نگاهی به تاثیرات ژئوپلیتیکی نوسانات قیمت نفت در جهان
پایان عصر سیاسی طلای سیاه
بهاره محبی
قیمت نفت در بازارهای جهانی از اواسط سال گذشته میلادی، روندی نزولی را در پیش گرفته و پیامدهای ژرفی نیز در پی داشته است؛ از بحران اقتصادی و سیاسی در روسیه و ونزوئلا گرفته تا تشدید اختلافات در جهان عرب، پایان نیمقرن دشمنی کوبا و آمریکا و اخراج دهها هزار کارگر نفتی. ازآنجاکه نفت، به عنوان مهمترین منبع انرژی، همچنان اهرمِ فشارِ سیاسی قدرتمندی بهشمار میرود، در نوسانات بهای آن نیز همواره عنصری از سیاست یا مناسبات قدرت نقش دارند. از جمله نمونههای بهکارگیری این اهرم فشار، اقدام عربستانسعودی در افزایش ناگهانی صادرات نفت خود در سالهای ١٩٨۶، ٢٠١١ و ٢٠١۴ میلادی است؛ رویکردی که هدفش تسهیل اعمال تحریمها و فشارهای بینالمللی اقتصادی علیه اتحاد شوروی سابق، ایران و در این اواخر، روسیه بود. دراینمیان اگرچه کشورهایی مانند ونزوئلا و روسیه به دلیل روابط پرتنش با ایالات متحده آمریکا بیشتر موردتوجه قرار گرفتهاند؛ اما تاثیرات ژئوپلیتیکی این کاهش کمسابقه قیمت نفت، بسیار فراتر از مواردی است که ذکر آنها رفت. «ولادیمیر اوسایکوفسکی» اقتصاددان روسی، با اشاره به تحولات یک سال گذشته بازار نفت میگوید: «منابع غنی و وافر انرژی میتواند ابزاری برای قدرت نرم فراهم کند و قدرت نرم بهسادگی میتواند به یک مزیت سیاسی برای تحت فشار گذاشتن دولتها یا ترغیب آنان برای حرکت در یک مسیر مشخص تبدیل شود.»
نفت و سیاست خارجی آمریکا
استقلال انرژی و متکینبودن به واردات، بهویژه در پی بحرانهای نفتی در دهه۷۰میلادی، پیوسته به عنوان یک دستور کار برای دولتهای مختلف آمریکا مطرح بوده است. اکنون با شکوفایی صنعت شیل، آژانس بینالمللی انرژی آمریکا پیشبینی کرده، این کشور که خود بزرگترین واردکننده نفت در جهان بود تا سال ۲۰۲۰ مهمترین نقش را در افزایش تولید نفت برعهده خواهد داشت. به همین دلیل است که «رکس تیلرسون» مدیر اجرایی «اکسون موبیل» بزرگترین شرکت نفتی ایالات متحده، اخیرا گفته است کشورش وارد دوران جدیدی از فراوانی انرژی شده و این به آن معناست که دیگر به خاورمیانهای متزلزل از نظر سیاسی وابسته نیست و رهبران این کشور، ازاینپس چندان نگران تاثیر تحولات سیاسی بر قیمت جهانی نفت و در نتیجه اقتصاد ایالات متحده نخواهند بود. شرایطی که خود، در کنار افزایش تولید نفت در آمریکا باعث کاهش چشمگیر قیمت نفت در بازارهای جهانی شده است. به نظر میرسد که همین «عدم وابستگی به نفت وارداتی» باعث شده تا دولت باراک اوباما در اجرای سیاستهای خارجی خود از قدرت مانور بیشتری برخوردار باشد؛ برای مثال، با اوجگرفتن بحران اوکراین و تنشهای غرب و روسیه، دولت «باراک
اوباما» رییسجمهوری آمریکا قصد داشت در صورت تغییرنکردن سیاستهای «ولادیمیر پوتین» رییسجمهوری روسیه، تحریمها علیه مسکو را به تدریج افزایش دهد تا شاید فشارهای اقتصادی بتواند رهبران روسیه را از دنبالکردن آنچه غرب آن را «احیای اتحاد جماهیر شوروی» میخواند، بازدارد. در این شرایط، کاهش قیمت نفت در کنار تحریمها، درآمدهای نفتی روسیه را بهشدت کاهش داده و چالشهای جدی را برای پوتین ایجاد کرده است.
واشنگتنپست مینویسد: اگرچه کاهش قیمت نفت به لحاظ اقتصادی، منافع آمریکا را تامین کرده و در برخی حوزههای سیاست خارجی مانند تحمیل فشارهای اقتصادی به روسیه به کمک کاخ سفید آمده، اما رسیدگی به بخشهای دیگری از سیاست خارجی دولت اوباما را سختتر کرده است، ازجمله تلاش برای گشایش درهای صنعت نفت مکزیک به روی شرکتهای خارجی، ارتقای روند توسعه نفتی در کشورهای فقیر آفریقا و کاهش استفاده جهانی از سوختهای فسیلی برای محدودکردن تغییرات آبوهوایی.
