|

سایه‌های بلند کودتا

محمدابراهیم فتاحی

کتاب «کودتا»ی یرواند آبراهامیان، آخرین اثری است که توسط این نویسنده صاحب‌نام، نوشته و به فارسی نیز ترجمه شده است. این اثر باوجود همه انتقاداتی که درخصوص شیوه روایت‌گری تاریخی به خود جلب کرده است، از دیدگاه تاریخ اجتماعی و جامعه‌شناسی کودتا کاری درخور توجه است و از این منظر دقیقا با نویسنده‌ای روبه‌رو می‌شویم که کاملا بر اساس رویکرد تحلیلی و جامعه‌شناسانه خاص خود، به موضوع نگریسته است. این سنت تحلیلی نویسنده، در واقع دستور کار تاریخ‌نگاری اجتماعی است که به باور او با نوشتن کتاب «تکوین طبقه کارگر انگلیس» از سوی تامپسن در دهه 1960، وارد مرحله‌ای بسیار پویا شده است. او نیز کماکان به این سنت جامعه‌شناسانه توجه دارد و در بررسی‌های خود، به تاثیرات عمیق رویدادها توجه دارد؛ توجهی که نقطه اوج آن را می‌توان در کتاب ماندگار «ایران بین دو انقلاب» به خوبی ملاحظه کرد. این سنت تحلیلی کماکان در کتاب کودتا نیز تداوم یافته است؛ به‌طوری که فراتر از جزییات مربوط به سیر حوادث و رویدادها، بخش مستقلی را ذیل عنوان «میراث کودتا» در این اثر گنجانده و عملا به تحلیل پیامدهای اجتماعی کودتا و اثرات آن بر فرهنگ سیاسی ایران معاصر، پرداخته است. واکاوی این دیدگاه و اهمیت آن برای شناخت اوضاع‌واحوال کنونی از نظر من، مهم‌ترین وجه این کتاب است.
به نظر می‌رسد نویسنده در این بخش، استادانه تبعات و آثار کودتای 28 مرداد سال 1332 را بر اساس وجوه جهانی، منطقه‌ای و ملی و از همه مهم‌تر، اثرات آن را بر شکل‌گیری ذهنیت ایرانیان تحلیل کرده و به خوبی از عهده این کار، برآمده است. او فراتر از تقسیم‌بندی‌های دوگانه و جهت‌دار سیاسی و ایدئولوژیک، پیامدهای کودتا را از منظری جامعه‌شناسانه ارزیابی کرده و به این جمع‌بندی می‌رسد که کودتا برای ایران فاجعه‌بار بود و کشور را از پیشرفت سیاسی و اجتماعی بازداشت. از نظر او کودتا چهار پیامد دیرپا به همراه داشته است که مهم‌ترین آن اثرگذاری بر حافظه جمعی مردم ایران بود. به باور او این اقدام نه‌تنها نگاه توطئه‌اندیشانه غالب در فرهنگ سیاسی را تشدید و تقویت کرد؛ بلکه آمریکا را نیز به این تصویر افزود. از این پس، شهروندان بیش از گذشته متقاعد شده بودند که قدرت واقعی در «دست‌های پنهانی» است و چهره‌های فعال در عرصه ملی «عروسک‌هایی» هستند که توسط خارجی‌ها کنترل می‌شوند. از این‌پس فرهنگ سیاسی، آکنده از اصطلاحاتی مانند توطئه، جاسوسی، خیانت، دست‌های پنهان، پشت‌پرده، پشت‌صحنه، عوامل خارجی، عمال خارجی، نفوذ بیگانه، نوکر خارجی، نقشه، وابسته، ستون پنجم و خطر خارجی شد. به باور نویسنده، تقویت این نگاه به گونه‌ای تداوم یافته بود که واژه قدیمی استعمار، رقبای تازه‌ای همچون استکبار و فرهنگ غربی پیدا کرد. نویسنده، پیامد اخیر را تا امروز و به‌ویژه با توجه به ۳۳سال رابطه پرتنش ایران با غرب، عاملی بسیار مخرب می‌داند که هر نوع رابطه سالم و متعادل