقیافتن در پژوهش، چه در زمینه ادبیات و چه در زمینه علوم اجتماعی در غرب، اساسا درون آکادمی ممکن میشود. نقد ادبی و علوم انسانی بیرون از آکادمی حاصلی ندارد جز همین وضعیتی که امروز در روزنامهها و مجلات میبینیم. ازآنجاکه سُرنا از سر گشادش نواخته شده، شما ممکن است با یک متفکر مُد روز فرانسوی آشنا شوید و بگویند این متفکر نوکانتی یا نوهگلی است، ولی مخاطبی که آن کتاب را میخواند نه میداند کانت چهچیزی گفته نه هگل، نه هایدگر و نه مارکس. همین حالت را در عالم چپ هم میبینید. انگار لزومی ندارد کسی که آلن بدیو را میخواند، به مبانی مارکسیسم آشنا باشد یا چیزی از مائوئیسم بداند تا بتواند ریشه بسیاری از معادلات او را
در «درباره تضاد» و «درباره عمل» مائو پیدا کند. بنابراین سطحیاندیشی مُد و پیروی از رسم روز هرگز به کسی عمق نمیدهد و آنچه میدهد نوعی حالت یا مود (mood) روشنفکری است، نوعی بازیکردن با مفاهیم، سطحی نگاهکردن به همهچیز و دانستن هرچیز برای اینکه بتوان یک وراجی یا چت فیسبوکی کرد. مُد هیچگاه ازاینحد فراتر نمیرود. به همین دلیل است که در این عرصهها کارهای تحقیقاتی به ندرت مشاهده میشود، بهاینمعنا که بتوان گفت کسی که تحقیق کرده، صاحب فکر بوده، کپیپیست نکرده و قطعات را کنار هم نچیده است.
ارزیابی خود من در دهه 60 تا نیمه70 این بود که این میزان گسترش کار ترجمه خیلی هم خوب است. هرچه بیشتر گذشت دریافتم که ترجمه کتاب در اغلب موارد به معنای تدارک یک «رزومه» است و نوعی «پُز» تلقی میشود؛ یکجور سری بین سرها درآوردن. علتش هم روشن است: امروزهروز تا دلتان بخواهد، فارغالتحصیل زبان انگلیسی و فرانسه و آلمانی پیدا میشود و دیگر برهوت دهههای 60 و 70 بهخاطرهها پیوسته است؛ بنابراین در بسیاری موارد با اقیانوسی از رشد روبهروییم که بیش از یکسانتیمتر عمق ندارد. بهاینترتیب، هنوز هم که هنوز است اگر بخواهیم مترجمان شاخص را نام ببریم، مترجمان نسل پیش هستند. همچنان در میان نسل جدید مترجمان علوم انسانی، افرادی را نداریم که با قاطعیت بتوان گفت دقتشان حرف ندارد، به هر دو زبان مسلطاند، فارسی را یک یا چندگام بهجلو بردهاند، با کتاب ترجمهشده موانست داشتهاند و آن را چندبار خواندهاند. بهراحتی میتوان فهمید که آیا مترجم به موضوع کار خود مسلط بوده یا نه. از حواشی مترجم بر یک اثر مشخص میشود آیا او کتابی را که ترجمه کرده فهمیده است یا نه. فاجعه دیگر و نکته سوم این است: سرعتی که در کل جامعه پیش آمده، به مترجم
مهلت نمیدهد با اثر موانست، همنشینی و همفکری پیدا کند. به گمانم در نزدیک به 90درصد ترجمهها، مترجم حتی یکبار کتاب را تا انتها نخوانده و کار او یا سفارشی است، یا تابع مُد است یا کسی توصیه کرده یا فکر میکند ترجمه فلان اثر «شأن» دارد. اخیرا نقدی از صالح نجفی را به کتاب «خیابان یکطرفه» والتر بنیامین خواندم که ظاهرا سالها پیش نوشته شده است. مترجم کتاب حتی از مبادی ابتدایی زبان بیاطلاع است؛ حتی کلمات ساده و پیشپاافتاده را نمیداند، و این یعنی فاجعه! در نتیجه، من جرات خریدن کتابهای ترجمه شده جدید را ندارم. عنوانها و نویسندگان اغلب خوب و متنوع است و آدم به خریدن آن ترغیب میشود؛ ولی ترجمهها غیرقابل اعتماد. در نهایت باید بگویم من به دموکراسی ادبی متعهدم و به قول مائو «بگذار صد گل بشکفد» اما اگر گلی در کار باشد.
