گفتوگو با دکتر همایون کاتوزیان:
توسعه، نیازمند آگاهی است نه حذف درآمد نفت
شبنم رحمتی
دولتهای رانتیر به دولتهایی گفته میشود، که از منابع مستقل مالی به جز مالیات از جامعه برخوردارند بنابراین با استقلال بیشتری میتوانند سیاستها و خواستهای دولتی را به اجرا گذارند. ماهیت دولت رانتیر بهگونهای است که در آن، «جامعه» وزنه قابل اعتنایی بهشمار نمیرود، چراکه دولت در سایه دریافت رانتها از خارج -با فروش نفت یا هر ماده خام دیگر- دیگر به منابع داخلی درآمد (مالیاتها، عوارض و صدور کالاهای صنعتی و...) احساس نیاز نمیکند. در کشورهایی که بهواسطه نفت، نه تنها دست دولت در جیب خودش است، بلکه خرجی عائله پرنفراتی مانند کل ملت را میپردازد؛ درآمد سرشار نفتی که در انحصار و مالکیت دولت است، به قدرتمداران اجازه میدهد تا پولهای بادآورده نفتی را به عنوان ابزاری برای یارگیری -از طریق پخش رانت- یا تضعیف و حذف رقیب -با بستن فلکه تزریق پول نفت به روی رقبا- به خدمت گیرند. در واقع دولت رانتیر، ارباب است و ملت، رعیت هستند. دولت، کارفرماست و مردم، همه کارگر. بنابراین دولت، همواره از موضع بالا و برتر به مطالبات شهروندان مینگرد و الزامی به جلب رضایت مردم احساس نمیکند؛ اکثریت مردم هم به دلیل قیدوبندهای
سنگینی که نیاز مالیشان به نفت، بر دستوپایشان زده، اراده و توان لازم برای نقد جدی دولت را ندارند و درنتیجه، صفآرایی بهگونهای است که همواره، مردم پیادهاند و دولت، سواره. پاشنه آشیل دولت رانتیر، نوسان نفت در بازارهای جهانی و سقوط فاحش و مستمر بهای طلای سیاه است؛ زیرا چنین روندی، درآمد دولت را کاهش داده و خشاب اسلحه توزیع رانت آن را خالی میکند.
مطالعات تاریخی نشان میدهد رابطه معکوس میان درآمد دولت رانتیر و فضای باز سیاسی اجتماعی وجود دارد. پرشدن خزانه از درآمد نفت به محدودیت بیشتر آزادیهای مدنی و کمشدن خزانه به بازشدن فضا میانجامد.
اگر این دولتها در شرایطی قرار بگیرند که قیمت نفت بهگونهای کاهش یابد که در بودجه، قابل اعتنا و اتکا نباشد یا کلا ذخایر نفتی یک کشور روبه اتمام گذارد؛ ناچار میشوند اتکای خود را به بخش خصوصی بیشتر کنند و به طریق اولی، به مطالبات سیاسی و اجتماعی مردم هم، بیاعتنا نباشند. زیرا نادیدهانگاری مردم، با کاهش درآمدهای غیرنفتی و اختلال در اداره جامعه مترادف است. در گفتوگویی اینترنتی با دکتر همایون کاتوزیان -تاریخنگار و عضو هیاتعلمی موسسه شرقشناسی دانشگاه آکسفورد- سوالهای زیر را در رابطه با بحث فوق مطرح کردم و ایشان بهدلیل محدودیت وقت پاسخهایی اجمالی دادند. از آنجاکه پاسخها تماما بر پرسشها منطبق نیستند و از آنها فراروی میکنند، هر یک را جداگانه منتشر کردهایم.
