«مارتا کرنشاو» پروفسور علوم سیاسی در دانشگاه «استنفورد» در گفتوگو با «شرق»
داعش تلفیق قومیتگرایی با اتوپیای فراملی
نوژن اعتضادالسلطنه
«مارتا کرنشاو» یکی از شناختهشدهترین کارشناسان بینالمللی در زمینه مطالعات تروریسم، معتقد است که افزایش درجه بیرحمی اعمال شده از سوی تروریستها علیه قربانیان، خارجشدن تروریسم از بعد ملی وگذار آن به بعد بینالمللی و همچنین وجود «اینترنت» بهعنوان ابزاری بهمنظور گسترش و تسهیل ارتباطات تروریستی مهمترین تفاوتهای «شکلی» تروریسم عصر حاضر با اشکال پیشینی تروریسم در قرون گذشته هستند. بااینحال، او معتقد است که از نظر تاکتیکی و ماهوی تغییروتحول عمده در عرصه تروریسم بینالمللی ایجاد نشده است. این پژوهشگر ارشد انستیتوی مطالعات بینالمللی «فریمن اسپوگلی» که درکنار چهرههای معروفی چون «پائول ویلکینسون»، «آریل مراری» و «بروس هافمن» و «الکس اشمیت» یکی از پیشتازان مطالعات تروریسم بوده در گفتوگو با «شرق» تغییروتحولات رویداده در تروریسم قرن بیستویکمی و تفاوتهای آن با تروریسم در دورههای قبلی را مورد ارزیابی قرار داد.
در طول دهههای گذشته پدیده «تروریسم» از ابعاد گوناگون تغییروتحولات زیادی را تجربه کرده است. به نظر شما تفاوت میان اشکال تازه تروریسم در قرن بیستویکم با تروریسم قرن بیستمی از نظر نوع دشمن مدنظر تروریستها، انگیزه آنان از انجام عملیات تروریستی و روشهای مورد استفاده چیست؟
به گمانم باید روند تغییرات در پدیده تروریسم را به گونه تحولات تکاملی و نه تغییرات رادیکال و بنیادین مورد ارزیابی قرار داد. آنچه مهمترین نقطه تمایز میان تروریسم قرن حاضر با اشکال تروریسم قرن گذشته است، افزایش درجه شقاوت و بیرحمی به کار برده شده توسط تروریستها و خارج شدن تروریسم از بعد ملی وگذار آن به بعد بینالمللی است.
یکی از مهمترین عناصر تضمینکننده بقای یک گروه تروریستی تامین نیازهای مالی است. به نظر شما در این زمینه چه تغییر و تحولاتی در نوع جذب کمکهای مالی و تامین نیازهای مادی گروههای تروریستی صورت گرفته است؟
برخی از گروههای جهادی از طریق جزیههای فراوان پرداختی از سوی غیرمسلمانان و همچنین کمکهای خیریه هواداران مسلمان یا بهغنیمتگرفتن اموال افرادی که تحت سیطره آنان درآمدهاند پولهای کلانی را به دست آوردهاند. بااینحال، ذکر ساده این موضوع که چنین گروههایی نسبتا ثروتمندتر از گروههای تروریستی پیشین هستند کمی دشوار است و نیاز به آماروارقام دقیقی دارد که به دلیل ماهیت بسته این گروهها امکانپذیر نیست.
از نظر نوع ساختار تشکیلات تروریستی چه تفاوتی میان روشهای سازماندهی و عضوگیری گروههای تروریستی امروزی با گروههای تروریستی قدیمی وجود دارد؟
تحول مهمی که امروزه بر نوع فعالیتهای سازمانهای فراملی و دسترسی بینالمللی آنان به اعضا و قابلیت ارتباطگیری آنان تاثیرگذار بوده وجود «اینترنت» است. امروزه گروههای تروریستی متوجه شدهاند که راحتتر از گذشته میتوانند پیام خود را از طریق انتشار تصاویر هیجانانگیز و جذبکننده به مخاطبان منتقل کنند. اکنون، چنین سازمانهایی دارای رسانههای عملیاتیشده خود هستند و از نظر فنی به گونهای کاملا حرفهای، خود را با پیشرفتهای حوزه ارتباطات انطباق دادهاند.