تاثیر کاهش قیمت نفت بر آمریکایلاتین
اقتصاد ونزوئلا حتی پیش از سقوط قیمت نفت با مشکلات بسیاری روبهرو بود. این کشور در سال ۲۰۱۳ بالاترین نرخ تورم را در جهان داشت. دراینمیان، سقوط قیمت نفت برای نیکلاس مادورو، رییسجمهوری که ۹۵درصد از مبادلات ارزی کشورش را درآمدهای نفتی تشکیل میدهند، فاجعهای تمامعیار بود. ونزوئلا که مدتهاست حامی کشورهای فقیر کاراییب است و با عرضه نفت به کشورهایی نظیر کوبا نفوذ خود را در منطقه حفظ کرده بود، علاوه بر کاهش یا حتی توقف این کمکها برای افزایش درآمدهای خود مجبور شده تا بدهی کشورهای این جزیره را با ۵۰ تا ۶۰درصد تخفیف به بانکهای سرمایهگذاری والاستریت، ازجمله گلدمن ساچ بفروشد. این اقدام ضربهای اساسی به اعتبار این کشور در آمریکایلاتین وارد کرد. فرانچسکو رودریگز، کارشناس مسایل اقتصادی کشورهای گروه «آند» در بخش سرمایهگذاری و تحقیقات بانک آمریکا، میگوید: «نفت گران در سالهای گذشته به کاراکاس اجازه داد نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد. هزینه این گسترش نفوذ برای ونزوئلا زیاد بود. برآورد میشود وامهای پرداختشده به کشورهای دوست منطقه آمریکایلاتین و مرکزی اکنون بیش از ۲۵میلیارددلار در مجموع باشد. کاراکاس اما
دیگر توان ادامه این هزینه را ندارد و ازسرگیری روابط دیپلماتیک آمریکا و کوبا یکی از پیامدهای مهم کاهش نفوذ ونزوئلاست.»
به اعتقاد کارشناسان، به دلیل شرایط امروز نفت در بازارهای جهانی، کمکهای ونزوئلا به کوبا احتمالا به کمترین میزان خود در سالهای ریاستجمهوری مادورو خواهد رسید. این در حالی است که با عادیشدن روابط کوبا و آمریکا، هاوانا میتواند نفت بیشتری را از بازارهای آزاد خریداری کند. این در حالی است که تبعات اعلام ازسرگیری رابطه آمریکا و کوبا فراتر از مرزهای کوبا خواهد رفت، بهطوریکه میتواند به بازسازی رابطه آمریکا و آمریکایلاتین منجر شود؛ منطقهای که بیشتر دولتهای آن از احزاب چپگرا هستند.
نفت و روابط روسیه ـ غرب
شاید بتوان گفت که نخستین و بیشترین تاثیر پیامد کاهش قیمت نفت بر نزاع بین روسیه و غرب بهویژه اروپا بوده است. بخش غالبی از اقتصاد روسیه، بهویژه صادراتش، مربوط به انرژی است؛ بههمیندلیل کاهش هر دلار از بهای نفت، سهمیلیارددلار درآمد بخش صادراتی روسیه را کاهش میدهد. کاهش بهای نفت، همچنین بازپرداخت وامهای خارجی روسیه را به مخاطره انداخته است.
روسیه باوجود روابط و وابستگیهای گسترده اقتصادی با شرکای خود در قاره سبز، همواره روابط پرتنشی با آنها داشته است، برای مثال، زمانی که روسیه در هشتم آگوست ۲۰۰۸، در حمایت از جداییطلبان گرجی، نیروهای خود را وارد منطقه اوستیای گرجستان کرد، خشم رهبران اروپایی را برانگیخت. بااینحال وابستگی اروپا و ترس از زمستان کشنده بدون نفت و گاز روسیه، رهبران اروپایی را واداشت تا بر مدار مدارا حرکت کنند. اینبار اما با تجاوز روسها به اوکراین و الحاق کریمه به خاک روسیه، رهبران اروپایی با پشتوانه کاهش شدید قیمت نفت در بازارهای جهانی، تحریمهای گستردهای را علیه روسیه اعمال کردند و در این راه، به ویژه شرکتهای نفتی روسی که پاشنه آشیل اقتصاد روسیه به شمار میروند را هدف قرار دادند. شرکتهای بزرگی مانند گازپروم، روسنفت و ترانسنفت، ازجمله موسسات دولتی روسیه هستند که اکنون مدتی است جایگاهشان در بازار سرمایههای اروپایی از دست رفته است. البته در مورد شرکت گازپروم که یکی از غولهای انرژی دنیاست، فقط بخش فعالیتهای نفتیاش (گازپروم نفت) تحت تحریم قرار گرفته و در نتیجه میتواند کار خود را در تولید و انتقال گاز ادامه دهد؛ اما
شرکتهای یادشده دیگر نخواهند توانست در چارچوب اتحادیه اروپا وام بگیرند یا به هر نوع دادوستد مالی دیگر دست بزنند. اروپاییها نیز اجازه خرید سهام این شرکتها را ندارند.
