یکی را که پندار در شهر بود...
هرمز همایونپور
در ایام اخیر، از خواندن استالین هم لذت بردم و هم به تفکر و تامل فرو رفتم. با توجه به محدودهای که مقرر شده، در اینجا در ارتباط با این کتاب فاخر به ناچار فقط به کوتاهی به همین دو احساسم اشاره میکنم. در آغاز بگویم که مزیت ترجمه حاضر در این است که اول، پژوهشگری روس (متولد 1936) آن را نوشته که طبعا بخش مهمی از فضای کشورش را در دوره استالین و بعد از آن درک کرده و هم به منابعی در بایگانیهای دولتی روسیه، مکاتبات استالین و سایر منابع روسی، دسترسی داشته (صص 653-655) که عمدتا از اختیار مولفان و محققان خارجی (و احتمالا روسیندان) خارج بوده است. و دوم آنطور که از ذکر عنوان کتاب به زبان روسی در صفحه شناسنامه برمیآید، قاعدتا باید از متن روسی به فارسی ترجمه شده باشد (متأسفانه در این باب در کتاب اشارهای ندیدم؛ اگر ترجمه از روسی است، بهتر میبود که ذکر آن میشد).
اما چرا لذت؟
چرا از خواندن کتاب لذت بردم؟ دوران جوانی نسل ما با آشوب و شور و خروشی که الگو و تجربه شوروی (استالینی) در سراسر دنیا به راه انداخته بود، همزمان بود. ما و پارهای از دوستان نیز در ابتدا مطابق «مد روز» از هواخواهان بودیم؛ بعد هم «ایضا مطابق مد روز» بعدی، از منتقدان شدیم. البته پارهای از دوستان همچنان به عهد و پیمان خود وفادار ماندند و چهبسا هنوز هم بر همان راه باشند!
باری، خواندن کتاب مرا به عهد جوانی برد و شیرینیها و تلخیهای آن. یادآوری دوران جوانی همیشه لذتبخش است؛ خاصه برای افرادی که از همان آغاز کلههاشان بوی قورمهسبزی میداده است!
درعینحال، این کتاب برخی نکاتی را که ناروشن بود- یا دستکم در ذهن بنده اینچنین بود- روشن میکند. برای مثال به لنین اشاره میکنم که «در وصیتنامه سیاسی خود به صراحت نوشته بود که استالین باید از پست دبیرکلی برکنار شود» (ص233) اما چنین نشد. چرا؟ تصور عمومی بر این بود که استالین وصیتنامه را پنهان کرده و بههرحال برخلاف آن عمل کرده است. ولی در فصل 10 کتاب به روشنی میخوانیم که نهتنها چنین کارهایی نکرده، بلکه با استفاده- یا دقیقتر سوءاستفاده- از اختلافنظرهایی که بین یاران نزدیک استالین (تروتسکی، زینوویف، کامنف و...) وجود داشته- و هر کدام از آنها وحشت داشتهاند که اگر استالین برکنار شود و پست حساس دبیرکلی به چنگ دشمنشان بیفتد، چه بر سر آنها خواهد آمد- ترتیبی داده که متن وصیتنامه در کمیته مرکزی حزب خوانده شده و کسب تکلیف شود. ظاهرا خود را چنان بیگناه و «معتدل» نشان میدهد که کمیته مرکزی با اکثریت مطلق، او را مجددا به دبیرکلی انتخاب میکند. حتی تروتسکی هم به نفع دبیرکلی استالین رای میدهد؛ رفقا همگی غافل بودهاند که رفیق استالین چطور به نوبت خدمت یکایک آنها خواهد رسید. ماجرا در واقع تکرار همان سخنی است که
کمی بعد از هر انقلاب شنیدهایم- از انقلاب «کبیر» فرانسه بگیرید تا انقلاب چین و غیره و غیره- که «انقلاب فرزندان خود را میخورد!» سخنی که به عقل درست به نظر میرسد. بالاخره وقتی رژیمی با انقلاب سقوط میکند در ناامنی و هرجومرجی که طبعا پدید میآید و در رقابتی که بین سران انقلاب برای کسب قدرت شکل میگیرد، طبیعی است که باید عدهای فدا شوند- یعنی مدعیان و رقیبان بالقوه و بالفعل باید حذف شوند- تا آن کسی که به هر دلیل دست بالا را دارد و زیرکتر و موقعشناستر است، «با خیال راحت» بر صدر بنشیند.