مواردی که شما گفتید نشانه نوعی بینظمی است که بهنظر میرسد در حوزه آثار نظری، بیش از ادبیات به چشم میخورد. گویی مترجمان باسابقه و قابلاعتماد همه به حوزه ادبیات نقلمکان کردهاند؛ مترجمهایی نظیر عبدالله کوثری، کاوه میرعباسی و امثال ایشان. در نتیجه مخاطب میتواند با خیال آسوده رمان و ادبیات داستانی را بخرد. اما در حوزه نظریه، کتابهای مهمی منتشر میشود که وقتی ورق میزنیم اصلا قابلخواندن نیستند. گویی رقابتی میان مترجمان جوان وجود دارد برای تبدیل کتابهای مهم و بعضا کلاسیک نظری به متونی ناخوانا و بلااستفاده. رقابتی مبنیبر زودتر رساندن ترجمه کتابها به بازار و ثبتنام خود بهعنوان مترجم...
این نکته دیگری است که شما به حرفهای من اضافه کردید؛ زودتر رسیدن به بازار.
اما وقتی از مدگرایی صحبت میشود همواره با انتقاد قابلتأمل «نیتخوانی» روبهروییم. بنابراین در اینجا مدگرایی را به معنای کندن یک کتاب، یک ایده، یک نظریه از بستر آن بگیریم.
دقیقا. منظور من از مد فکری این نیست که نباید به خاطر اینکه یک کتاب تفکرانگیز است، سمت آن رفت. بلکه رفتن بهسراغ کتابها و نظریات، صرفا به دلیل اینکه مد شده و بهاصطلاح گرفته و راجع به نویسنده آن حرف میزنند و .... غرضم از مد این بود.
بنابراین مقصود از مترجم در اینجا کسی است که یک اثر یا متفکر را در بستر و زمینه و زمانه آن معرفی میکند. اولین و بدیهیترین پیششرط معرفی صحیح، ترجمه درست یک اثر است که ظاهرا در شرایط کنونی ممتنع شده است. آیا یکی از دلایل این امتناع را نمیتوان در کمکاری یا بیانگیزگی مترجمان باسابقه در آثار نظری دانست؟ مترجمانی که تن به شتابزدگی و رقابتجویی نمیدهند و کارشان برخوردار از دقت و وثاقت است. خود شما مدت زیادی است اثر جدیدی منتشر نکردهاید.
در مورد خودم باید بگویم اصلا کمکاری نبوده است و به مسایلی برمیگردد که چندان هم بر کسی پوشیده نیست. آخرین کتابی که ترجمه و منتشر کردم «چگونه مارکس بخوانیم» اثر پیتر آزبورن بود. بعد از آن مرتب کار کردهام و ترجمهها را به ناشران دادهام؛ اما هنوز منتشر نشدهاند. این روند تا تجدیدچاپ کتاب «مارکسیسم و نقد ادبی» تری ایگلتون ادامه داشت. در دولت جدید نیز وزیر ارشاد گفت روی اسم آدمها حساسیتی وجود نداشته باشد و به محتوای کتابها بپردازید. از این نکته بگذریم. در مورد مترجمان حرفهای نمیتوان گفت انگیزه خود را برای کار از دست دادهاند، بلکه بهدلیل سلطه مدهای فکری و آموزشهای غیرمستقیمی که در این زمینه داده میشود گرایش مترجمان بیشتر به سمت همان مدهاست؛ ولی مترجمهای خوب ما هم کموبیش کار میکنند. ممکن است یکی پیر شده و دیگری مشکل امرار معاش دارد؛ اما نمیتوان به کمکاری نسبت داد.
