ژئوپلیتیک جهانی و تاکتیک نفتی
جواد قربانیآتانی
یک دهه از آغاز حرکت جهشی قیمتهای نفت میگذرد و طلای سیاه در این یک دهه به قله بیش از 140دلاری هم رسید تا جهان کمکم به نفت گران خو کند و بسیاری به این باور راسخ رسیدند که نفت ارزان دیگر به تاریخ پیوسته است. اما از آغاز سال 2014 میلادی قرارگرفتن قیمت نفت در شیب نزولی، آن هم با سرعتی زیاد، سریعا این باور را درهم شکست. گذشته از علل کاهش قیمت نفت، به لحاظ ژئوپلیتیکی چنین کاهشی تاثیرات متفاوتی دربر دارد. در جبهه واردکنندگان نفت، دو دسته از کشورها وجود دارند: اول کشورهای واردکننده غیرتوسعهیافته، که قطعا برنده نهایی کاهش قیمت نفت هستند؛ زیرا قیمت نفت در یک دهه گذشته فشار سنگینی به اقتصاد آنها وارد میآورد و در مقابل، صادرات صنعتی ندارند که ارزش افزوده آن، هزینه واردات نفت را جبران کند. دسته دوم کشورهای صنعتی توسعهیافته هستند که به ظاهر آنها نیز باید از این شرایط راضی باشند؛ اما واقعیت این است که قیمت نفت برای این کشورها به صورت شمشیر دولبه عمل میکند. اگرچه اقتصاد و صنعت در این کشورها وابسته به واردات نفت است، اما نفس کاهش قیمت نفت، گواهی بر رکود اقتصاد جهانی است. شرایط رکود هم به معنای کاهش حجم تجارت جهانی
است که بهطور طبیعی برای ایندسته از کشورها که اقتصادشان حول صادرات کالاهای صنعتی میچرخد، نمیتواند خوشایند باشد. به علاوه نفت وارداتی که به صنعت کشورهای توسعهیافته تزریق میشود، یا به صورت فرآوردههای پتروشیمی به بازار عرضه میشود، یا در کالای صنعتی مستحیل میشود که در حالت اول، محصولات پتروشیمی با قیمتهای پایینتر به بازار داخلی و خارجی عرضه میشود و در حالت دوم، ارزش افزوده کالای صنعتی کاهش مییابد. این یعنی از سود ارزش افزوده محصولات کاسته میشود که سود کاهشیافته در بلندمدت مقادیر قابلتوجهی خواهد بود.
در سمت صادرکنندگان نفت، اما وضع بهمراتب وخیمتر است؛ زیرا اکثر کشورهای صادرکننده، یا غیرصنعتی هستند یا نیمه صنعتی. یک دهه فروش گران نفت نیز سبب افزایش وابستگی این کشورها به درآمدهای نفتی شده است، چنانکه درآمدهای نفتی از 50 تا 90درصد بودجه این کشورها را تشکیل میدهد. به علاوه امید به تداوم فروش نفت در قیمتهای بالا سبب شده است تا اکثر این کشورها پروژههایی را در دست اقدام قرار دهند که تعهدات سنگینی را برای دولتهایشان ایجاد کرده است؛ آنچه موجب شده است که با کاهش درآمدهای نفتی، احتمال ناتوانی از اجرای این تعهدات، فشار مضاعفی را بر گرده آنها وارد کند. همچنین کاهش درآمدهای نفتی موجب کاهش توان دفاعی این کشورها به علت اجبار به کاستن از هزینههای نظامی نیز خواهد شد.
با توجه به آنچه گفته شد، هرچند کاهش قیمت نفت بر هر دو طرف عرضه و تقاضا میتواند اثر منفی بگذارد، اما زیان طرف عرضه، بسیار بیشتر است. همین مساله موجب میشود که در نقاط تصادم میان دو طرف، کشورهای سمت تقاضا از قدرت چانهزنی بیشتری برخوردار باشند و در چالشها توان بیشتری برای پیشبرد منافعشان داشته باشند. بااینحال نباید پنداشت که وضعیت بازار نفت در درازمدت به همین شکل باقی خواهد ماند. جهان همچنان به نفت نیازمند است و مخازن نفتی به سرعت در حال کاهش هستند. بنابراین کاهش قیمت نفت در یکسال گذشته را باید به مثابه تاکتیکی دید برای پیشبرد اهداف کوتاهمدت طرف تقاضا و متحدانشان علیه طرف عرضه که با توجه به نیاز اقتصاد جهانی به خروج هرچهسریعتر از وضعیت رکود، نمیتواند خیلی به درازا بکشد.
