|

نگاهی به آنچه در سوریه و عراق گذشت

پدیده‌ای فراتر از تروریسم

سمیرا فرخ‌منش

باوجود همه خط‌ونشان‌های بین‌المللی، تهدیدهای آمریکا، سخنرانی‌های سران اروپایی و فتواهای صادره از علمای شیعه و سنی، همچنان زنده‌زنده سوزاندن‌ها و سربریدن‌ها و تکه‌تکه‌کردن اعضای بدن از سوی رادیکال‌ترین گروه تروریستی جهان امروز، ادامه دارد. هم ساکنان خاورمیانه پرآشوب و هم بخش عمده‌ای از جامعه جهانی به‌دنبال همه این اتفاقات خون‌آلود، بی‌صبرانه در انتظار پایان «داعش» به‌سر می‌برند.

تبعات رفتارهای گروهی که خود را دولت اسلامی لقب داده، به‌طور مستقیم چندکشور مطرح منطقه را تحت‌تاثیر قرار داده و چندین دولت فرامنطقه‌ای را نیز به‌دنبال اخبار خود می‌کشاند. شاید این گروه تروریستی به‌طرز مستقیمی در مرزهای جغرافیایی همه کشورها وارد نشده باشد، اما تبعات خشونت‌هایی تا این حد افسارگسیخته، نمی‌تواند محصور در مرزها و محدوده کشور خاصی باشد و بی‌شک همه بازیگران را چه به‌لحاظ ایدئولوژیک یا جغرافیایی و نظامی درگیر خواهد کرد. اما دراین‌میان ملت‌هایی که بیشترین تاثیرپذیری را از افراطی‌گری داعش به خود دیده‌اند سوریه و عراق هستند؛ دوکشوری که در حین داشتن اختلافاتی، تشابهات قابل‌تأملی را نیز در حوزه‌های مختلف دارا هستند. اما با وجود همه این اختلافات و تشابهات و توجه به این نکته که سوریه و عراق هردو با توجه به بافت درونی خود، به پرورش تروریسم گرایش داشتند، بیش از سایر کشورهای خاورمیانه و جهان، میزبان این میهمان ناخوانده افراطی، ماندگار بودند.
سوریه و یک‌فهرست بلند از گروه‌های تروریستی فعال
امروز داعش، سایه نازیبای خود را بر سوریه انداخته و تبعات حاصل از آن، منجر به تصرف بخش‌هایی از این کشور، کشته‌شدن تعداد بی‌شماری از مردم و اختلال در وضعیت سیاسی- اجتماعی آن شده است. اما واقعیت اینجاست که تروریست‌های داعشی، نخستین گروه‌های تکفیری مهاجم در سوریه نبودند. سوریه از زمان آغاز بحران داخلی، گروه‌های متعددی را که ماهیت آشکار بنیادگرایانه داشتند، در خود پذیرفته بود. نمونه این گروه‌ها را که بیشتر دارای گرایشات فرقه‌ای خاص بودند و طی سال‌ها، فعالیت پنهان و آشکار خود در حوزه‌های تعریف‌شده‌ای ادامه دادند، می‌توان از جبهه اسلامی آزادی‌بخش، جیش‌الاسلام، جبهه اسلامی سوریه، احرارالاسلامی شام، گردان‌های «احفاد الرسول»، کمیته زره‌های انقلاب، جبهه «الاصاله و التنمیه»، گردان «شهدای یرموک»، گروه‌های وحدت ملی، جبهه النصره، ارتش مجاهدین و الانصار و ستاد کل ارتش آزاد سوریه نام برد. تعدد این گروه‌ها آشکارا نشان‌دهنده بستر آماده سوریه برای پرورش و فعالیت جمعیت‌های افراطی است که عمدتا با پرچم دین‌گرایی به رفتارهای تخریبی خود دست می‌زنند. با توجه به زمان اوج‌گیری ظهور این پدیده، این گروه‌ها باید تولد خود را مدیون بحران اخیر داخلی سوریه بدانند. چراکه پتانسیل بالقوه همه گروه‌های تروریستی مذکور از آن زمان، مبدل به نیرویی بالفعل شدند. برای مثال جبهه اسلامی آزادی‌بخش سوریه که از سال2012 تشکیل شد با اتحاد میان 20گروه تروریستی به نام‌ها گردان‌های فاروق، الفاروق‌الاسلامی، گردان توحید، گردان فتح، گردان‌های اسلام، گردان عقاب‌های شام و «شورای انقلابیون دیرالزور اعلام موجودیت کرد. رییس این جبهه 40هزارنفری که در استان‌های ادلب، حلب، دمشق، حمص و دیرالزور مستقرند، معتقد است روشی مابین اعتدال‌گرایی و افراط‌گرایی را در پیش دارد و درعین‌حال که باید برای تغییر وضعیت سوریه جنگید، در این مسیر نباید از حمایت‌های خارجی استقبال کرد.