نقش ناشران را در آشفتهبازار کنونی ترجمه چه میدانید؟ آیا ناشران ما نباید فرد یا افرادی برای بررسی صحتوسقم ترجمههایی که به دستشان میرسد، و حتی پیشازآن برنامهای برای ترجمه کتابهایی که فکر میکنند برای مخاطب فارسی لازم است داشته باشند و به مترجمان مورداعتماد بسپارند؟
ناشران مطلقا برنامه کاری برای ترجمه ندارند. اینجا با راتلج و رندوم هاوس و آکسفورد طرف نیستیم. بیشتر ناشران ایرانی از اساس، افراد بیاطلاعی هستند. کتاب را میبینند اگر بپسندند و در چارچوب انتشاراتشان باشد؛ منتشر میکنند. خود مترجمان نیز تابع هیچ برنامهای نیستند. این دو بلیه از بزرگترین بلایایی است که ممکن است گریبان فکری یک جامعه را بگیرد. ناشر، هیات تحریریه یا هیات مشاورانی ندارد که بگوید امسال میخواهیم مثلا همه کارهای داروین یا گرامشی یا کانت و هگل و مارکس یا هر متفکر دیگری را به فارسی برگردانیم. این در حالی است که ما بعد از انقلاب، ناشرهای بزرگ و سرمایهدار کم نداشتهایم. قبل از انقلاب فقط یک انتشارات امیرکبیر را داشتیم، اما امروز مثلا نشری داریم که به رفیق درگذشته من مهدی سحابی پیشنهاد ترجمه رمان «در جستجوی زمان ازدسترفته» را داد و گفت تا آخرین جلد پروست را ترجمه نکردهای، کار دیگری نکن. با او قرارداد بستند و موفق هم شدند. ناشر همه سرمایه خود را پای این کتابها گذاشت. اما درهرحال ناشران برنامهای برای تعریف چنین پروژههایی ندارند. مترجم پیشنهادی میدهد و ناشر چاپ میکند. متاسفانه مترجم هم تابع مدها
و مودهای فکری است. بهاینسان، شما نمیتوانید روزی هیاتی را در انتشاراتی پیدا کنید که بگویند قصد داریم مثلا مجموعه آثار 45جلدی مارکس و انگلس را ترجمه و منتشر کنیم. شاید باور نکنید ولی در سال1933 نه در اتحاد شوروی بلکه در ژاپن، در کشوری که فعالیت حزب کمونیست ممنوع بود، کاملترین آثار مارکس و انگلس به زبان ژاپنی منتشر شد. مقصود من از برنامهریزی و انسجام این است. در فقدان چنین برنامهای، اینطرف و آنطرف کتابها، ترجمه و سپس فراموش میشوند. من یک کتاب از هگل ترجمه میکنم، آنهم نه از آلمانی، بلکه از زبان دوم یا سوم و با یک چاپ بد، دیگری کتابی از کانت، سومی رسالهای از مارکس، تکهتکه و ازهمگسیخته. چنین تشتتی نمیتواند دنیای فکری بسازد، از لحاظ فکری جریانساز باشد و تحقیق را ممکن کند. ناشران هرچیزی به پستشان میخورد، چاپ میکنند. ما هنوز یک مجموعه ترجمه استاندارد از آثار شکسپیر نداریم. مشکل مربوط به مسایل حقوقی هم وجود دارد. وضع ناشر و مترجم از نظر حقوقی بسیار مبهم و متعلق به روابط جامعه ماقبلتاریخ است. روابط جامعه سرمایهداری باید براساس قانون باشد. روابط حقوقی بین ناشر و مترجم باید بتواند بهصورت قانونی
حل شود و هرکسی به تعهدات خود پایبند باشد؛ مثلا اگر ناشر طبق قرارداد نتوانست در عرض یکسال کتاب را به تجدیدچاپ برساند، باید کتاب را به مترجم بازگرداند.