پیشتر هدف اصلی اغلب گروههای تروریستی به قتل رساندن اعضای پلیس، ارتش و نیروهای امنیتی بود اما اکنون اغلب گروههای تروریستی بهخصوص در خاورمیانه به ربایش و کشتار زنان و کودکان دست میزنند. به نظر شما علت اصلی تغییر تاکتیک گروههای تروریستی در نوع انتخاب قربانیان چیست؟
تروریستها پیش از این نیز همواره شهروندان غیرنظامی ازجمله زنانوکودکان را هدف حملات خود قرار دادهاند. در قرن نوزدهم، آنارشیستها در رستورانها و کافهها و همچنین در پارلمان فرانسه بمبگذاری کرده بودند. همچنین اعضای گروه جبهه آزادیبخش ملی الجزایر نیز به بمبگذاری دربارها و کافهها مبادرت میورزند و ازاینطریق شهروندان اروپایی در الجزایر را به قتل میرسانند. این موضوع بهخوبی در فیلم «نبرد الجزایر» به تصویر کشیده شده است. همچنین میتوان به بمبگذاری صورتگرفته در ایستگاه راهآهنی در بولونیا توسط اعضای یک گروه راستگرای افراطی در دهه 80 میلادی اشاره کرد. به گمانم تغییر چشمگیری در تاکتیکها صورت نگرفته و فقط شکل حملات تروریستی تا اندازهای تغییر کرده است که ازجمله آنها میتوان به بمبگذاریهای انجام شده در مساجد و در جریان انجام مناسک مذهبی اشاره کرد.
رویداد یازدهم سپتامبر نقش مهمی در ایجاد تحولات بعدی در عرصه تروریسم بینالمللی ایفا کرد. ارزیابی شما درباره تغییروتحولات رویداده در عرصه تروریسم پس از آن دوره چیست؟ آیا میتوان گفت که باید قایل به تقسیمبندی حوزه تروریسم به دو دوره پیش و پس از یازدهم سپتامبر باشیم؟
به حملات یازدهم سپتامبر به عنوان نقطه عطف سیاست خارجی آمریکا و سیاست بینالمللی نگریسته میشود. آن رویدادها سبب ایجاد تغییر و دگرگونی در اهداف امنیت ملی آمریکا شدند و آن کشور را به سمت حمله علیه افغانستان سوق دادند؛ جاییکه نیروهای آمریکایی هنوز در آنجا هستند. غیرممکن است که بخواهیم تصور کنیم حمله علیه عراق با قطاری از تبعات برگشتپذیر، بدون وقوع حملات یازدهم سپتامبر امکانپذیر بود. پیش از رویدادهای یازدهم سپتامبر، موضوع تروریسم بهندرت به عنوان تهدیدی جدی علیه منافع ملی آمریکا در نظر گرفته میشد.
پس از حادثه یازدهم سپتامبر برخی از منتقدان دولت آمریکا اظهار کردند که آزادیهای شهروندان آمریکایی به بهانه مبارزه علیه تروریسم از سوی دولت محدود شده است. آیا گمان میکنید که حملات اخیر در پاریس نیز سبب تکرار وضعیتی مشابه شرایط آمریکا پس از حادثه یازدهم سپتامبر این بار در پایتختهای اروپایی شود؟ آیا به نظر شما تمرکز بر مسایل امنیتی در اروپا تهدیدی برای آزادیهای فردی و اجتماعی و اصول حقوق بشر خواهد بود؟
دولت اوباما همواره تاکید کرده که رابطه جایگزینی میان امنیت و حقوق و آزادیهای فردی وجود ندارد. بااینحال، بسیاری از منتقدان فکر میکنند که مبارزه جهانی علیه تروریسم، تاثیری منفی بر آزادیهای مدنی شهروندان آمریکایی و همچنین اعتبار آمریکا در سطح بینالمللی گذاشته است. قطعا وسوسه واکنش قوی برای جلوگیری از تکرار حوادث تروریستی وجود دارد و بخشی از آن برآمده از احساسات برانگیختهشده پس از حملهای تراژدیک بوده است. باید گفت درحالحاضر عقبراندن و بازپسگیری قوانینومقرراتی که به جزیی از اصول ضدتروریسم تبدیل شدهاند، دشوار است؛ چرا که آنها به بخشی از قانون و نهادهای دولتی تبدیل شدهاند.