ایران با دنیای پیشرفته را ناممکن کرده است. او در ادامه تحلیل خود، تشدید و تقویت این دیدگاه را در بین گروه‌ها و دسته‌بندی‌های سیاسی بررسی و رویکرد هر یک از آنان را نسبت به این موضوع، واکاوی کرده است. به باور او دیدگاه توطئه‌اندیشی از میان بسیاری از خطوط و دسته‌بندی‌های سیاسی عبور کرده است؛ اما تعیین عامل شر و توطئه، کاملا بر اساس موقعیت افراد در طیف‌های مختلف سیاسی بوده است. از نظر چپ سنتی و به‌خصوص حزب توده، تهدید اصلی علیه ایران عمدتا از ناحیه امپریالیسم - بریتانیا در گذشته و اکنون آمریکا در ائتلاف با بریتانیا- ناشی می‌شد و کودتا نیز تاییدی بر این نظر بود که آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین قدرت امپریالیستی جهان جایگزین بریتانیا شده است. از دیدگاه بسیاری از طیف میانه - اعم از سکولار و مذهبی - تهدید اصلی از سوی تمامی قدرت‌های بزرگ، از جمله شوروی بوده است. در این میان، سلطنت‌طلبان هم نسخه خاص خود را از این ذهنیت ارایه می‌کردند. شاه که همواره به نیات آمریکا و بریتانیا مظنون بود، حتی به افرادی که برای بازگرداندن او به سلطنت با سازمان‌های اطلاعاتی این دو کشور همکاری کرده بودند، اعتماد نداشت؛ به‌طوری‌که تا اواخر دهه 1330 بسیاری از چهره‌های کلیدی کودتا را از صحنه سیاسی بیرون راند. واپسین وصیت‌نامه سیاسی شاه، یعنی کتاب «پاسخ به تاریخ»، سراسر سرشار از پریشان‌گویی‌های یک چهره توطئه‌اندیش است. به ادعای شاه، هدف اصلی حمله انگلیس به ایران در شهریور 1320 این بود که از شر پدرش خلاص شوند، چون او به‌واسطه لغو امتیاز نفتی، خشم آنان را برانگیخته بود. به باور او، انگلیس که در شکل‌گیری و رشد حزب توده نیز دست داشت، به مصدق یاری رسانده و در برنامه‌های نوسازی بلندپروازانه کشور، مانع ایجاد کردند.
کودتا، جدا از این پیامد بااهمیت، آثار دیگری نیز به همراه داشت که نویسنده در ادامه سنت فکری تحلیلی خود، به مواردی همچون ملی‌زدایی از صنعت نفت ایران، نابودی مخالفان سکولار، مشروعیت‌زدایی مرگبار نظام شاهنشاهی و مواردی دیگر اشاره کرده و هر یک از آنها را بررسی می‌کند.
بدین‌ترتیب در سنت تاریخ‌نگاری اجتماعی، نه تنها جزییات تاریخی و شواهد مرتبط با اعتباربخشی، مدنظر تاریخ‌نگار قرار دارند؛ بلکه برقراری پیوند میان جزییات خرد با تاثیرات کلان و نظام‌های ذهنی و معنایی و در ادامه، توضیح چگونگی و چرایی شکل‌گیری این وضعیت، از مواردی هستند که در رویکرد نویسندگان این سنت تاریخ‌نگاری، از جمله نویسنده کتاب کودتا کاملا مشهود است. به عنوان جمله پایانی شاید بتوان در توصیف شیوه تاریخ‌نگاری کتاب کودتا، این ادعا را مطرح کرد که نویسنده در این اثر، کم‌و‌بیش در تلاش بوده است تا خود را از توجیه یک وضعیت معین یا توجه به سیاست یا ایدئولوژی خاص، رهانده و وظیفه بیان آثار و پیامد‌های یک واقعه تاریخی را به پیش برده و از این دیدگاه به نظر می‌رسد به وظیفه خود به خوبی عمل کرده است.