چرخش روسیه به سوی شرق
در سال گذشته همزمان با افزایش فشارهای غرب بر بخش انرژی روسیه و وضع تحریمهای جدید، پوتین که اقتصاد کشورش به شدت تحتتاثیر کاهش ارزش روبل و سقوط قیمت نفت در بازارهای جهانی قرار گرفته بود، چرخش خود به سمت شرق را سرعت بخشید و قراردادهایی را در حوزه انرژی با چین و ترکیه امضا کرد. اگرچه برخی کارشناسان نسبت به اجراییشدن این قراردادها ابراز تردید کردهاند؛ اما پوتین حداقل به لحاظ رسانهای مانور گستردهای داشت و بارها در مصاحبههای مختلف گفت که اگر اروپا نفت و گاز روسیه را نمیخواهد، کرملین این توانایی را دارد تا مشتریان جدیدی برای محصولات خود بیابد.
کاهش نفوذ کرملین در اوراسیا
«ولادیمیر اوساکوفسکی» اقتصاددان روسی، میگوید: «روسیه نهتنها با مشکل بیارزششدن روبل، بحران اقتصادی و ضرورت کاهش هزینههای نظامی روبهروست؛ بلکه یکی دیگر از چالشهای بزرگ این کشور، کاهش نفوذش در منطقه اوراسیاست که از کاهش قیمت نفت ناشی میشود.» به اعتقاد کارشناسان، کشورهای آسیایی بهدنبال یافتن مسیرهای عرضه جدید، نظیر خط لوله نفت چین- قزاقستان هستند و این امر، کاهش نفوذ روسیه و ظهور یک عرصه رقابت جدید برای کرملین را در پی خواهد داشت. این در حالی است که اوراسیا به مرور و بهطور فزاینده به صورت رقیبی برای غرب فقیر از انرژی درخواهد آمد و رقابتها بر سر کسب نفوذ بیشتر در این منطقه بالا خواهد گرفت. هماکنون نیز برخی گزارشها از حضور فعال چینیها در این منطقه خبر میدهند. تحرکاتی که با وجود تلاش روسیه برای نزدیکی بیشتر به چین در مقابل غرب، چندان به مذاق مسکو خوش نمیآید.
نفت و سیاست خارجی در خاورمیانه
«جنگ ارزانفروشی نفت» عبارتی است که برخی کارشناسان برای توصیف روابط بین برخی کشورهای عربی (عربستانسعودی، اماراتمتحدهعربی و عراق) پس از سقوط کمسابقه نفت در بازارهای جهانی به کار میبرند. گذشته از بالاگرفتن اختلافات آمریکا- عربستان، رقابت میان متحدان عربی برای یافتن مشتریهای بیشتر نفتی نیز یکی از پیامدهای مهم کاهش بهای نفت خام در خاورمیانه است؛ برای مثال، روابط نفتی عربستانسعودی و کویت که در طول چند دهه گذشته همواره دو متحد استراتژیک در حوزه انرژی بودهاند، متشنج شده است؛ بهطوریکه با توقف سومین طرح توسعه و بهرهبرداری از میادین مشترک نفتی عربستان و کویت در ماه گذشته، روابط این دو شریک استراتژیک در سازمان اوپک تیره شده است. همچنین گذشته از این گمانهزنی که هدف اصلی عربستان از مخالفت با کاهش سطح تولید نفت اوپک، واردکردن فشار بر ایران و مهار قدرت منطقهای تهران بوده، برخی کارشناسان نیز بر این گمان هستند که هدف عربستان از افزایش تولید و صادرات نفت، ایجاد مزاحمت برای آمریکاست؛ متحدی که مناسباتش با ایران رهبران ریاض را سخت نگران کرده است. بر اساس این نظریه، دولت عربستان قصد دارد با کاستن از بهای نفت در
بازارهای جهانی، هزینه بهرهبرداری آمریکا از منابع نفت و گاز شیل را افزایش داده و عملا این اقدام را از نظر اقتصادی بلاموضوع کند. از نظر ریاض، چنین سناریویی وابستگی آمریکا به منابع نفتی عربستان و دیگر کشورهای عرب منطقه و همچنین نزدیکی سیاسی واشنگتن به کشورهای عربی حوزه خلیجفارس را به وضعیت گذشته باز خواهد گرداند. بااینحال، مخالفان این نظر کم نیستند که میگویند کاهش بهای نفت، علاوه بر آمریکا و روسیه خودِ تولیدکنندگان عضو سازمان اوپک را با مشکلات مالی عدیده روبهرو کرده و نهایتا دولت عربستان را به عنوان مسبب این وضع از نظر سیاسی در موقعیتی دشوار قرار میدهد.