همانگونه که مطلع هستید در آلمان و سایر کشورهای اروپایی جنبشهای راستگرای افراطی درحال رشد هستند و فعالیتهای آنان، به مخالفت با مهاجرت و مهاجران عموما آمده از کشورهای مسلمان، معطوف شده است. آیا امکان فراهمشدن بسترهای لازم برای فعالیت بنیادگرایان مسیحی در چنین فضایی وجود دارد؟
من این موضوع را فرضی نامحتمل قلمداد میکنم. اگرچه چنین گروههایی سعی خواهند کرد تا موضوع مهاجرت و تروریسم را به یکدیگر ربط داده و موفقیتهایی را نیز در میان مردم کسب کنند. به سبب وجود بحران اقتصادی، این احتمال قوی به نظر میرسد. بااینحال، اخیرا این جنبش در آلمان درحال بیاعتبارشدن بوده است.
اکنون برداشت خاص تروریستهایی نظیر داعش از دین اسلام به یک گفتمان حاکم تبدیل شده است. بااینحال، اخیرا خبری درباره فعالیت سازمان شبه نظامی مخفی مارکسیستی در استانبول منتشر شد که طبق آن این گروه مسوولیت عملیاتی انتحاری را برعهده گرفته است. ارزیابی شما درباره احتمال تغییر گفتمان حاکم بر عرصه تروریسم و جایگزینی ایدئولوژیک در آن چیست؟
البته گروههای خشونتطلب مارکسیست و چپگرا در ترکیه همواره در زمانهای مختلف وجود داشتهاند و این موضوع پدیده جدیدی برای جامعه آن کشور نیست. اما فکر نمیکنم که احتمال خیزش دوباره تروریسم انقلابی چپ- از جمله شاخه ارتش سرخ در آلمان- مشابه آن چه در دهه 50 میلادی روی داد در دوران ما نیز تکرار شود. تروریسم در آن شکل، متعلق به اواخر دهه 60 تا دهه 80 بود. گروه فارک آخرین نمونه از این موارد است.
آنگونه که دیده میشود گروه داعش ماهیتی متفاوت از دیگر گروههای تروریستی دارد. آنان برای خود رسالتی جهانی قایلاند و هدفشان را برقراری دولت اسلامی مبتنی بر شریعت اعلام کردهاند. البته عنصر پررنگ فرقهگرایی نیز در میان آن گروه دیده میشود که کشتار ایزدیها و شیعیان، نمونهای از عملکرد آنها با این رویکرد است. نظر شما درباره ماهیت گروه داعش چیست؟ آیا این گروه صرفا سازمانی قومیتگرا با تفکرات سنی است یا آنکه گروهی بینالمللی محسوب میشود؟ تفاوت این گروه با القاعده در چیست؟
اکثر نیروهای عضو گروههای جهادی، دارای ماهیت فرقهگرا و همچنین خواستههای اتوپیایی و فراملی در کنار یکدیگر هستند. برای مثال، شما میتوانید شدت زیاد فرقهگرایی را در پاکستان و همچنین عراق مشاهده کنید. در آن کشورها نبود بردباری در قبال «دیگری» شدید است. در واقع، مرکزیت قدیم القاعده- بهخصوص ایمن الظواهری- از مقامهای قبلی القاعده گلایهمند بودند که در عراق نیروهای القاعده خود را داعش با اهداف فرقهگرایانه دانستند که به انتشار فیلم و نوار صوتی ضبطشده میپرداخت. اکنون سازمان داعش یکی از سازمانهای پیشتر وابسته به القاعده مسیر مشابهی طی میکند و انتقادات را متوجه جبهه النصره، دیگر گروه شورشی در سوریه، میکند. القاعده در عراق حوزه میدانی خود را پس از آغاز عملیات کشورهای سنی از دست داده است. بااینحال، آنان در سوریه و همزمان با بحران جنگ داخلی در آن کشور با جان انسانها معامله میکنند. با وجود این، گسترش سریع گروه داعش بهخصوص اشغال مناطق ارضی تازه توسط آنان، هر کسی را و دستکم آنانی را که من در آمریکا دیدهام، شگفتزده کرد. سقوط موصل و فروپاشی ارتش عراق در آن منطقه بهتآور بود. هرگز نمیتوان زمینههای رشد
داعش در عراق را بدون اشاره به کم توجهی به سنیها مورد بررسی و ارزیابی قرار داد.