«جیش‌الاسلام» نیز در سپتامبر2013 اعلام موجودیت کرد و دارای 50گروهک با تفکر افراطی است. این گروه که تحت حمایت عربستان قرار دارد، بیشتر در دمشق و اطراف آن فعال است. جیش‌الاسلام از نظر نظامی از مجهزترین گروه‌های تروریستی سوریه است که زمان انفجار دفتر امنیت ملی سوریه، مسوولیت آن را برعهده گرفت.
جبهه اسلامی سوریه نیز به کمک 11گروه تروریست دیگر، فعالیت خود را با شعار «مبارزه علیه شیعیان و مسیحیان و اقلیت‌های مذهبی» در دسامبر2012 آغاز کرد. این گروه شاخه‌ای از القاعده سوریه است که چندین‌بار علیه داعش حملاتی را انجام داد.
«احرارالاسلامی شام» در 2011 با حمله به انبارهای سلاح ارتش سوریه، تجهیزات قابل‌توجهی برای خود جمع کرد و پس از آن مدعی ابداع مبتکرانه‌ترین شیوه‌های عملیات انتحاری و بمب‌گذاری خودروها در سوریه شد! این گروه 20هزارنیرو دارد که بخشی از آن را سوری‌ها و بخشی دیگر را عراقی‌ها تشکیل می‌دهند.
جبهه النصره نیز که از فعال‌ترین گروه‌های سلفی‌ در سوریه است در اواسط 2011 از سوی ایمن الظواهری و به عنوان شاخه اصلی القاعده تاسیس شد. این گروه در 11استان سوریه مشغول به فعالیت گسترده است و با اینکه سرکرده داعش مایل به ائتلاف با جبهه النصره بود، اما این گروه هیچ گاه نپذیرفت. این گروه رادیکال برخلاف دیگر گروه‌های سلفی مبارز در سوریه، اغلب اعضای خود را از غیرسوریان مانند افغانستان، پاکستان، انگلیس، فرانسه و استرالیا انتخاب می‌کند. به جهت تعدد بالای این گروه‌ها در سوریه توضیح ساختار و ابعاد تشکیلاتی آن مفصل به نظر می‌رسد. اما نکته‌ای که تقریبا در تمامی آنها مشترک است زمان پیدایش و تشکیل و سازماندهی این گروه‌ها بود که در محدوده زمانی 2011 تا 2012 به‌وقوع پیوست. همین موضوع نشان‌دهنده ایجاد شکاف و چندپارگی در سیستم امنیتی سوریه طی بحران2011 بود که باعث شد با وجود سربرآوردن این گروه‌ها، دامنه این بحران شدت بیشتر و گسترده‌تری به خود بگیرد.
امت‌سازی به جای ملت‌سازی
درباره عراق نیز اوضاع گروه‌های تروریستی بهتر نیست؛ بلکه شاید قدمتی طولانی‌تر نیز داشته باشد. رخداد جهانی 11سپتامبر2001 فرصت مناسبی بود تا عراق درهای خود را هم به روی تروریست‌ها و هم به روی مدعیان مقابله با تروریسم بگشاید. این اتفاق در ابتدای کار، تیر پیکان خود را به سمت صدام حسین نشانه گرفت و پس از حمله آمریکا به عراق و اجماع جهانی و اعدام صدام، تا به امروز، رد پای تروریست‌های حرفه‌ای از این کشور همسایه پاک نشده است.
تاجایی‌که از سال2003 شمار بمب‌گذاری‌ها در خیابان‌های شهر و اماکن مذهبی و کشتار غیرنظامیان، عملیات‌های متعدد انتحاری، دخالت مستقیم القاعده در روند تخریب و تضعیف ساختار سیاسی و قتل صدها نفر از عراقی‌ها تبدیل به رخدادهای پذیرفته‌شده برای رسانه‌ها و ملت عراق شده است. در سال اخیر نیز ظهور چهره داعش، رنگ سیاه جدیدی به این کشور و مردم آن داد که می‌توان آن را یکی از مخوف‌ترین تجربه‌های ویرانگر تروریستی در عراق لقب داد. اما چرا دوکشور همسایه سوریه و عراق در چندسال اخیر این‌چنین متحمل وقایع تهاجمی نیروهای افراطی شده‌اند؟ در اینکه خاورمیانه به‌طورکلی منطقه‌ای پر از پتانسیل‌های خشونت‌پرور است تردیدی نیست؛ منطقه‌ای که به‌واسطه موقعیت ژئواستراتژیکی خود و همچنین دارابودن حجم قابل‌توجهی از ذخایر نفت جهان، همیشه مورد توجه دولت‌های کوچک‌وبزرگ بوده است؛ اما در ارتباط با سوریه و عراق نکات قابل‌تأملی وجود دارد که می‌تواند زمینه‌های آماده‌سازی این کشور را برای رشد تروریسم در خود توجیه کند که بررسی آنها در شرایط امروز که داعش در آن نقش محوری دارد، واجب به‌نظر می‌رسد. برای بررسی عوامل موثر وضعیت تروریسم در عراق و تاکید بر پدیده‌ای همچون داعش، شناخت وضعیت قومی- قبیله‌ای، موقعیت جغرافیایی و شرایط سیاسی این کشور از بارزترین دلایلی است که می‌تواند صورت مساله داعش و دیگر رویکردهای افراطی را به پاسخ برساند.