جنگ نفتی عربستان و روسیه
اما جنگ نفتی عربستان یک هدف دیگری هم دارد: تحت فشار گذاشتن مسکو. روسیه و عربستان هریک با تولید بیش از ۱۰میلیونبشکه، بزرگترین تولیدکننده نفت جهان در طول سه سال گذشته بودهاند. با وجود این، به اعتقاد برخی کارشناسان، ریاض با پایین نگاهداشتن بهای نفت تلاش کرده تا به مسکو ضربات سنگین اقتصادی وارد کند. روزنامه آمریکایی نیویورکتایمز اخیرا با انتشار گزارشی، مدعی شده است که عربستانسعودی سعی میکند با استفاده از نفوذ خود در بازارهای نفتی در شرایطی که روسیه از سقوط قیمت نفت به شدت لطمه دیده است، با فشار واردکردن بر پوتین، وی را مجبور کند از حمایت «بشار اسد»، رییسجمهوری سوریه، دست بردارد.
نیویورکتایمز نوشته است: «مقامهای آمریکایی و سعودی اذعان کردهاند که ریاض و مسکو در ماههای گذشته بحث و مذاکرات بسیاری دراینباره داشتهاند؛ اما این بحثها تاکنون پیشرفت چشمگیری نداشته است. هنوز مشخص نیست که مقامهای سعودی در جریان مذاکرات، چطور مساله نفت را به موضوع سوریه ربط دادهاند، اما مقامهای سعودی به مقامهای آمریکایی گفتهاند که آنها اهرمی علیه پوتین در اختیار دارند؛ چراکه میتوانند برای کاهش عرضه نفت یا احتمال افزایش قیمتها از تواناییهای خود استفاده کنند.
نفت و مذاکرات هستهای ایران
نشریه نیوزویک اخیرا در گزارشی درباره تاثیر کاهش قیمت نفت و درآمدهای نفتی ایران بر مذاکرات هستهای نوشته است: «کاهش بهای نفت، در ایران به بحثها درباره پرونده هستهای شدت بخشیده است.»
به نوشته نیوزویک، ایران در شرایطی علت سقوط قیمت نفت را به اقدامات عربستانسعودی و آمریکا نسبت میدهد که مهمترین دستورکار سیاست خارجی دولت «حسن روحانی» بحث هستهای است. دراینمیان یکی از نظریات موجود درباره تاثیر تحولات نفتی بر مذاکرات هستهای «نرمش شدید» است. بر اساس این نظر، با توجه به تحریمهای شدید که از سال ۲۰۱۰ به ایران تحمیل شد، تهران نرمش بیشتری نسبت به درخواست غربیها نشان خواهد داد، چراکه سقوط قیمت نفت، هرگونه کارت برنده ایرانیها را در برابر طرف غربی بیاثر کرده است. ازاینرو، ایرانیها انعطاف بیشتری در مذاکرات هستهای نشان خواهند داد! این نظریه در شرایطی مطرح شده که ایران بارها(1) اعلام کرده که نوسانات قیمت نفت بر مذاکرات تاثیری نخواهد گذاشت.
اگرچه هنوز هستند کارشناسانی که با خوشبینی از افزایش دوباره بهای نفت در بازارهای جهانی سخن میگویند و به احیای دوباره جایگاه نفت در تعاملات سیاسی و اقتصادی امیدوار هستند؛ اما تحولات نفتی یک سال اخیر، ازجمله شکوفایی صنعت شیل در آمریکا و کاهش بیوقفه قیمت نفت در بازارهای جهانی با وجود جنگ داخلی در لیبی، تهدید روبهافزایش داعش در سوریه و عراق، تحریمهای روسیه، مرگ بدون حاشیه نفتی «ملک عبدالله» پادشاه عربستان و از همه مهمتر ناتوانی سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در متعادلکردن بازار، نشان میدهد که تغییری بازگشتناپذیر در دنیای نفتی به وقوع پیوسته است. بهنظر میرسد که عصر یکهتازی سیاسی صادرکنندگان بزرگ نفت، کشورهایی مانند روسیه و عربستان، به سر رسیده است و رهبران نفتی جهان، برای پیشبرد اهداف خود باید به جای بازکردن یا بستن شیرهای نفتی، پشت میز مذاکره نشسته و کارتهای جدیدی رو کنند.