«مارتا کرنشاو» یکی از شناختهشدهترین کارشناسان بینالمللی در زمینه مطالعات تروریسم، معتقد است که افزایش درجه بیرحمی اعمال شده از سوی تروریستها علیه قربانیان، خارجشدن تروریسم از بعد ملی وگذار آن به بعد بینالمللی و همچنین وجود «اینترنت» بهعنوان ابزاری بهمنظور گسترش و تسهیل ارتباطات تروریستی مهمترین تفاوتهای «شکلی» تروریسم عصر حاضر با اشکال پیشینی تروریسم در قرون گذشته هستند. بااینحال، او معتقد است که از نظر تاکتیکی و ماهوی تغییروتحول عمده در عرصه تروریسم بینالمللی ایجاد نشده است. این پژوهشگر ارشد انستیتوی مطالعات بینالمللی «فریمن اسپوگلی» که درکنار چهرههای معروفی چون «پائول ویلکینسون»، «آریل مراری» و «بروس هافمن» و «الکس اشمیت» یکی از پیشتازان مطالعات تروریسم بوده در گفتوگو با «شرق» تغییروتحولات رویداده در تروریسم قرن بیستویکمی و تفاوتهای آن با تروریسم در دورههای قبلی را مورد ارزیابی قرار داد.
در طول دهههای گذشته پدیده «تروریسم» از ابعاد گوناگون تغییروتحولات زیادی را تجربه کرده است. به نظر شما تفاوت میان اشکال تازه تروریسم در قرن بیستویکم با تروریسم قرن بیستمی از نظر نوع دشمن مدنظر تروریستها، انگیزه آنان از انجام عملیات تروریستی و روشهای مورد استفاده چیست؟
به گمانم باید روند تغییرات در پدیده تروریسم را به گونه تحولات تکاملی و نه تغییرات رادیکال و بنیادین مورد ارزیابی قرار داد. آنچه مهمترین نقطه تمایز میان تروریسم قرن حاضر با اشکال تروریسم قرن گذشته است، افزایش درجه شقاوت و بیرحمی به کار برده شده توسط تروریستها و خارج شدن تروریسم از بعد ملی وگذار آن به بعد بینالمللی است.
یکی از مهمترین عناصر تضمینکننده بقای یک گروه تروریستی تامین نیازهای مالی است. به نظر شما در این زمینه چه تغییر و تحولاتی در نوع جذب کمکهای مالی و تامین نیازهای مادی گروههای تروریستی صورت گرفته است؟
برخی از گروههای جهادی از طریق جزیههای فراوان پرداختی از سوی غیرمسلمانان و همچنین کمکهای خیریه هواداران مسلمان یا بهغنیمتگرفتن اموال افرادی که تحت سیطره آنان درآمدهاند پولهای کلانی را به دست آوردهاند. بااینحال، ذکر ساده این موضوع که چنین گروههایی نسبتا ثروتمندتر از گروههای تروریستی پیشین هستند کمی دشوار است و نیاز به آماروارقام دقیقی دارد که به دلیل ماهیت بسته این گروهها امکانپذیر نیست.
از نظر نوع ساختار تشکیلات تروریستی چه تفاوتی میان روشهای سازماندهی و عضوگیری گروههای تروریستی امروزی با گروههای تروریستی قدیمی وجود دارد؟
تحول مهمی که امروزه بر نوع فعالیتهای سازمانهای فراملی و دسترسی بینالمللی آنان به اعضا و قابلیت ارتباطگیری آنان تاثیرگذار بوده وجود «اینترنت» است. امروزه گروههای تروریستی متوجه شدهاند که راحتتر از گذشته میتوانند پیام خود را از طریق انتشار تصاویر هیجانانگیز و جذبکننده به مخاطبان منتقل کنند. اکنون، چنین سازمانهایی دارای رسانههای عملیاتیشده خود هستند و از نظر فنی به گونهای کاملا حرفهای، خود را با پیشرفتهای حوزه ارتباطات انطباق دادهاند.