سوال نخست من این است آیا شما فرضیه فوق را قبول دارید؟
با توجه به مطالعات گسترده شما درباره ایران، آیا همین وضعیت را برای کشور خودمان هم پیشبینی میکنید؟
آیا از اساس، اتکا به نفت باعث انسداد سیاسی میشود؟ چرا در کشورهای نفتخیز شبیه نروژ این اتفاق نیفتاده است؟
در گفتوگویی اشاره کردهاید که این ماهیت دولت است که تاثیر مثبت و منفی رانت را تعیین میکند. این ماهیت باید واجد چه ویژگیای باشد که به استبداد نینجامد؟
آیا گمان میکنید جامعه ایران این پتانسیل را دارد که در صورت بینیازی از نفت، به مقولاتی چون استانداردهای جهانی در موضوعاتی مانند، آزادی بیان، حقوق زنان، محیطزیست و... به عنوان الزامات پذیرش در جامعه جهانی نزدیک شود؟
پررنگشدن خصلتهایی مانند فردگرایی؛ منفعتطلبی و... در شهروندان به مثابه ویژگیهای فرهنگی غالب در جوامع سرمایهداری، همیشه مورد دقت و توجه محققان بوده است. گمان میکنید تغییر این خصلتهای فرهنگی، به عاملهای متغیر زیادی نیاز دارد یا صرفا با تکیهنکردن به رانت نفت و رواج آزادیهای مدنی این دگرگونیها رخ خواهند داد؟
پاسخ:
- من پیش از این در مصاحبههای دیگر، این نکته را گفتهام و ناگزیرم اینجا نیز تکرار کنم که بنده یکی از سهاقتصاددانی بودم که در حدود 45سال پیش، درآمد نفت را رانت اعلام کردم و به تحلیل دولت، جامعه و اقتصاد رانتی دستزدم. آن دو تن دیگر دنبال مطلب را نگرفتند، ولی بنده در میان موجی از بیاعتنایی، طعن، لعن و تمسخر، کار را ادامه دادم تا در حدود بیستوچندسال پیش، بالاخره مطلب جا افتاد. منشأ آنچه امروز در ایران درباره رانت نفت و دولت رانتیر و گروههای رانتخوار میدانند، کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» اینجانب است که در سال 1357، در بحبوحه انقلاب بهپایان رسید و چندسال بعد، به فارسی ترجمه شد. بعدها هم باز در آثار دیگرم، از جمله کتاب ٩ مقاله در جامعهشناسی تاریخی ایران، نفت و توسعه اقتصادی نکات مربوطه را تکرار و تکمیل کردم.
اما اکنون و نه برای نخستینبار میبینم که شرح و تحلیل من سبب سادهانگاریهای گمراهکنندهای شده است. درآمد نفت، ماهیت دولت را تغییر نمیدهد، بلکه بر آن اثر میگذارد و آنچنان را آنچنانتر میکند. تا صدسال پیش که درآمد نفت وجود نداشت برای قرنهای دراز بلکه هزارهها دولت، ارباب و مردم، رعیت بودند. در 10سال دوم دوره رضاشاه، درآمد نفت بهنسبت امروز، بسیار ناچیز بود و تقریبا تمام آن صرف خرید اسلحه میشد، ولی با این وصف، رژیم رضاشاه در دهه 1310 -1320 یکی از مطلقترین و خشنترین انواع استبداد در طول تاریخ ایران بود. درواقع از اواسط دهه1340 بود که درآمد نفت به مقدار قابل اعتنایی رسید و پس از آن با چهاربرابرشدن بهای نفت در سال1353 دولت رانتی به اوج خود رسید. اما از همان اوایل دهه1340 با انقلاب سفید و پیامد آن در 15خرداد، استبداد سنتی ایران تجدید حیات کرد. درآمد نفت، سبب بروز استبداد تاریخی ایران نشد، بلکه با توجه به ماهیت دولت و جامعه استبدادی آن را تقویت کرد.
مثالی که در مورد نروژ زدهاید کاملا بجاست. نروژ یک صادرکننده عمده نفت و سومین صادرکننده گاز در جهان است؛ پس چرا رانت انرژی در آن کشور سبب نشده است که دولت، ارباب و ملت، رعیت باشند. دلیلش این است که نروژ، یک دموکراسی پیشرفته است که چند قرن توسعه سیاسی و اقتصادی اروپا را در پس دارد.
«کمشدن» خزانه بهخودیخود به هیچوجه سبب دسترسی به استانداردهای جهانی حقوق مدنی نمیشود؛ بلکه حتی وضع را وخیمتر میکند.