پینوشت:
1- سقوط قیمت نفت و تاثیر آن بر مذاکرات هستهای، وبسایت خبری ـ تحلیلی دیپلماسی ایرانی
قیمت نفت در بازارهای جهانی از اواسط سال گذشته میلادی، روندی نزولی را در پیش گرفته و پیامدهای ژرفی نیز در پی داشته است؛ از بحران اقتصادی و سیاسی در روسیه و ونزوئلا گرفته تا تشدید اختلافات در جهان عرب، پایان نیمقرن دشمنی کوبا و آمریکا و اخراج دهها هزار کارگر نفتی. ازآنجاکه نفت، به عنوان مهمترین منبع انرژی، همچنان اهرمِ فشارِ سیاسی قدرتمندی بهشمار میرود، در نوسانات بهای آن نیز همواره عنصری از سیاست یا مناسبات قدرت نقش دارند. از جمله نمونههای بهکارگیری این اهرم فشار، اقدام عربستانسعودی در افزایش ناگهانی صادرات نفت خود در سالهای ١٩٨۶، ٢٠١١ و ٢٠١۴ میلادی است؛ رویکردی که هدفش تسهیل اعمال تحریمها و فشارهای بینالمللی اقتصادی علیه اتحاد شوروی سابق، ایران و در این اواخر، روسیه بود. دراینمیان اگرچه کشورهایی مانند ونزوئلا و روسیه به دلیل روابط پرتنش با ایالات متحده آمریکا بیشتر موردتوجه قرار گرفتهاند؛ اما تاثیرات ژئوپلیتیکی این کاهش کمسابقه قیمت نفت، بسیار فراتر از مواردی است که ذکر آنها رفت. «ولادیمیر اوسایکوفسکی» اقتصاددان روسی، با اشاره به تحولات یک سال گذشته بازار نفت میگوید: «منابع غنی و وافر انرژی میتواند ابزاری برای قدرت نرم فراهم کند و قدرت نرم بهسادگی میتواند به یک مزیت سیاسی برای تحت فشار گذاشتن دولتها یا ترغیب آنان برای حرکت در یک مسیر مشخص تبدیل شود.»
نفت و سیاست خارجی آمریکا
استقلال انرژی و متکینبودن به واردات، بهویژه در پی بحرانهای نفتی در دهه۷۰میلادی، پیوسته به عنوان یک دستور کار برای دولتهای مختلف آمریکا مطرح بوده است. اکنون با شکوفایی صنعت شیل، آژانس بینالمللی انرژی آمریکا پیشبینی کرده، این کشور که خود بزرگترین واردکننده نفت در جهان بود تا سال ۲۰۲۰ مهمترین نقش را در افزایش تولید نفت برعهده خواهد داشت. به همین دلیل است که «رکس تیلرسون» مدیر اجرایی «اکسون موبیل» بزرگترین شرکت نفتی ایالات متحده، اخیرا گفته است کشورش وارد دوران جدیدی از فراوانی انرژی شده و این به آن معناست که دیگر به خاورمیانهای متزلزل از نظر سیاسی وابسته نیست و رهبران این کشور، ازاینپس چندان نگران تاثیر تحولات سیاسی بر قیمت جهانی نفت و در نتیجه اقتصاد ایالات متحده نخواهند بود. شرایطی که خود، در کنار افزایش تولید نفت در آمریکا باعث کاهش چشمگیر قیمت نفت در بازارهای جهانی شده است. به نظر میرسد که همین «عدم وابستگی به نفت وارداتی» باعث شده تا دولت باراک اوباما در اجرای سیاستهای خارجی خود از قدرت مانور بیشتری برخوردار باشد؛ برای مثال، با اوجگرفتن بحران اوکراین و تنشهای غرب و روسیه، دولت «باراک
اوباما» رییسجمهوری آمریکا قصد داشت در صورت تغییرنکردن سیاستهای «ولادیمیر پوتین» رییسجمهوری روسیه، تحریمها علیه مسکو را به تدریج افزایش دهد تا شاید فشارهای اقتصادی بتواند رهبران روسیه را از دنبالکردن آنچه غرب آن را «احیای اتحاد جماهیر شوروی» میخواند، بازدارد. در این شرایط، کاهش قیمت نفت در کنار تحریمها، درآمدهای نفتی روسیه را بهشدت کاهش داده و چالشهای جدی را برای پوتین ایجاد کرده است.
واشنگتنپست مینویسد: اگرچه کاهش قیمت نفت به لحاظ اقتصادی، منافع آمریکا را تامین کرده و در برخی حوزههای سیاست خارجی مانند تحمیل فشارهای اقتصادی به روسیه به کمک کاخ سفید آمده، اما رسیدگی به بخشهای دیگری از سیاست خارجی دولت اوباما را سختتر کرده است، ازجمله تلاش برای گشایش درهای صنعت نفت مکزیک به روی شرکتهای خارجی، ارتقای روند توسعه نفتی در کشورهای فقیر آفریقا و کاهش استفاده جهانی از سوختهای فسیلی برای محدودکردن تغییرات آبوهوایی.