پیشتر هدف اصلی اغلب گروههای تروریستی به قتل رساندن اعضای پلیس، ارتش و نیروهای امنیتی بود اما اکنون اغلب گروههای تروریستی بهخصوص در خاورمیانه به ربایش و کشتار زنان و کودکان دست میزنند. به نظر شما علت اصلی تغییر تاکتیک گروههای تروریستی در نوع انتخاب قربانیان چیست؟
تروریستها پیش از این نیز همواره شهروندان غیرنظامی ازجمله زنانوکودکان را هدف حملات خود قرار دادهاند. در قرن نوزدهم، آنارشیستها در رستورانها و کافهها و همچنین در پارلمان فرانسه بمبگذاری کرده بودند. همچنین اعضای گروه جبهه آزادیبخش ملی الجزایر نیز به بمبگذاری دربارها و کافهها مبادرت میورزند و ازاینطریق شهروندان اروپایی در الجزایر را به قتل میرسانند. این موضوع بهخوبی در فیلم «نبرد الجزایر» به تصویر کشیده شده است. همچنین میتوان به بمبگذاری صورتگرفته در ایستگاه راهآهنی در بولونیا توسط اعضای یک گروه راستگرای افراطی در دهه 80 میلادی اشاره کرد. به گمانم تغییر چشمگیری در تاکتیکها صورت نگرفته و فقط شکل حملات تروریستی تا اندازهای تغییر کرده است که ازجمله آنها میتوان به بمبگذاریهای انجام شده در مساجد و در جریان انجام مناسک مذهبی اشاره کرد.
رویداد یازدهم سپتامبر نقش مهمی در ایجاد تحولات بعدی در عرصه تروریسم بینالمللی ایفا کرد. ارزیابی شما درباره تغییروتحولات رویداده در عرصه تروریسم پس از آن دوره چیست؟ آیا میتوان گفت که باید قایل به تقسیمبندی حوزه تروریسم به دو دوره پیش و پس از یازدهم سپتامبر باشیم؟
به حملات یازدهم سپتامبر به عنوان نقطه عطف سیاست خارجی آمریکا و سیاست بینالمللی نگریسته میشود. آن رویدادها سبب ایجاد تغییر و دگرگونی در اهداف امنیت ملی آمریکا شدند و آن کشور را به سمت حمله علیه افغانستان سوق دادند؛ جاییکه نیروهای آمریکایی هنوز در آنجا هستند. غیرممکن است که بخواهیم تصور کنیم حمله علیه عراق با قطاری از تبعات برگشتپذیر، بدون وقوع حملات یازدهم سپتامبر امکانپذیر بود. پیش از رویدادهای یازدهم سپتامبر، موضوع تروریسم بهندرت به عنوان تهدیدی جدی علیه منافع ملی آمریکا در نظر گرفته میشد.
پس از حادثه یازدهم سپتامبر برخی از منتقدان دولت آمریکا اظهار کردند که آزادیهای شهروندان آمریکایی به بهانه مبارزه علیه تروریسم از سوی دولت محدود شده است. آیا گمان میکنید که حملات اخیر در پاریس نیز سبب تکرار وضعیتی مشابه شرایط آمریکا پس از حادثه یازدهم سپتامبر این بار در پایتختهای اروپایی شود؟ آیا به نظر شما تمرکز بر مسایل امنیتی در اروپا تهدیدی برای آزادیهای فردی و اجتماعی و اصول حقوق بشر خواهد بود؟
دولت اوباما همواره تاکید کرده که رابطه جایگزینی میان امنیت و حقوق و آزادیهای فردی وجود ندارد. بااینحال، بسیاری از منتقدان فکر میکنند که مبارزه جهانی علیه تروریسم، تاثیری منفی بر آزادیهای مدنی شهروندان آمریکایی و همچنین اعتبار آمریکا در سطح بینالمللی گذاشته است. قطعا وسوسه واکنش قوی برای جلوگیری از تکرار حوادث تروریستی وجود دارد و بخشی از آن برآمده از احساسات برانگیختهشده پس از حملهای تراژدیک بوده است. باید گفت درحالحاضر عقبراندن و بازپسگیری قوانینومقرراتی که به جزیی از اصول ضدتروریسم تبدیل شدهاند، دشوار است؛ چرا که آنها به بخشی از قانون و نهادهای دولتی تبدیل شدهاند.