با ازدسترفتن درآمد نفت، هزینه دانشگاهها، بیمارستانها، مدارس، جادهسازی و... را از کجا خواهند آورد و بدون ارز ناشی از نفت، اتومبیلهای پورشه و بیامو و مرسدسبنز که هیچ، تخممرغ را با کدام ارز وارد خواهند کرد. در ایران یک بخش صادرات غیرنفتی وجود ندارد که بتواند حتی مقدار کمی از ارز لازم را تامین کند.
- هماکنون بر اثر تحریمهایی که درآمدهای ارزی نفت را کاهش دادهاند و کاهش شدید بهای نفت نیز آن را وخیمتر کرده است، دولت دچار تنگناهای اقتصادی است و مردم برای معاش روزانه خود، با گرانی قیمتها دستبهگریبانند. آنگاه اگر درآمد و ارز نفت به کلی از دست برود نتیجه چه خواهد شد؟ آیا اگر دولت و جامعه دچار فقر شدید شوند، آزادیهای مدنی و... بیشتر خواهد شد یا در واقع برخورد و تضاد و اختلاف افزایش خواهد یافت؟
- بیشتر کشورهای سرمایهداری رانت نفت ندارند که کمشدن آن سبب زدودن فردگرایی و غیرآن گردد. نمونه چین را در نظر بگیرید که یک کشور پیشرفتکننده درسرمایهداری همراه با دیکتاتوری قرصومحکم کمونیستی است و یک قطره نفت هم ندارد.
خلاصه بگویم: توسعه سیاسی و اقتصادی نوشدارو ندارد که به نحوی تزریق شود و جامعه بهشتی پدید آید. توسعه در وهله اول، نیازمند آگاهی و کاروکوشش دولت و جامعه است، نه نفت یا هر نوشداروی دیگری. جامعه یک ماشین نیست که با کموزیاد کردن پیچومهرهاش تغییر کند. اگر بجای کم شدن درآمد نفت یا هر نوشداروی دیگر، دولت و جامعه رفتهرفته بتوانند به مرحله گفتوگو، مدارا و سازش برسند، امکان توسعه عمیق و ریشهدار، بسیار افزایش خواهد یافت. این گوی و این میدان.
دولتهای رانتیر به دولتهایی گفته میشود، که از منابع مستقل مالی به جز مالیات از جامعه برخوردارند بنابراین با استقلال بیشتری میتوانند سیاستها و خواستهای دولتی را به اجرا گذارند. ماهیت دولت رانتیر بهگونهای است که در آن، «جامعه» وزنه قابل اعتنایی بهشمار نمیرود، چراکه دولت در سایه دریافت رانتها از خارج -با فروش نفت یا هر ماده خام دیگر- دیگر به منابع داخلی درآمد (مالیاتها، عوارض و صدور کالاهای صنعتی و...) احساس نیاز نمیکند. در کشورهایی که بهواسطه نفت، نه تنها دست دولت در جیب خودش است، بلکه خرجی عائله پرنفراتی مانند کل ملت را میپردازد؛ درآمد سرشار نفتی که در انحصار و مالکیت دولت است، به قدرتمداران اجازه میدهد تا پولهای بادآورده نفتی را به عنوان ابزاری برای یارگیری -از طریق پخش رانت- یا تضعیف و حذف رقیب -با بستن فلکه تزریق پول نفت به روی رقبا- به خدمت گیرند. در واقع دولت رانتیر، ارباب است و ملت، رعیت هستند. دولت، کارفرماست و مردم، همه کارگر. بنابراین دولت، همواره از موضع بالا و برتر به مطالبات شهروندان مینگرد و الزامی به جلب رضایت مردم احساس نمیکند؛ اکثریت مردم هم به دلیل قیدوبندهای
سنگینی که نیاز مالیشان به نفت، بر دستوپایشان زده، اراده و توان لازم برای نقد جدی دولت را ندارند و درنتیجه، صفآرایی بهگونهای است که همواره، مردم پیادهاند و دولت، سواره. پاشنه آشیل دولت رانتیر، نوسان نفت در بازارهای جهانی و سقوط فاحش و مستمر بهای طلای سیاه است؛ زیرا چنین روندی، درآمد دولت را کاهش داده و خشاب اسلحه توزیع رانت آن را خالی میکند.