کتاب «کودتا»ی یرواند آبراهامیان، آخرین اثری است که توسط این نویسنده صاحب‌نام، نوشته و به فارسی نیز ترجمه شده است. این اثر باوجود همه انتقاداتی که درخصوص شیوه روایت‌گری تاریخی به خود جلب کرده است، از دیدگاه تاریخ اجتماعی و جامعه‌شناسی کودتا کاری درخور توجه است و از این منظر دقیقا با نویسنده‌ای روبه‌رو می‌شویم که کاملا بر اساس رویکرد تحلیلی و جامعه‌شناسانه خاص خود، به موضوع نگریسته است. این سنت تحلیلی نویسنده، در واقع دستور کار تاریخ‌نگاری اجتماعی است که به باور او با نوشتن کتاب «تکوین طبقه کارگر انگلیس» از سوی تامپسن در دهه 1960، وارد مرحله‌ای بسیار پویا شده است. او نیز کماکان به این سنت جامعه‌شناسانه توجه دارد و در بررسی‌های خود، به تاثیرات عمیق رویدادها توجه دارد؛ توجهی که نقطه اوج آن را می‌توان در کتاب ماندگار «ایران بین دو انقلاب» به خوبی ملاحظه کرد. این سنت تحلیلی کماکان در کتاب کودتا نیز تداوم یافته است؛ به‌طوری که فراتر از جزییات مربوط به سیر حوادث و رویدادها، بخش مستقلی را ذیل عنوان «میراث کودتا» در این اثر گنجانده و عملا به تحلیل پیامدهای اجتماعی کودتا و اثرات آن بر فرهنگ سیاسی ایران معاصر، پرداخته است. واکاوی این دیدگاه و اهمیت آن برای شناخت اوضاع‌واحوال کنونی از نظر من، مهم‌ترین وجه این کتاب است.
به نظر می‌رسد نویسنده در این بخش، استادانه تبعات و آثار کودتای 28 مرداد سال 1332 را بر اساس وجوه جهانی، منطقه‌ای و ملی و از همه مهم‌تر، اثرات آن را بر شکل‌گیری ذهنیت ایرانیان تحلیل کرده و به خوبی از عهده این کار، برآمده است. او فراتر از تقسیم‌بندی‌های دوگانه و جهت‌دار سیاسی و ایدئولوژیک، پیامدهای کودتا را از منظری جامعه‌شناسانه ارزیابی کرده و به این جمع‌بندی می‌رسد که کودتا برای ایران فاجعه‌بار بود و کشور را از پیشرفت سیاسی و اجتماعی بازداشت. از نظر او کودتا چهار پیامد دیرپا به همراه داشته است که مهم‌ترین آن اثرگذاری بر حافظه جمعی مردم ایران بود. به باور او این اقدام نه‌تنها نگاه توطئه‌اندیشانه غالب در فرهنگ سیاسی را تشدید و تقویت کرد؛ بلکه آمریکا را نیز به این تصویر افزود. از این پس، شهروندان بیش از گذشته متقاعد شده بودند که قدرت واقعی در «دست‌های پنهانی» است و چهره‌های فعال در عرصه ملی «عروسک‌هایی» هستند که توسط خارجی‌ها کنترل می‌شوند. از این‌پس فرهنگ سیاسی، آکنده از اصطلاحاتی مانند توطئه، جاسوسی، خیانت، دست‌های پنهان، پشت‌پرده، پشت‌صحنه، عوامل خارجی، عمال خارجی، نفوذ بیگانه، نوکر خارجی، نقشه، وابسته، ستون پنجم و خطر خارجی شد. به باور نویسنده، تقویت این نگاه به گونه‌ای تداوم یافته بود که واژه قدیمی استعمار، رقبای تازه‌ای همچون استکبار و فرهنگ غربی پیدا کرد. نویسنده، پیامد اخیر را تا امروز و به‌ویژه با توجه به ۳۳سال رابطه پرتنش ایران با غرب، عاملی بسیار مخرب می‌داند که هر نوع رابطه سالم و متعادل ایران با دنیای پیشرفته را ناممکن کرده