کتاب خواندنی استالین به بسیاری از پرسشهای مکتوم پاسخ میدهد و ابهامهایی بسیار را برطرف میکند که در این فرصت اندک، مجال بازگویی آنها نیست.
اما چرا تفکر و تامل؟
استالین و امثال و اقران او چرا تا به این اندازه سفاک و خونریز میشوند. فهرست طولانی است: در عرصه سیاسی: لنین، مائو، تروتسکی (اگر فرصت مییافت به احتمال قوی) کامنف و زینوویف، هیتلر و یکایک دستیاران او؛ در عرصه مسیحیت، کالون و ساوونارولا؛ و در جنگ داخلی اسپانیا (به عنوان مثال) هم کمونیستها و هم آنارشیستها؛ و بسیاری نمونههای دیگر (فقط کافی است که پول پوت را در کامبوج به یاد آورید).
محیط زندگی، وضعیت خانوادگی، شرایط مدرسه و آموزشهای بعد، وضعیت اجتماعی و سیاسی جامعه، وضعیت روانی و جسمانی فرد، ظلم و جور حاکمیت و حاکمان و... ازجمله عواملی است که میگویند انسانها را سفاک و خشن و انتقامجو بار میآورد. البته درست است اما کامل نیست. همچنانکه مثلا داستایفسکی و تولستوی که کموبیش در همان زمانه و شرایط استالین و لنین و تروتسکی زندگی میکردند و در آغاز هم کموبیش همان افکار رادیکال و سوسیالیستی را داشتند پس از رسیدن به سن پختگی1 نهفقط خونریز و هواخواه خونریزی نشدند، بلکه به مذهب و عرفان و معنویت روی آوردند. پس «عامل قطعی» در این جریان کدام است؟
صاحبنظران در اینجا گناه را به گردن «ایدئولوژی» میاندازند. این از تضاد (پارادوکس)های غریب است. انسان نمیتواند بدون آرمان- بدون ایدئولوژی- زندگی کند و بعضی به دنبال رسیدن به کمال مطلق (مفهوم آرمان و ایدئولوژی) میروند که سرانجام باعث زحمت میشود. به قول آیزایا برلین، «جستوجوی کمال مطلق دستورالعملی برای خونریزی است»2 و این «جستوجوگران» خود را حق و حقیقت مطلق میپندارند و برای دیگران پشیزی حق (و حق حیات) قایل نیستند. به قول سعدی، استاد سخن: یکی را که پندار در سر بود/ مپندار هرگز که حق بشنود!»
حال از سیاست و مقوله قدرت تا حدودی دور میشویم و به عرصه مذهب مسیحیت میرویم. ماجرای کالون را میدانید، کشیشی که وقتی زمام امور شهر ژنو را به دست گرفت چنان سختگیری و خشونتی پیشه کرد که در تاریخ جاودانه شد. تا بدان حد که لباس قرمز که هیچ، اگر در بازرسیها در انبار کسی ترشی قرمزرنگ مییافتند، زندگی آن بدبخت با زندان و شکنجه و مرگ به پایان میرسید. اخیرا «وجدان بیدار» را گروهی از جوانان در تهران نمایش دادند که گوشهای از آن ظلم و بیداد را نشان میداد.3
ماجرای ساوونارولا، دیگر مصلح مذهبی (1453-1498) احتمالا به اندازه کالون مشهور نیست، اما شباهتهایی غریب دارد. ساوونا رولا هم وقتی پس از تبعید (1493) خاندان رویچی، فرمانروای روحانی فلورانس شد، سختگیریها و خشونتهایی وحشتناک کرد. ماجرای رقابت کمونیستها و آنارشیستها را در جنگ داخلی اسپانیا- که بیشتر از سپاهیان فاشیستها به خون یکدیگر تشنه بودند- جورج اورول به شیوایی در «درود بر کاتالونیا» شرح داده است.