تاثیر کاهش قیمت نفت بر آمریکایلاتین
اقتصاد ونزوئلا حتی پیش از سقوط قیمت نفت با مشکلات بسیاری روبهرو بود. این کشور در سال ۲۰۱۳ بالاترین نرخ تورم را در جهان داشت. دراینمیان، سقوط قیمت نفت برای نیکلاس مادورو، رییسجمهوری که ۹۵درصد از مبادلات ارزی کشورش را درآمدهای نفتی تشکیل میدهند، فاجعهای تمامعیار بود. ونزوئلا که مدتهاست حامی کشورهای فقیر کاراییب است و با عرضه نفت به کشورهایی نظیر کوبا نفوذ خود را در منطقه حفظ کرده بود، علاوه بر کاهش یا حتی توقف این کمکها برای افزایش درآمدهای خود مجبور شده تا بدهی کشورهای این جزیره را با ۵۰ تا ۶۰درصد تخفیف به بانکهای سرمایهگذاری والاستریت، ازجمله گلدمن ساچ بفروشد. این اقدام ضربهای اساسی به اعتبار این کشور در آمریکایلاتین وارد کرد. فرانچسکو رودریگز، کارشناس مسایل اقتصادی کشورهای گروه «آند» در بخش سرمایهگذاری و تحقیقات بانک آمریکا، میگوید: «نفت گران در سالهای گذشته به کاراکاس اجازه داد نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد. هزینه این گسترش نفوذ برای ونزوئلا زیاد بود. برآورد میشود وامهای پرداختشده به کشورهای دوست منطقه آمریکایلاتین و مرکزی اکنون بیش از ۲۵میلیارددلار در مجموع باشد. کاراکاس اما
دیگر توان ادامه این هزینه را ندارد و ازسرگیری روابط دیپلماتیک آمریکا و کوبا یکی از پیامدهای مهم کاهش نفوذ ونزوئلاست.»
به اعتقاد کارشناسان، به دلیل شرایط امروز نفت در بازارهای جهانی، کمکهای ونزوئلا به کوبا احتمالا به کمترین میزان خود در سالهای ریاستجمهوری مادورو خواهد رسید. این در حالی است که با عادیشدن روابط کوبا و آمریکا، هاوانا میتواند نفت بیشتری را از بازارهای آزاد خریداری کند. این در حالی است که تبعات اعلام ازسرگیری رابطه آمریکا و کوبا فراتر از مرزهای کوبا خواهد رفت، بهطوریکه میتواند به بازسازی رابطه آمریکا و آمریکایلاتین منجر شود؛ منطقهای که بیشتر دولتهای آن از احزاب چپگرا هستند.
نفت و روابط روسیه ـ غرب
شاید بتوان گفت که نخستین و بیشترین تاثیر پیامد کاهش قیمت نفت بر نزاع بین روسیه و غرب بهویژه اروپا بوده است. بخش غالبی از اقتصاد روسیه، بهویژه صادراتش، مربوط به انرژی است؛ بههمیندلیل کاهش هر دلار از بهای نفت، سهمیلیارددلار درآمد بخش صادراتی روسیه را کاهش میدهد. کاهش بهای نفت، همچنین بازپرداخت وامهای خارجی روسیه را به مخاطره انداخته است.
روسیه باوجود روابط و وابستگیهای گسترده اقتصادی با شرکای خود در قاره سبز، همواره روابط پرتنشی با آنها داشته است، برای مثال، زمانی که روسیه در هشتم آگوست ۲۰۰۸، در حمایت از جداییطلبان گرجی، نیروهای خود را وارد منطقه اوستیای گرجستان کرد، خشم رهبران اروپایی را برانگیخت. بااینحال وابستگی اروپا و ترس از زمستان کشنده بدون نفت و گاز روسیه، رهبران اروپایی را واداشت تا بر مدار مدارا حرکت کنند. اینبار اما با تجاوز روسها به اوکراین و الحاق کریمه به خاک روسیه، رهبران اروپایی با پشتوانه کاهش شدید قیمت نفت در بازارهای جهانی، تحریمهای گستردهای را علیه روسیه اعمال کردند و در این راه، به ویژه شرکتهای نفتی روسی که پاشنه آشیل اقتصاد روسیه به شمار میروند را هدف قرار دادند. شرکتهای بزرگی مانند گازپروم، روسنفت و ترانسنفت، ازجمله موسسات دولتی روسیه هستند که اکنون مدتی است جایگاهشان در بازار سرمایههای اروپایی از دست رفته است. البته در مورد شرکت گازپروم که یکی از غولهای انرژی دنیاست، فقط بخش فعالیتهای نفتیاش (گازپروم نفت) تحت تحریم قرار گرفته و در نتیجه میتواند کار خود را در تولید و انتقال گاز ادامه دهد؛ اما
شرکتهای یادشده دیگر نخواهند توانست در چارچوب اتحادیه اروپا وام بگیرند یا به هر نوع دادوستد مالی دیگر دست بزنند. اروپاییها نیز اجازه خرید سهام این شرکتها را ندارند.