است. او در ادامه تحلیل خود، تشدید و تقویت این دیدگاه را در بین گروه‌ها و دسته‌بندی‌های سیاسی بررسی و رویکرد هر یک از آنان را نسبت به این موضوع، واکاوی کرده است. به باور او دیدگاه توطئه‌اندیشی از میان بسیاری از خطوط و دسته‌بندی‌های سیاسی عبور کرده است؛ اما تعیین عامل شر و توطئه، کاملا بر اساس موقعیت افراد در طیف‌های مختلف سیاسی بوده است. از نظر چپ سنتی و به‌خصوص حزب توده، تهدید اصلی علیه ایران عمدتا از ناحیه امپریالیسم - بریتانیا در گذشته و اکنون آمریکا در ائتلاف با بریتانیا- ناشی می‌شد و کودتا نیز تاییدی بر این نظر بود که آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین قدرت امپریالیستی جهان جایگزین بریتانیا شده است. از دیدگاه بسیاری از طیف میانه - اعم از سکولار و مذهبی - تهدید اصلی از سوی تمامی قدرت‌های بزرگ، از جمله شوروی بوده است. در این میان، سلطنت‌طلبان هم نسخه خاص خود را از این ذهنیت ارایه می‌کردند. شاه که همواره به نیات آمریکا و بریتانیا مظنون بود، حتی به افرادی که برای بازگرداندن او به سلطنت با سازمان‌های اطلاعاتی این دو کشور همکاری کرده بودند، اعتماد نداشت؛ به‌طوری‌که تا اواخر دهه 1330 بسیاری از چهره‌های کلیدی کودتا را از صحنه سیاسی بیرون راند. واپسین وصیت‌نامه سیاسی شاه، یعنی کتاب «پاسخ به تاریخ»، سراسر سرشار از پریشان‌گویی‌های یک چهره توطئه‌اندیش است. به ادعای شاه، هدف اصلی حمله انگلیس به ایران در شهریور 1320 این بود که از شر پدرش خلاص شوند، چون او به‌واسطه لغو امتیاز نفتی، خشم آنان را برانگیخته بود. به باور او، انگلیس که در شکل‌گیری و رشد حزب توده نیز دست داشت، به مصدق یاری رسانده و در برنامه‌های نوسازی بلندپروازانه کشور، مانع ایجاد کردند.
کودتا، جدا از این پیامد بااهمیت، آثار دیگری نیز به همراه داشت که نویسنده در ادامه سنت فکری تحلیلی خود، به مواردی همچون ملی‌زدایی از صنعت نفت ایران، نابودی مخالفان سکولار، مشروعیت‌زدایی مرگبار نظام شاهنشاهی و مواردی دیگر اشاره کرده و هر یک از آنها را بررسی می‌کند.
بدین‌ترتیب در سنت تاریخ‌نگاری اجتماعی، نه تنها جزییات تاریخی و شواهد مرتبط با اعتباربخشی، مدنظر تاریخ‌نگار قرار دارند؛ بلکه برقراری پیوند میان جزییات خرد با تاثیرات کلان و نظام‌های ذهنی و معنایی و در ادامه، توضیح چگونگی و چرایی شکل‌گیری این وضعیت، از مواردی هستند که در رویکرد نویسندگان این سنت تاریخ‌نگاری، از جمله نویسنده کتاب کودتا کاملا مشهود است. به عنوان جمله پایانی شاید بتوان در توصیف شیوه تاریخ‌نگاری کتاب کودتا، این ادعا را مطرح کرد که نویسنده در این اثر، کم‌و‌بیش در تلاش بوده است تا خود را از توجیه یک وضعیت معین یا توجه به سیاست یا ایدئولوژی خاص، رهانده و وظیفه بیان آثار و پیامد‌های یک واقعه تاریخی را به پیش برده و از این دیدگاه به نظر می‌رسد به وظیفه خود به خوبی عمل کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.