منظور از ترجمه استاندارد چیست؟ چون در مورد شکسپیر مثلا ترجمه علاءالدین پازارگادی را داریم که جامع و مانع است.
ترجمه استاندارد یعنی مترجمان مختلفی مجموعه آثار را ترجمه کنند و یک سرویراستار چیرهدست بر کار آنها نظارت کند؛ کاری که در انتشاراتیهای بزرگ صورت میگیرد. وقتی مجموعهای از مترجمان یکجا جمع شوند، یک زبان بر کل آثار حکومت نمیکند. مشکل ترجمه پازارگادی از شکسپیر همین است. بنگاه نشر و ترجمه کتاب اواخر دهه1330 و اوایل1340 دست به ترجمه مجموعهای از آثار ادبیات غرب زد که بسیار خوب بود؛ اما مثل همه تجربیات دیگر در ایران، دچار گسست شد. در اینجا به قول فروغ فرخزاد ما «پیش نمیرویم» بلکه «فرو میرویم». غرضم این است که تا وقتی ناشر و مترجم طبق قرارداد مشخص و در چارچوب روابط قانونی سرمایهداری پیش نروند، وضع ما همین خواهد بود که هست.
از سوی دیگر بسیاری از ناشران ما فاقد یک دستگاه ویراستاری به معنای دقیق و «غربی» کلمه هستند. تبدیل «میباشد» به «است» و «است» به «میباشد» ویراستاری نیست. حاصل کار، این میشود که ویراستار به مقداری که پول میگیرد قلم قرمز را به کار میبرد، و قلم قرمز را به کار میبرد تا به ناشر بگوید ببین من چقدر کار کردهام. اکثر اوقات کارهای ویراستاری سلیقهای است. ویراستاری خود یکداستان مفصل است. خلاصه بگویم، وقتی اثری به بیش از 40درصد ویراستاری نیاز داشته باشد اساسا نباید چاپ شود. ترجمه خوب ترجمهای است که تا 70درصد قابلقبول باشد چون 30درصد از خطاهای چشمی و سهوالقلم قابل اغماض هستند. کتابهای جیبی فرانکلین هنوز بعد از چنددهه از نظر ویراستاری خوب، قابل خواندناند؛ اما اکنون تنها چیزی که معیار است شتاب در از تنور نشر درآوردن و عرضه کتاب است. نمونه آن کارهای دیوید هاروی است. به واسطه همین آشفتهبازار، یکی از درخشانترین کتابها درباره پستمدرنیسم به قلم او قربانی شد. اینها کتابهایی نیست که مترجم دوم و سوم داشته باشد؛ چون بازار کتاب ایران تابوتوان ترجمه دوباره و خرید این کتابها را ندارد. خوانندگان حرفهای هم در
ایجادنکردن این چرخه معیوب نقش دارند. خواننده حرفهای میداند کتاب را چگونه انتخاب کند و نیندیشیده و نسنجیده و نشناخته کتاب نمیخرد؛ او هم به نام مترجم و هم ناشر نگاه میکند. مجموعه این عاملها نوعی برچسب برای یک اثر قابلاطمینان و موثق محسوب میشود.
البته اگر مترجمان مبتدی سراغ کتابها یا نامهایی میرفتند که زیاد مطرح نباشند باز چندان مهم نبود؛ ولی کسی مثل هاروی با همه اهمیت جهانیاش در اینجا به چنین روزی میرسد.