چرخش روسیه به سوی شرق
در سال گذشته همزمان با افزایش فشارهای غرب بر بخش انرژی روسیه و وضع تحریمهای جدید، پوتین که اقتصاد کشورش به شدت تحتتاثیر کاهش ارزش روبل و سقوط قیمت نفت در بازارهای جهانی قرار گرفته بود، چرخش خود به سمت شرق را سرعت بخشید و قراردادهایی را در حوزه انرژی با چین و ترکیه امضا کرد. اگرچه برخی کارشناسان نسبت به اجراییشدن این قراردادها ابراز تردید کردهاند؛ اما پوتین حداقل به لحاظ رسانهای مانور گستردهای داشت و بارها در مصاحبههای مختلف گفت که اگر اروپا نفت و گاز روسیه را نمیخواهد، کرملین این توانایی را دارد تا مشتریان جدیدی برای محصولات خود بیابد.
کاهش نفوذ کرملین در اوراسیا
«ولادیمیر اوساکوفسکی» اقتصاددان روسی، میگوید: «روسیه نهتنها با مشکل بیارزششدن روبل، بحران اقتصادی و ضرورت کاهش هزینههای نظامی روبهروست؛ بلکه یکی دیگر از چالشهای بزرگ این کشور، کاهش نفوذش در منطقه اوراسیاست که از کاهش قیمت نفت ناشی میشود.» به اعتقاد کارشناسان، کشورهای آسیایی بهدنبال یافتن مسیرهای عرضه جدید، نظیر خط لوله نفت چین- قزاقستان هستند و این امر، کاهش نفوذ روسیه و ظهور یک عرصه رقابت جدید برای کرملین را در پی خواهد داشت. این در حالی است که اوراسیا به مرور و بهطور فزاینده به صورت رقیبی برای غرب فقیر از انرژی درخواهد آمد و رقابتها بر سر کسب نفوذ بیشتر در این منطقه بالا خواهد گرفت. هماکنون نیز برخی گزارشها از حضور فعال چینیها در این منطقه خبر میدهند. تحرکاتی که با وجود تلاش روسیه برای نزدیکی بیشتر به چین در مقابل غرب، چندان به مذاق مسکو خوش نمیآید.
نفت و سیاست خارجی در خاورمیانه
«جنگ ارزانفروشی نفت» عبارتی است که برخی کارشناسان برای توصیف روابط بین برخی کشورهای عربی (عربستانسعودی، اماراتمتحدهعربی و عراق) پس از سقوط کمسابقه نفت در بازارهای جهانی به کار میبرند. گذشته از بالاگرفتن اختلافات آمریکا- عربستان، رقابت میان متحدان عربی برای یافتن مشتریهای بیشتر نفتی نیز یکی از پیامدهای مهم کاهش بهای نفت خام در خاورمیانه است؛ برای مثال، روابط نفتی عربستانسعودی و کویت که در طول چند دهه گذشته همواره دو متحد استراتژیک در حوزه انرژی بودهاند، متشنج شده است؛ بهطوریکه با توقف سومین طرح توسعه و بهرهبرداری از میادین مشترک نفتی عربستان و کویت در ماه گذشته، روابط این دو شریک استراتژیک در سازمان اوپک تیره شده است. همچنین گذشته از این گمانهزنی که هدف اصلی عربستان از مخالفت با کاهش سطح تولید نفت اوپک، واردکردن فشار بر ایران و مهار قدرت منطقهای تهران بوده، برخی کارشناسان نیز بر این گمان هستند که هدف عربستان از افزایش تولید و صادرات نفت، ایجاد مزاحمت برای آمریکاست؛ متحدی که مناسباتش با ایران رهبران ریاض را سخت نگران کرده است. بر اساس این نظریه، دولت عربستان قصد دارد با کاستن از بهای نفت در
بازارهای جهانی، هزینه بهرهبرداری آمریکا از منابع نفت و گاز شیل را افزایش داده و عملا این اقدام را از نظر اقتصادی بلاموضوع کند. از نظر ریاض، چنین سناریویی وابستگی آمریکا به منابع نفتی عربستان و دیگر کشورهای عرب منطقه و همچنین نزدیکی سیاسی واشنگتن به کشورهای عربی حوزه خلیجفارس را به وضعیت گذشته باز خواهد گرداند. بااینحال، مخالفان این نظر کم نیستند که میگویند کاهش بهای نفت، علاوه بر آمریکا و روسیه خودِ تولیدکنندگان عضو سازمان اوپک را با مشکلات مالی عدیده روبهرو کرده و نهایتا دولت عربستان را به عنوان مسبب این وضع از نظر سیاسی در موقعیتی دشوار قرار میدهد.