مطالعات تاریخی نشان میدهد رابطه معکوس میان درآمد دولت رانتیر و فضای باز سیاسی اجتماعی وجود دارد. پرشدن خزانه از درآمد نفت به محدودیت بیشتر آزادیهای مدنی و کمشدن خزانه به بازشدن فضا میانجامد.
اگر این دولتها در شرایطی قرار بگیرند که قیمت نفت بهگونهای کاهش یابد که در بودجه، قابل اعتنا و اتکا نباشد یا کلا ذخایر نفتی یک کشور روبه اتمام گذارد؛ ناچار میشوند اتکای خود را به بخش خصوصی بیشتر کنند و به طریق اولی، به مطالبات سیاسی و اجتماعی مردم هم، بیاعتنا نباشند. زیرا نادیدهانگاری مردم، با کاهش درآمدهای غیرنفتی و اختلال در اداره جامعه مترادف است. در گفتوگویی اینترنتی با دکتر همایون کاتوزیان -تاریخنگار و عضو هیاتعلمی موسسه شرقشناسی دانشگاه آکسفورد- سوالهای زیر را در رابطه با بحث فوق مطرح کردم و ایشان بهدلیل محدودیت وقت پاسخهایی اجمالی دادند. از آنجاکه پاسخها تماما بر پرسشها منطبق نیستند و از آنها فراروی میکنند، هر یک را جداگانه منتشر کردهایم.
سوال نخست من این است آیا شما فرضیه فوق را قبول دارید؟
با توجه به مطالعات گسترده شما درباره ایران، آیا همین وضعیت را برای کشور خودمان هم پیشبینی میکنید؟
آیا از اساس، اتکا به نفت باعث انسداد سیاسی میشود؟ چرا در کشورهای نفتخیز شبیه نروژ این اتفاق نیفتاده است؟
در گفتوگویی اشاره کردهاید که این ماهیت دولت است که تاثیر مثبت و منفی رانت را تعیین میکند. این ماهیت باید واجد چه ویژگیای باشد که به استبداد نینجامد؟
آیا گمان میکنید جامعه ایران این پتانسیل را دارد که در صورت بینیازی از نفت، به مقولاتی چون استانداردهای جهانی در موضوعاتی مانند، آزادی بیان، حقوق زنان، محیطزیست و... به عنوان الزامات پذیرش در جامعه جهانی نزدیک شود؟
پررنگشدن خصلتهایی مانند فردگرایی؛ منفعتطلبی و... در شهروندان به مثابه ویژگیهای فرهنگی غالب در جوامع سرمایهداری، همیشه مورد دقت و توجه محققان بوده است. گمان میکنید تغییر این خصلتهای فرهنگی، به عاملهای متغیر زیادی نیاز دارد یا صرفا با تکیهنکردن به رانت نفت و رواج آزادیهای مدنی این دگرگونیها رخ خواهند داد؟
پاسخ:
- من پیش از این در مصاحبههای دیگر، این نکته را گفتهام و ناگزیرم اینجا نیز تکرار کنم که بنده یکی از سهاقتصاددانی بودم که در حدود 45سال پیش، درآمد نفت را رانت اعلام کردم و به تحلیل دولت، جامعه و اقتصاد رانتی دستزدم. آن دو تن دیگر دنبال مطلب را نگرفتند، ولی بنده در میان موجی از بیاعتنایی، طعن، لعن و تمسخر، کار را ادامه دادم تا در حدود بیستوچندسال پیش، بالاخره مطلب جا افتاد. منشأ آنچه امروز در ایران درباره رانت نفت و دولت رانتیر و گروههای رانتخوار میدانند، کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» اینجانب است که در سال 1357، در بحبوحه انقلاب بهپایان رسید و چندسال بعد، به فارسی ترجمه شد. بعدها هم باز در آثار دیگرم، از جمله کتاب ٩ مقاله در جامعهشناسی تاریخی ایران، نفت و توسعه اقتصادی نکات مربوطه را تکرار و تکمیل کردم.