کوتاه سخن اینکه از بیان این نمونهها منظورم اشاره به این موضوع است که اینهمه خشونت و آدمکشی در عرصههای گوناگون سیاسی و اجتماعی و مذهبی، احتمالا به خاطر اطمینانی است که افراد کمالطلب نسبت به درستی و برحقبودن آرمان و ایدئولوژی خود دارند. بنابراین هر کاری را در راه بهتحققپیوستن آن آرمان، بجا و درست میدانند. محاکمات استالین نمونهای از این موضوع است. اما روشنتر، دستور او برای قلعوقمع گولاگها و اشتراکیسازی کشاورزی بوده که با خشونت به اجرا درآمد و در قحطی متعاقب آن، میلیونها نفر از گرسنگی جان سپردند و آواره شدند (ص 287 به بعد). به نظر استالین به خاطر رسیدن به «دنیای آرمانی» او، این خشونتها بلامانع بود. هیتلر هم به همین ترتیب فکر میکرد. او هم به دنبال تحققبخشیدن به «دنیای پاک» آریایینژادها بود. مائو هم- که دنگ شیائو پینگ رهبر بعدی چین میگفت در ماجراهای «یک گام به پیش» و «انقلاب فرهنگی» حدود صدمیلیون نفر جان باختند و آواره و مسکین شدند- به دنبال دنیای «آرمانی» خودش بود. ازهمینروست که میگویند هرچند داشتن «آرمان» خوب و احتمالا واجب است در زنجیر و قلاده آن افتادن فجیع است. چون مانع از توجه فرد به
«واقعیتها» میشود. بلکه کوششها میکند که «واقعیتها» را به زور در قالب «ایدئولوژی» خود بچسباند؛ در نهایت «تزار» میرود و «اربابی» دیگر میآید که به دنبال تحقق «آرزوی بزرگ» است (ص 285 به بعد).
حکایت استالین و مادر اوست. مادر از او میپرسد: «ایوسیف، حالا تو چه کارهای؟» استالین: «تزار را یادت هست؟ خوب من چیزی شبیه تزار هستم.» و مادر: «بهتر بود همان کشیش میشدی!» (ص 31).
اما اگر کشیش میشد، به شرط آنکه به قدرت میرسید، آیا همان کارهای کالون و ساوونا رولا را نمیکرد؟4
پینوشت:
1- لابد شنیدهاید که میگفتند (شاید هنوز هم مصداق داشته باشد! ) که اگر فردی تا 40سالگی مارکسیست و انقلابی نباشد باید نسبت به سلامتی روانیاش شک کرد (عبارت محترمانه از بنده است) ولی اگر بعد از 40سالگی هنوز به همان منش و روش باقی بود، تردید ندارد که دچار آن اختلال است!
2- «در باب پیگیری آرمان» ترجمه توفان گرگانی، بررسی کتاب تهران، ش 31، زمستان 91، ص15.
3- این نمایشنامه اقتباسی بود از کتاب وجدان بیدار، اثر اشتفان تسوایک در باب دوره حاکمیت دینی کالون بر ژنو. این کتاب را حدود 20سال پیش، دوست فرهیخته ما زندهیاد دکتر سیروس آرینپور ترجمه کرد که در نشر فرزان منتشر کردیم. کاش در اوراق این نمایش و خبرها و مصاحبههای بعدی آن، ذکری هم از این مترجم روشنبین- که اکنون دیگر در میان ما نیست- میشد؛ شاید هم شده و من ندیدهام.
4- اولین کتاب و تنها رمانی که چرچیل نوشت و نخست از نوامبر 1899 در آمریکا در چهارهزار نسخه به چاپ رسید، ساورولا، داستانی از انقلاب نام داشت که هرچند ماجرای کشیش ایتالیایی نبود، آشکارا چنان که از نام کتاب هم پیداست، تحتتاثیر حکایت خشونتبار ساوونا رولا قرار داشت.