جنگ نفتی عربستان و روسیه
اما جنگ نفتی عربستان یک هدف دیگری هم دارد: تحت فشار گذاشتن مسکو. روسیه و عربستان هریک با تولید بیش از ۱۰میلیونبشکه، بزرگترین تولیدکننده نفت جهان در طول سه سال گذشته بودهاند. با وجود این، به اعتقاد برخی کارشناسان، ریاض با پایین نگاهداشتن بهای نفت تلاش کرده تا به مسکو ضربات سنگین اقتصادی وارد کند. روزنامه آمریکایی نیویورکتایمز اخیرا با انتشار گزارشی، مدعی شده است که عربستانسعودی سعی میکند با استفاده از نفوذ خود در بازارهای نفتی در شرایطی که روسیه از سقوط قیمت نفت به شدت لطمه دیده است، با فشار واردکردن بر پوتین، وی را مجبور کند از حمایت «بشار اسد»، رییسجمهوری سوریه، دست بردارد.
نیویورکتایمز نوشته است: «مقامهای آمریکایی و سعودی اذعان کردهاند که ریاض و مسکو در ماههای گذشته بحث و مذاکرات بسیاری دراینباره داشتهاند؛ اما این بحثها تاکنون پیشرفت چشمگیری نداشته است. هنوز مشخص نیست که مقامهای سعودی در جریان مذاکرات، چطور مساله نفت را به موضوع سوریه ربط دادهاند، اما مقامهای سعودی به مقامهای آمریکایی گفتهاند که آنها اهرمی علیه پوتین در اختیار دارند؛ چراکه میتوانند برای کاهش عرضه نفت یا احتمال افزایش قیمتها از تواناییهای خود استفاده کنند.
نفت و مذاکرات هستهای ایران
نشریه نیوزویک اخیرا در گزارشی درباره تاثیر کاهش قیمت نفت و درآمدهای نفتی ایران بر مذاکرات هستهای نوشته است: «کاهش بهای نفت، در ایران به بحثها درباره پرونده هستهای شدت بخشیده است.»
به نوشته نیوزویک، ایران در شرایطی علت سقوط قیمت نفت را به اقدامات عربستانسعودی و آمریکا نسبت میدهد که مهمترین دستورکار سیاست خارجی دولت «حسن روحانی» بحث هستهای است. دراینمیان یکی از نظریات موجود درباره تاثیر تحولات نفتی بر مذاکرات هستهای «نرمش شدید» است. بر اساس این نظر، با توجه به تحریمهای شدید که از سال ۲۰۱۰ به ایران تحمیل شد، تهران نرمش بیشتری نسبت به درخواست غربیها نشان خواهد داد، چراکه سقوط قیمت نفت، هرگونه کارت برنده ایرانیها را در برابر طرف غربی بیاثر کرده است. ازاینرو، ایرانیها انعطاف بیشتری در مذاکرات هستهای نشان خواهند داد! این نظریه در شرایطی مطرح شده که ایران بارها(1) اعلام کرده که نوسانات قیمت نفت بر مذاکرات تاثیری نخواهد گذاشت.
اگرچه هنوز هستند کارشناسانی که با خوشبینی از افزایش دوباره بهای نفت در بازارهای جهانی سخن میگویند و به احیای دوباره جایگاه نفت در تعاملات سیاسی و اقتصادی امیدوار هستند؛ اما تحولات نفتی یک سال اخیر، ازجمله شکوفایی صنعت شیل در آمریکا و کاهش بیوقفه قیمت نفت در بازارهای جهانی با وجود جنگ داخلی در لیبی، تهدید روبهافزایش داعش در سوریه و عراق، تحریمهای روسیه، مرگ بدون حاشیه نفتی «ملک عبدالله» پادشاه عربستان و از همه مهمتر ناتوانی سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در متعادلکردن بازار، نشان میدهد که تغییری بازگشتناپذیر در دنیای نفتی به وقوع پیوسته است. بهنظر میرسد که عصر یکهتازی سیاسی صادرکنندگان بزرگ نفت، کشورهایی مانند روسیه و عربستان، به سر رسیده است و رهبران نفتی جهان، برای پیشبرد اهداف خود باید به جای بازکردن یا بستن شیرهای نفتی، پشت میز مذاکره نشسته و کارتهای جدیدی رو کنند.
پینوشت:
1- سقوط قیمت نفت و تاثیر آن بر مذاکرات هستهای، وبسایت خبری ـ تحلیلی دیپلماسی ایرانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.