اما اکنون و نه برای نخستینبار میبینم که شرح و تحلیل من سبب سادهانگاریهای گمراهکنندهای شده است. درآمد نفت، ماهیت دولت را تغییر نمیدهد، بلکه بر آن اثر میگذارد و آنچنان را آنچنانتر میکند. تا صدسال پیش که درآمد نفت وجود نداشت برای قرنهای دراز بلکه هزارهها دولت، ارباب و مردم، رعیت بودند. در 10سال دوم دوره رضاشاه، درآمد نفت بهنسبت امروز، بسیار ناچیز بود و تقریبا تمام آن صرف خرید اسلحه میشد، ولی با این وصف، رژیم رضاشاه در دهه 1310 -1320 یکی از مطلقترین و خشنترین انواع استبداد در طول تاریخ ایران بود. درواقع از اواسط دهه1340 بود که درآمد نفت به مقدار قابل اعتنایی رسید و پس از آن با چهاربرابرشدن بهای نفت در سال1353 دولت رانتی به اوج خود رسید. اما از همان اوایل دهه1340 با انقلاب سفید و پیامد آن در 15خرداد، استبداد سنتی ایران تجدید حیات کرد. درآمد نفت، سبب بروز استبداد تاریخی ایران نشد، بلکه با توجه به ماهیت دولت و جامعه استبدادی آن را تقویت کرد.
مثالی که در مورد نروژ زدهاید کاملا بجاست. نروژ یک صادرکننده عمده نفت و سومین صادرکننده گاز در جهان است؛ پس چرا رانت انرژی در آن کشور سبب نشده است که دولت، ارباب و ملت، رعیت باشند. دلیلش این است که نروژ، یک دموکراسی پیشرفته است که چند قرن توسعه سیاسی و اقتصادی اروپا را در پس دارد.
«کمشدن» خزانه بهخودیخود به هیچوجه سبب دسترسی به استانداردهای جهانی حقوق مدنی نمیشود؛ بلکه حتی وضع را وخیمتر میکند.
با ازدسترفتن درآمد نفت، هزینه دانشگاهها، بیمارستانها، مدارس، جادهسازی و... را از کجا خواهند آورد و بدون ارز ناشی از نفت، اتومبیلهای پورشه و بیامو و مرسدسبنز که هیچ، تخممرغ را با کدام ارز وارد خواهند کرد. در ایران یک بخش صادرات غیرنفتی وجود ندارد که بتواند حتی مقدار کمی از ارز لازم را تامین کند.
- هماکنون بر اثر تحریمهایی که درآمدهای ارزی نفت را کاهش دادهاند و کاهش شدید بهای نفت نیز آن را وخیمتر کرده است، دولت دچار تنگناهای اقتصادی است و مردم برای معاش روزانه خود، با گرانی قیمتها دستبهگریبانند. آنگاه اگر درآمد و ارز نفت به کلی از دست برود نتیجه چه خواهد شد؟ آیا اگر دولت و جامعه دچار فقر شدید شوند، آزادیهای مدنی و... بیشتر خواهد شد یا در واقع برخورد و تضاد و اختلاف افزایش خواهد یافت؟
- بیشتر کشورهای سرمایهداری رانت نفت ندارند که کمشدن آن سبب زدودن فردگرایی و غیرآن گردد. نمونه چین را در نظر بگیرید که یک کشور پیشرفتکننده درسرمایهداری همراه با دیکتاتوری قرصومحکم کمونیستی است و یک قطره نفت هم ندارد.
خلاصه بگویم: توسعه سیاسی و اقتصادی نوشدارو ندارد که به نحوی تزریق شود و جامعه بهشتی پدید آید. توسعه در وهله اول، نیازمند آگاهی و کاروکوشش دولت و جامعه است، نه نفت یا هر نوشداروی دیگری. جامعه یک ماشین نیست که با کموزیاد کردن پیچومهرهاش تغییر کند. اگر بجای کم شدن درآمد نفت یا هر نوشداروی دیگر، دولت و جامعه رفتهرفته بتوانند به مرحله گفتوگو، مدارا و سازش برسند، امکان توسعه عمیق و ریشهدار، بسیار افزایش خواهد یافت. این گوی و این میدان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.