دقیقا. بههرحال در دنیای امروزی هاروی کسی است که مطرح است. همهجا نظریاتش را بررسی میکنند و یکی از مهمترین نظریهپردازان شهری در دنیای سرمایهداری معاصر است. امروزه نیز شهر در ایران مساله شده است. در دهه1340 شهر نداشتیم و نظام اربابورعیتی تمام نشده بود؛ حالا شهری داریم که همه در آن از آلودگی هوا و آلودگیهای صوتی و بصری در حال خفهشدنیم. پرداختن نسل جوان به همین زیرگذر چهارراه ولیعصر مایه شگفتی بود. در نسل ما ممکن نبود کسی به این امور بپردازد. این خودآگاهی به متروپل در پشت خود نیازمند مأخذ و ادبیاتی است. این ادبیات ترجمه میشود و فردا قرار است از دل آن تحقیق و تالیف دربیاید؛ ولی اگر غلط ترجمه شود کتاب و مولف را اینگونه نابود میکنیم. این اتفاق در حال وقوع است.
البته این علاقه شیفتهوار به مطالعات فرهنگی و نظریه شهر و موضوعاتی مثل زیرگذر چهارراه ولیعصر نشانه عقبنشینی از حوزههای دیگر هم میتواند تلقی شود.
مسلما. چون عرصه در سیاست تنگ میشود، خیلیها به عرصههای دیگر رو میآورند، و از سر ناگزیری. اکثر سیاسیهای ما اساسا از عالم ادبیات به سیاست آمدهاند. در افغانستان نیز همینگونه است؛ نورمحمد ترکی، سرپرست یک دایرهالمعارف بزرگ افغانی بود. اینجا سیاسیها یا از عالم ادبیات گذر میکنند یا از عالم ادبیات به سیاست میآیند. این یک آمدوشد دایمی است. در غرب، این قضیه را نمیبینید. امیر پرویز پویان از «خوشه» شاملو راه به پایگاههای چریکی میبرد. عکس آن هم اتفاق میافتد. اگر دستتان از سیاست بریده شود به طرف فرهنگ میروید. این به معنای این نیست که ایران از فرط فرهنگ در حال انفجار است؛ بلکه شاهد انتقال از سیاست به سمت فرهنگ هستیم. نسلی از تودهایهای قدیمی که بعد از 28مرداد سرکوب شدند به کارهای اجتماعی و فرهنگی روی آوردند. مثلا مدارس ملی تاسیس کردند؛ معادل مدارس غیرانتفاعی کنونی. دستاندرکاران بسیاری از این مدارس، تودهایها بودند. بنابراین تاحدی درست میگویید؛ بخشی از پرداختن به شهر، آن هم دراینحد و با گستردگی طبعا به این دلیل است که حوزههای دیگر ممتنع شده است، آن چیزی که باید تنفسگاه آزاد ما باشد. حتی توجه به
شهر بهعنوان یک امر سیاسی، امر جدیدی است و کمتر در دهههای قبلی مطرح بوده. بنابراین این توجه باید متکی بر مأخذ و منابعی باشد که به شلختهوارترین نحو ممکن به دست مخاطب میرسد و متفکری همچون هاروی لتوپار میشود. در نسل ما این اتفاق در مورد ترجمه سارتر افتاد، چون سارتر آن موقع در دنیا مُد بود، منتها در سطح بسیار محدودتری از آنچه اکنون میبینیم. امروز «نقد ترجمه» تنها چاره کار است. البته بهشرطی که نظامیافته و مطابق قاعده باشد. اکنون نقد ترجمه به صورت فردی انجام میشود ولی تصادفی است و به ضرورت بدل نمیشود و برنامهمند نیست؛ مثلا اگر کرایهخانه منتقد را بالا ببرند ممکن است دیگر نتواند این کار را انجام دهد، برود به کار دیگری بپردازد. در آمریکا نشریات معتبری همچون NewYork Review of Books» و London Review of Books ،T.L.S» و دهها نشریه دیگر را دارید که به شکلی منظم و منسجم به بررسی کتابها میپردازند. وقتی رمان «پیشروی» داکترو در آمریکا منتشر شد، نشریهای نبود که به این رمان نپردازد. منظور از پرداختن هم این نیست که پشتجلد کتاب را بخوانند و ریویو بنویسند. آنجا وقتی قرار بر نقد ترجمه باشد پدر مترجم را
درمیآورند. نقدی در نشریه «Telos» خواندم درباره ترجمه انگلیسی «نظریه زیباشناسی» تئودور آدورنو. منتقد با بیرحمی تمام مترجم را زیرسوالبرده بود که متن چرا جملههای گسیخته آدورنو را که جزو سبک اوست به هم چسبانده و بهنحوی عبارات را به هم چسبانده که همچون کلاسیکهای پنجقرن پیش ترجمه کرده است. اما در اینجا من اگر با شما دوست باشم باید بیقیدوشرط کتابتان را تایید کنم و اگر هم با یکدیگر دشمنی، فکری، سیاسی و عاطفی داشته باشیم، امانتان ندهم. به وفور دیدهایم کسی در حال ترجمه کتابی است و وقتی متوجه میشود دیگری آن را ترجمه کرده او را نقد میکند. حال آنکه بعدا مشخص میشود فرد خود در حال ترجمه همان کتاب بوده است. اینها چیزهایی است که فقط در جهان سوم و خاورمیانه میبینید.