در ایام اخیر، از خواندن استالین هم لذت بردم و هم به تفکر و تامل فرو رفتم. با توجه به محدودهای که مقرر شده، در اینجا در ارتباط با این کتاب فاخر به ناچار فقط به کوتاهی به همین دو احساسم اشاره میکنم. در آغاز بگویم که مزیت ترجمه حاضر در این است که اول، پژوهشگری روس (متولد 1936) آن را نوشته که طبعا بخش مهمی از فضای کشورش را در دوره استالین و بعد از آن درک کرده و هم به منابعی در بایگانیهای دولتی روسیه، مکاتبات استالین و سایر منابع روسی، دسترسی داشته (صص 653-655) که عمدتا از اختیار مولفان و محققان خارجی (و احتمالا روسیندان) خارج بوده است. و دوم آنطور که از ذکر عنوان کتاب به زبان روسی در صفحه شناسنامه برمیآید، قاعدتا باید از متن روسی به فارسی ترجمه شده باشد (متأسفانه در این باب در کتاب اشارهای ندیدم؛ اگر ترجمه از روسی است، بهتر میبود که ذکر آن میشد).
اما چرا لذت؟
چرا از خواندن کتاب لذت بردم؟ دوران جوانی نسل ما با آشوب و شور و خروشی که الگو و تجربه شوروی (استالینی) در سراسر دنیا به راه انداخته بود، همزمان بود. ما و پارهای از دوستان نیز در ابتدا مطابق «مد روز» از هواخواهان بودیم؛ بعد هم «ایضا مطابق مد روز» بعدی، از منتقدان شدیم. البته پارهای از دوستان همچنان به عهد و پیمان خود وفادار ماندند و چهبسا هنوز هم بر همان راه باشند!
باری، خواندن کتاب مرا به عهد جوانی برد و شیرینیها و تلخیهای آن. یادآوری دوران جوانی همیشه لذتبخش است؛ خاصه برای افرادی که از همان آغاز کلههاشان بوی قورمهسبزی میداده است!
درعینحال، این کتاب برخی نکاتی را که ناروشن بود- یا دستکم در ذهن بنده اینچنین بود- روشن میکند. برای مثال به لنین اشاره میکنم که «در وصیتنامه سیاسی خود به صراحت نوشته بود که استالین باید از پست دبیرکلی برکنار شود» (ص233) اما چنین نشد. چرا؟ تصور عمومی بر این بود که استالین وصیتنامه را پنهان کرده و بههرحال برخلاف آن عمل کرده است. ولی در فصل 10 کتاب به روشنی میخوانیم که نهتنها چنین کارهایی نکرده، بلکه با استفاده- یا دقیقتر سوءاستفاده- از اختلافنظرهایی که بین یاران نزدیک استالین (تروتسکی، زینوویف، کامنف و...) وجود داشته- و هر کدام از آنها وحشت داشتهاند که اگر استالین برکنار شود و پست حساس دبیرکلی به چنگ دشمنشان بیفتد، چه بر سر آنها خواهد آمد- ترتیبی داده که متن وصیتنامه در کمیته مرکزی حزب خوانده شده و کسب تکلیف شود. ظاهرا خود را چنان بیگناه و «معتدل» نشان میدهد که کمیته مرکزی با اکثریت مطلق، او را مجددا به دبیرکلی انتخاب میکند. حتی تروتسکی هم به نفع دبیرکلی استالین رای میدهد؛ رفقا همگی غافل بودهاند که رفیق استالین چطور به نوبت خدمت یکایک آنها خواهد رسید. ماجرا در واقع تکرار همان سخنی است که
کمی بعد از هر انقلاب شنیدهایم- از انقلاب «کبیر» فرانسه بگیرید تا انقلاب چین و غیره و غیره- که «انقلاب فرزندان خود را میخورد!» سخنی که به عقل درست به نظر میرسد. بالاخره وقتی رژیمی با انقلاب سقوط میکند در ناامنی و هرجومرجی که طبعا پدید میآید و در رقابتی که بین سران انقلاب برای کسب قدرت شکل میگیرد، طبیعی است که باید عدهای فدا شوند- یعنی مدعیان و رقیبان بالقوه و بالفعل باید حذف شوند- تا آن کسی که به هر دلیل دست بالا را دارد و زیرکتر و موقعشناستر است، «با خیال راحت» بر صدر بنشیند.