یک دهه از آغاز حرکت جهشی قیمتهای نفت میگذرد و طلای سیاه در این یک دهه به قله بیش از 140دلاری هم رسید تا جهان کمکم به نفت گران خو کند و بسیاری به این باور راسخ رسیدند که نفت ارزان دیگر به تاریخ پیوسته است. اما از آغاز سال 2014 میلادی قرارگرفتن قیمت نفت در شیب نزولی، آن هم با سرعتی زیاد، سریعا این باور را درهم شکست. گذشته از علل کاهش قیمت نفت، به لحاظ ژئوپلیتیکی چنین کاهشی تاثیرات متفاوتی دربر دارد. در جبهه واردکنندگان نفت، دو دسته از کشورها وجود دارند: اول کشورهای واردکننده غیرتوسعهیافته، که قطعا برنده نهایی کاهش قیمت نفت هستند؛ زیرا قیمت نفت در یک دهه گذشته فشار سنگینی به اقتصاد آنها وارد میآورد و در مقابل، صادرات صنعتی ندارند که ارزش افزوده آن، هزینه واردات نفت را جبران کند. دسته دوم کشورهای صنعتی توسعهیافته هستند که به ظاهر آنها نیز باید از این شرایط راضی باشند؛ اما واقعیت این است که قیمت نفت برای این کشورها به صورت شمشیر دولبه عمل میکند. اگرچه اقتصاد و صنعت در این کشورها وابسته به واردات نفت است، اما نفس کاهش قیمت نفت، گواهی بر رکود اقتصاد جهانی است. شرایط رکود هم به معنای کاهش حجم تجارت جهانی
است که بهطور طبیعی برای ایندسته از کشورها که اقتصادشان حول صادرات کالاهای صنعتی میچرخد، نمیتواند خوشایند باشد. به علاوه نفت وارداتی که به صنعت کشورهای توسعهیافته تزریق میشود، یا به صورت فرآوردههای پتروشیمی به بازار عرضه میشود، یا در کالای صنعتی مستحیل میشود که در حالت اول، محصولات پتروشیمی با قیمتهای پایینتر به بازار داخلی و خارجی عرضه میشود و در حالت دوم، ارزش افزوده کالای صنعتی کاهش مییابد. این یعنی از سود ارزش افزوده محصولات کاسته میشود که سود کاهشیافته در بلندمدت مقادیر قابلتوجهی خواهد بود.
در سمت صادرکنندگان نفت، اما وضع بهمراتب وخیمتر است؛ زیرا اکثر کشورهای صادرکننده، یا غیرصنعتی هستند یا نیمه صنعتی. یک دهه فروش گران نفت نیز سبب افزایش وابستگی این کشورها به درآمدهای نفتی شده است، چنانکه درآمدهای نفتی از 50 تا 90درصد بودجه این کشورها را تشکیل میدهد. به علاوه امید به تداوم فروش نفت در قیمتهای بالا سبب شده است تا اکثر این کشورها پروژههایی را در دست اقدام قرار دهند که تعهدات سنگینی را برای دولتهایشان ایجاد کرده است؛ آنچه موجب شده است که با کاهش درآمدهای نفتی، احتمال ناتوانی از اجرای این تعهدات، فشار مضاعفی را بر گرده آنها وارد کند. همچنین کاهش درآمدهای نفتی موجب کاهش توان دفاعی این کشورها به علت اجبار به کاستن از هزینههای نظامی نیز خواهد شد.
با توجه به آنچه گفته شد، هرچند کاهش قیمت نفت بر هر دو طرف عرضه و تقاضا میتواند اثر منفی بگذارد، اما زیان طرف عرضه، بسیار بیشتر است. همین مساله موجب میشود که در نقاط تصادم میان دو طرف، کشورهای سمت تقاضا از قدرت چانهزنی بیشتری برخوردار باشند و در چالشها توان بیشتری برای پیشبرد منافعشان داشته باشند. بااینحال نباید پنداشت که وضعیت بازار نفت در درازمدت به همین شکل باقی خواهد ماند. جهان همچنان به نفت نیازمند است و مخازن نفتی به سرعت در حال کاهش هستند. بنابراین کاهش قیمت نفت در یکسال گذشته را باید به مثابه تاکتیکی دید برای پیشبرد اهداف کوتاهمدت طرف تقاضا و متحدانشان علیه طرف عرضه که با توجه به نیاز اقتصاد جهانی به خروج هرچهسریعتر از وضعیت رکود، نمیتواند خیلی به درازا بکشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.