شما به نقش مترجم و ناشر اشاره کردید. سیاستهای دولتی و سانسور در این میان چه نقشی دارد؟ مثلا دیدیم که بر اثر فشار دولتهای قبلی «نشر دیگر» ناشر چاپ اول همین کتاب «مارکسیم و نقد ادبی» به محاق توقیف رفت و برای همیشه تعطیل شد و خود کتاب امروز بعد از 10سال با ناشر جدیدی منتشر شده است.
ممیزی و سانسور به کلی حوزهای را حذف میکند؛ مثلا در مورد تاریخ معاصر ایران این اتفاق میافتد؛ یا اگر با حذف کلی مواجه نشود کتاب را از معنا تهی میکند. فقط بهعنوان یک نمونه از حوزه مورد گفتوگوی ما، کتاب «طبقه و کار در ایران» این زخم را بر پیکر دارد و حذفیات زیادی داشته است. در نتیجه ترجمه بسیاری از کتابها و حوزهها و نویسندهها ممکن نیست. مثلا نمیتوان کتاب عظیم دوهزارصفحهای استیونجی. گلد را درباره تکامل به فارسی منتشر کرد. این کتاب حاصل 50سال عمر این محقق است. بهنظر من هرگز نباید گفت ممیزی که همیشه هست.
در خلال صحبتهایتان به نکته مهمی اشاره کردید و آن اهمیت پینوشتها و مقدمههاست. شما گفتید از پینوشت یک مترجم میتوان به کیفیت ترجمه او پی برد. بهواقع هم چنین بهنظر میرسد. اغلب نیازی نیست که کل یک کتاب را بخوانیم تا درباره آن قضاوت کنیم؛ بلکه از چند عبارت مترجم میتوان به کل کار او رسید.
بهترین مترجمان ما مثل ابوالحسن نجفی، نجف دریابندری، محمد قاضی، ادیبسلطانی و امثال آنها چرا بهترین محسوب میشوند؟ وقتی به فهرست کتابهای آنها مینگرید میبینید یک مترجم جوان امروزی که 10سال است کار میکند، سه برابر این مترجمان کتاب منتشر کرده است. دیگر فوقحرفهایتر از دریابندری پیدا نمیکنید؟ او در حوزههای متنوعی ترجمه میکرد؛ اما فهرست آثار او به 25عنوان نمیرسد. چون مترجمانی از قبیل دریابندری به کاری که میکردند، به نویسندهای که از او ترجمه میکردند، به زبان فارسی و بالاتر از همه به اسم خودشان تعهد داشتند. آنها وجود غلط و شتابزدگی را در کارشان مایه آبروریزی میدانستند.