کتاب خواندنی استالین به بسیاری از پرسشهای مکتوم پاسخ میدهد و ابهامهایی بسیار را برطرف میکند که در این فرصت اندک، مجال بازگویی آنها نیست.
اما چرا تفکر و تامل؟
استالین و امثال و اقران او چرا تا به این اندازه سفاک و خونریز میشوند. فهرست طولانی است: در عرصه سیاسی: لنین، مائو، تروتسکی (اگر فرصت مییافت به احتمال قوی) کامنف و زینوویف، هیتلر و یکایک دستیاران او؛ در عرصه مسیحیت، کالون و ساوونارولا؛ و در جنگ داخلی اسپانیا (به عنوان مثال) هم کمونیستها و هم آنارشیستها؛ و بسیاری نمونههای دیگر (فقط کافی است که پول پوت را در کامبوج به یاد آورید).
محیط زندگی، وضعیت خانوادگی، شرایط مدرسه و آموزشهای بعد، وضعیت اجتماعی و سیاسی جامعه، وضعیت روانی و جسمانی فرد، ظلم و جور حاکمیت و حاکمان و... ازجمله عواملی است که میگویند انسانها را سفاک و خشن و انتقامجو بار میآورد. البته درست است اما کامل نیست. همچنانکه مثلا داستایفسکی و تولستوی که کموبیش در همان زمانه و شرایط استالین و لنین و تروتسکی زندگی میکردند و در آغاز هم کموبیش همان افکار رادیکال و سوسیالیستی را داشتند پس از رسیدن به سن پختگی1 نهفقط خونریز و هواخواه خونریزی نشدند، بلکه به مذهب و عرفان و معنویت روی آوردند. پس «عامل قطعی» در این جریان کدام است؟
صاحبنظران در اینجا گناه را به گردن «ایدئولوژی» میاندازند. این از تضاد (پارادوکس)های غریب است. انسان نمیتواند بدون آرمان- بدون ایدئولوژی- زندگی کند و بعضی به دنبال رسیدن به کمال مطلق (مفهوم آرمان و ایدئولوژی) میروند که سرانجام باعث زحمت میشود. به قول آیزایا برلین، «جستوجوی کمال مطلق دستورالعملی برای خونریزی است»2 و این «جستوجوگران» خود را حق و حقیقت مطلق میپندارند و برای دیگران پشیزی حق (و حق حیات) قایل نیستند. به قول سعدی، استاد سخن: یکی را که پندار در سر بود/ مپندار هرگز که حق بشنود!»
حال از سیاست و مقوله قدرت تا حدودی دور میشویم و به عرصه مذهب مسیحیت میرویم. ماجرای کالون را میدانید، کشیشی که وقتی زمام امور شهر ژنو را به دست گرفت چنان سختگیری و خشونتی پیشه کرد که در تاریخ جاودانه شد. تا بدان حد که لباس قرمز که هیچ، اگر در بازرسیها در انبار کسی ترشی قرمزرنگ مییافتند، زندگی آن بدبخت با زندان و شکنجه و مرگ به پایان میرسید. اخیرا «وجدان بیدار» را گروهی از جوانان در تهران نمایش دادند که گوشهای از آن ظلم و بیداد را نشان میداد.3
ماجرای ساوونارولا، دیگر مصلح مذهبی (1453-1498) احتمالا به اندازه کالون مشهور نیست، اما شباهتهایی غریب دارد. ساوونا رولا هم وقتی پس از تبعید (1493) خاندان رویچی، فرمانروای روحانی فلورانس شد، سختگیریها و خشونتهایی وحشتناک کرد. ماجرای رقابت کمونیستها و آنارشیستها را در جنگ داخلی اسپانیا- که بیشتر از سپاهیان فاشیستها به خون یکدیگر تشنه بودند- جورج اورول به شیوایی در «درود بر کاتالونیا» شرح داده است.