همانگونه که مطلع هستید در آلمان و سایر کشورهای اروپایی جنبشهای راستگرای افراطی درحال رشد هستند و فعالیتهای آنان، به مخالفت با مهاجرت و مهاجران عموما آمده از کشورهای مسلمان، معطوف شده است. آیا امکان فراهمشدن بسترهای لازم برای فعالیت بنیادگرایان مسیحی در چنین فضایی وجود دارد؟
من این موضوع را فرضی نامحتمل قلمداد میکنم. اگرچه چنین گروههایی سعی خواهند کرد تا موضوع مهاجرت و تروریسم را به یکدیگر ربط داده و موفقیتهایی را نیز در میان مردم کسب کنند. به سبب وجود بحران اقتصادی، این احتمال قوی به نظر میرسد. بااینحال، اخیرا این جنبش در آلمان درحال بیاعتبارشدن بوده است.
اکنون برداشت خاص تروریستهایی نظیر داعش از دین اسلام به یک گفتمان حاکم تبدیل شده است. بااینحال، اخیرا خبری درباره فعالیت سازمان شبه نظامی مخفی مارکسیستی در استانبول منتشر شد که طبق آن این گروه مسوولیت عملیاتی انتحاری را برعهده گرفته است. ارزیابی شما درباره احتمال تغییر گفتمان حاکم بر عرصه تروریسم و جایگزینی ایدئولوژیک در آن چیست؟
البته گروههای خشونتطلب مارکسیست و چپگرا در ترکیه همواره در زمانهای مختلف وجود داشتهاند و این موضوع پدیده جدیدی برای جامعه آن کشور نیست. اما فکر نمیکنم که احتمال خیزش دوباره تروریسم انقلابی چپ- از جمله شاخه ارتش سرخ در آلمان- مشابه آن چه در دهه 50 میلادی روی داد در دوران ما نیز تکرار شود. تروریسم در آن شکل، متعلق به اواخر دهه 60 تا دهه 80 بود. گروه فارک آخرین نمونه از این موارد است.
آنگونه که دیده میشود گروه داعش ماهیتی متفاوت از دیگر گروههای تروریستی دارد. آنان برای خود رسالتی جهانی قایلاند و هدفشان را برقراری دولت اسلامی مبتنی بر شریعت اعلام کردهاند. البته عنصر پررنگ فرقهگرایی نیز در میان آن گروه دیده میشود که کشتار ایزدیها و شیعیان، نمونهای از عملکرد آنها با این رویکرد است. نظر شما درباره ماهیت گروه داعش چیست؟ آیا این گروه صرفا سازمانی قومیتگرا با تفکرات سنی است یا آنکه گروهی بینالمللی محسوب میشود؟ تفاوت این گروه با القاعده در چیست؟
اکثر نیروهای عضو گروههای جهادی، دارای ماهیت فرقهگرا و همچنین خواستههای اتوپیایی و فراملی در کنار یکدیگر هستند. برای مثال، شما میتوانید شدت زیاد فرقهگرایی را در پاکستان و همچنین عراق مشاهده کنید. در آن کشورها نبود بردباری در قبال «دیگری» شدید است. در واقع، مرکزیت قدیم القاعده- بهخصوص ایمن الظواهری- از مقامهای قبلی القاعده گلایهمند بودند که در عراق نیروهای القاعده خود را داعش با اهداف فرقهگرایانه دانستند که به انتشار فیلم و نوار صوتی ضبطشده میپرداخت. اکنون سازمان داعش یکی از سازمانهای پیشتر وابسته به القاعده مسیر مشابهی طی میکند و انتقادات را متوجه جبهه النصره، دیگر گروه شورشی در سوریه، میکند. القاعده در عراق حوزه میدانی خود را پس از آغاز عملیات کشورهای سنی از دست داده است. بااینحال، آنان در سوریه و همزمان با بحران جنگ داخلی در آن کشور با جان انسانها معامله میکنند. با وجود این، گسترش سریع گروه داعش بهخصوص اشغال مناطق ارضی تازه توسط آنان، هر کسی را و دستکم آنانی را که من در آمریکا دیدهام، شگفتزده کرد. سقوط موصل و فروپاشی ارتش عراق در آن منطقه بهتآور بود. هرگز نمیتوان زمینههای رشد
داعش در عراق را بدون اشاره به کم توجهی به سنیها مورد بررسی و ارزیابی قرار داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.