بین این نامها از همه پرکارتر محمد قاضی بود. او هم کارهای آخرش قابل مقایسه با شاهکاری مثل دنکیشوت، یا آثاری که از کازانتزاکیس ترجمه کرده، نیست. اگر مترجم، کتاب را تا انتها خوانده باشد و بتواند مشکلاتش را حل کند به این نتیجه میرسد که مقدمهای بنویسد تا متن را برای خواننده توضیح دهد، آنگاه سوالاتی در ذهن مترجم پیش میآید: این کتاب را چهکسی میخواند؟ چقدر خوانده میشود؟ و نظایر آن. در نتیجه مترجم، خواننده را در نظر میگیرد و اگر مینویسد «جنگ بزرگ» حتما در پرانتز میآورد «منظور جنگ اول است». نسل قدیم شعاری داشت: «10 و بلکه صد بخوان، یکترجمهکن». میگفتند ما این کتاب را خواندیم و لذت بردیم و خواستیم دیگران را نیز در این لذت سهیم کنیم؛ بنابراین حواشی یک مترجم و مقدمه او نشان میدهد چقدر اثری را که ترجمه کرده، میشناسد. مترجم خوب، میکوشد مشکلات انتقال مفهوم از زبان مبدا به مقصد را برای خواننده توضیح دهد. به قول یکی از مترجمان معروف: «مترجم کسی است که یک کتاب را خوب خوانده باشد».
البته امروز دیگر شعار مذکور مصداق ندارد و نسبت 10خواندن و یکترجمهکردن در بهترین حالت، معکوس شده است. گویا لذتبردن از یک متن، چه در فارسی و چه انگلیسی، ناممکن شده و ترجمهکردن پیش از خواندن صورت میگیرد. وفور ترجمههای نامفهوم تاحدی هم ناشی از همین چرخه معکوس است.
اصطلاحی هست بین مترجمها که میگوید این کتاب «مترجم خرابکن» است؛ یعنی شما کتابی را ترجمه میکنی که نمیتوانی مشکلاتش را رفع کنی یا مشکلات یک کتاب اساسا دستکم در این مرحله رفعناکردنی است؛ اما اگر بتوان از متن لذت برد، طبیعی است که در برگرداندن به فارسی هم میتوان توفیق نسبی پیدا کرد. در بسیاری از موارد، مترجمان جوان و کمتجربه و عجول، در خوانش متن مشکل دارند.
خب چه وقتی مشکل ندارند؟ وقتی بتوانند خلاصه ایدههای کتاب را در یک پاراگراف توضیح دهند، حال آنکه امروز با مترجمانی مواجهیم که دهها صفحه مقدمه مینویسند بیآنکه بتوانند اصل ایده کتاب را به اجمال بازنویسی کنند.
مشهور است که اگر فردی، عالم به یک متن باشد میتواند چکیده آن را در یک صفحه کاغذ بنویسد؛ ولی اگر عالم نباشد میتواند به قدر دو کتاب صحبت کند و هیچ نگوید. گاه چکیدهها از خود متن روشنترند. بسیاری از مترجمان، کتاب را جملهبهجمله نقاشی میکنند. در مقابل در شرایط کنونی با کتابهایی روبهروییم که ترجمه کلمهبهکلمه آن درست است؛ اما وقتی به انتهای پاراگراف میرسید درکی از معنای متن نخواهید داشت.
بهنظر میرسد بسیاری از این معضلات به فقدان آکادمی در ایران برمیگردد. در نبودِ آکادمی کانونها و نهادهای جایگزینی باید باشند تا در آنها ملاقاتهایی بین مترجمان قدیم و جدید صورت گیرد و بحثهایی از جنس همین بحثها انجام شود؛ ولی این کانونها نیز با موانع و مشکلاتی دست به گریباناند.