کوتاه سخن اینکه از بیان این نمونهها منظورم اشاره به این موضوع است که اینهمه خشونت و آدمکشی در عرصههای گوناگون سیاسی و اجتماعی و مذهبی، احتمالا به خاطر اطمینانی است که افراد کمالطلب نسبت به درستی و برحقبودن آرمان و ایدئولوژی خود دارند. بنابراین هر کاری را در راه بهتحققپیوستن آن آرمان، بجا و درست میدانند. محاکمات استالین نمونهای از این موضوع است. اما روشنتر، دستور او برای قلعوقمع گولاگها و اشتراکیسازی کشاورزی بوده که با خشونت به اجرا درآمد و در قحطی متعاقب آن، میلیونها نفر از گرسنگی جان سپردند و آواره شدند (ص 287 به بعد). به نظر استالین به خاطر رسیدن به «دنیای آرمانی» او، این خشونتها بلامانع بود. هیتلر هم به همین ترتیب فکر میکرد. او هم به دنبال تحققبخشیدن به «دنیای پاک» آریایینژادها بود. مائو هم- که دنگ شیائو پینگ رهبر بعدی چین میگفت در ماجراهای «یک گام به پیش» و «انقلاب فرهنگی» حدود صدمیلیون نفر جان باختند و آواره و مسکین شدند- به دنبال دنیای «آرمانی» خودش بود. ازهمینروست که میگویند هرچند داشتن «آرمان» خوب و احتمالا واجب است در زنجیر و قلاده آن افتادن فجیع است. چون مانع از توجه فرد به
«واقعیتها» میشود. بلکه کوششها میکند که «واقعیتها» را به زور در قالب «ایدئولوژی» خود بچسباند؛ در نهایت «تزار» میرود و «اربابی» دیگر میآید که به دنبال تحقق «آرزوی بزرگ» است (ص 285 به بعد).
حکایت استالین و مادر اوست. مادر از او میپرسد: «ایوسیف، حالا تو چه کارهای؟» استالین: «تزار را یادت هست؟ خوب من چیزی شبیه تزار هستم.» و مادر: «بهتر بود همان کشیش میشدی!» (ص 31).
اما اگر کشیش میشد، به شرط آنکه به قدرت میرسید، آیا همان کارهای کالون و ساوونا رولا را نمیکرد؟4
پینوشت:
1- لابد شنیدهاید که میگفتند (شاید هنوز هم مصداق داشته باشد! ) که اگر فردی تا 40سالگی مارکسیست و انقلابی نباشد باید نسبت به سلامتی روانیاش شک کرد (عبارت محترمانه از بنده است) ولی اگر بعد از 40سالگی هنوز به همان منش و روش باقی بود، تردید ندارد که دچار آن اختلال است!
2- «در باب پیگیری آرمان» ترجمه توفان گرگانی، بررسی کتاب تهران، ش 31، زمستان 91، ص15.
3- این نمایشنامه اقتباسی بود از کتاب وجدان بیدار، اثر اشتفان تسوایک در باب دوره حاکمیت دینی کالون بر ژنو. این کتاب را حدود 20سال پیش، دوست فرهیخته ما زندهیاد دکتر سیروس آرینپور ترجمه کرد که در نشر فرزان منتشر کردیم. کاش در اوراق این نمایش و خبرها و مصاحبههای بعدی آن، ذکری هم از این مترجم روشنبین- که اکنون دیگر در میان ما نیست- میشد؛ شاید هم شده و من ندیدهام.
4- اولین کتاب و تنها رمانی که چرچیل نوشت و نخست از نوامبر 1899 در آمریکا در چهارهزار نسخه به چاپ رسید، ساورولا، داستانی از انقلاب نام داشت که هرچند ماجرای کشیش ایتالیایی نبود، آشکارا چنان که از نام کتاب هم پیداست، تحتتاثیر حکایت خشونتبار ساوونا رولا قرار داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.