چیزی که در این مملکت اتفاق افتاده، این است که علوم انسانی بیرون از آکادمی نضج میگیرد. اگر منتقد ادبی یا سینمایی یا تئاتر، بیرونآمده از دل آکادمی و ژورنالهای آکادمیک نیامده است. افراد بیرون از آکادمی، بستری داشتهاند برای اینکه همدیگر را ببیند و تعاطی فکر کنند و انجمنهای صنفی تشکیل دهند و درعینحال خواستار حقوق اجتماعی، سیاسی و ادبی خود بودهاند؛ اما اگر این امکانها با مشکل مواجه شود چیزی که باقی میماند نهادهایی است که خود در معرض خطرند همچون روزنامههای ما که گاهوبیگاه بهدلایل گوناگون از انتشار باز میمانند. پس هرگز انتقال تجربه بین نسل گذشته و نسل بعدی انفاق نمیافتد. برای انتقال تجربه نیازمند بستر مناسب هستیم. باید بتوان بدون ممانعت، جلسات نقد ترجمه و آموزش آن را در همه رشتهها و همه گوشهها برگزار کرد. همین الان ناشران ما از انتشار برخی کتابها تن میزنند چون برچسب خطیبودن میخورند. پراکندگی، تشتت و هزارپارگی، خاصیت این زیست ناهمزمان در قرن بیستویکم است. هرگز نمیتوان مطمئن بود همین روزنامه که چهارتا نقد ترجمه منتشر میکند، دوام داشته باشد. در مورد یکسری افراد همیشه سکوت میشود. این وضعیت
امروز ماست. بگذارید مثالی بزنم. مجله «Nation» 156سال است که در آمریکا منتشر میشود. منتقد مدرنیست بزرگی مثل کلمنت گرینبرگ، منتقد بزرگ هنری هارولد روزنبرگ و فیلسوف و هنرشناس مهمی همچون آرتور دانتو در این نشریه نوشتهاند. این مجله سنت دارد، انواع و اقسام آدمها و نسلها در آن قلم زدهاند و وسعت مشرب هم دارد. در نتیجه این امکان را یافته تا بزرگترین منتقدان را پرورش دهد. این مداومتی است که از آن صحبت کردم.
آیا بخشی از پرکاری مترجمان کنونی و پایینآمدن کیفیت ترجمهها به قضیه امرارمعاش برنمیگردد؟ خود شما که اختصاصا از راه ترجمه امرارمعاش میکنید، همواره کوشیدهاید از سنت مورد علاقه خودتان ترجمه کنید؛ ولی ممکن است به دلیل شرایط اقتصادی نتوان به اصول و قواعد شخصی پایبند بود.
بهنظر من همهچیز به شرف نویسندگی و آبروی حفظ اسم بازمیگردد. بهترین مترجمان ما قلم ادبی خود را هیچگاه نفروختهاند و هرگز کاری را که دوست نداشتهاند، انجام ندادهاند. خود من بهوفور در زمینههای دیگری ترجمه کردهام و میکنم تا امرارمعاش کنم؛ ولی هیچگاه کتابی را ترجمه نمیکنم که مطابق با اصول خاص خودم نباشد. گاهی به دلایل اقتصادی کتابی را که در دست دارم کنار میگذارم و ترجمههای متفرقه میکنم تا مخارج خود را تامین کنم؛ ولی این کارها ربطی به کار ادبی من (ادبی در معنای کلی آن) ندارد. هرگز کتابی نبوده که دوست نداشته باشم و از روی مُدگرایی سراغ آن بروم. چیزی که باعث شد من از کار ترجمه رمان بیرون بیایم این بود که دیدم در بازار، رقابتی در مورد نویسندههایی وجود دارد که به یکباره مشهور میشوند؛ مثل خالدحسینی و موراکامی. من هم اهل رقابت و روی دست کسی بلندشدن نیستم. اگر هم کتاب «فوتبال در آفتاب و سایه» را ترجمه کردم، به این دلیل بود که استثناییترین کتاب فوتبال است، از نویسندهای که زندانی سیاسی بوده و عاشق فوتبال است. طبعا کسی که اینگونه کار میکند همیشه در تنگناست. قدیمیترها شغل اصلیشان ترجمه نبود؛ مثلا محمد
قاضی شغل دیگری داشت و ترجمه، تفنن او بود. بسیاری از مترجمهای دیگر نیز چنین بودند. اکنون هم معدودند مترجمانی که فقط از طریق ترجمه امرارمعاش میکنند؛ چون بسیار کار دشواری است. اصولا ارتزاق از راه فرهنگ دشوار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.