در بررسی شرایط عراق باید در نظر داشت که ما با کشور چندقومیتی روبه‌رو هستیم. سرزمینی که درحوزه مرکزی آن اعراب سنی مذهب و در شمال آن کردها حضور دارند و جنوب کشور نیز بیشتر شیعیان را در خود پذیرفته است. در کنار اینها باید گروه‌های کوچک‌تری را نیز که به‌طور پراکنده‌تری در این کشور قرار دارند افزود. مانند ترکمن‌ها، آشوری‌ها و یزیدی‌ها، کلدانی‌ها، مندایی‌ها و صابئین. همه این شاخه‌ها دارای زبان مخصوص و پوشش منحصربه‌فرد و ساختار اجتماعی ویژه‌ای هستند که همین امر به‌آسانی می‌تواند موید تنوع چشمگیر قومی- مذهبی در این کشور باشد؛ تنوعی که از نگاه همه تحلیلگران، بسترساز ایجاد شکاف‌های قومیتی در این کشور می‌شود. به همین نسبت سنی‌های عراقی همیشه به‌دنبال پرکردن خلأ گذشته خود در حاکمیت سنی‌ها در جامعه عربی بودند؛ به‌همین‌دلیل ایدئولوژی سنی‌مذهب عربی در این بخش‌های عراق از شدت بیشتری برخوردار است؛ درحالی‌که شیعیان عراق نیز به‌دلیل وجود مقبره پیشوایان شیعی و همسایگی با ایران و برخورداری از حمایت آن نفوذ قابل‌توجهی دارند. در چنین حالتی تقابل میان این دوشکاف، موضوع دورازذهنی به‌نظر نمی‌رسد. همچنان‌که در تاریخ سیاسی- فرهنگی چندساله اخیر عراق شاهد تقابل‌هایی میان شیعیان و سنیان بر سر مناصب سیاسی و اقتصادی بوده‌ایم.
در کنار اینها کردهای عراقی نیز در چند استان این کشور سکونت دارند و قبایل متعدد خود را به شکل‌های متمرکز یا پراکنده گسترانده‌اند. این‌ها قومیت عرب ندارند اما بخش اعظمی از آنها مذهب سنی دارند که همین امر بخشی از آنها را به اعراب سنی پیوند می‌زند و بخشی دیگر را که تاکید بر قومیت دارند، از سنی‌مذهبان دور می‌کند. همین حالت که درباره کردهای شیعه هم مصداق دارد، در کنار وجود دیگراقوام و مذاهب در کشور کوچک عراق، نشانگر چندتکه‌بودن وضعیت بدنه فرهنگی در سرزمینی است که به واسطه یک جنگ هشت‌ساله با همسایه و حمله آمریکا و دگرگونی کامل رژیم سیاسی‌اش، بیشترین میزان آسیب را بر بدنه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی خود متحمل شده است. به‌همین‌سبب عراق به‌تنهایی توانست در کنار ایجاد شکاف‌های خطرناک در خود، نظم امنیتی منطقه را هم بر هم زند و به‌این‌طریق راه را بر رشد قارچ‌گونه تشکل‌های افراطی بنیادگرایانه که گرایشات خشونت‌طلبانه آشکار داشتند، هموار کند. ازسوی‌دیگر نباید فراموش کرد عراق کشوری است که فرآیند «ملت‌سازی» یکپارچه در آن صورت نگرفته است. این کشور که در طول تاریخ میان ایران و عثمانی ردوبدل می‌شد، از 1932 توانست موجودیت مستقل خود را به‌دست آورد. پس عراق تاریخ منسجمی نداشته که در آن ملت واحدی تشکیل دهد. در دهه‌های اخیر نیز صدام‌حسین با تاکید بر حزب‌گرایی ای که داشت، فرآیند «امت‌سازی عربی» را به‌جای «ملت‌سازی عراقی» جایگزین کرد. درنتیجه گروه‌های ایدئولوژیک در چنین سرزمینی شرایط مناسب‌تری را برای فعالیت پیدا خواهند کرد. چون ازیک‌سو یک ملت چندتکه آمادگی مناسب‌تری برای رویارویی با همدیگر دارند و ازسوی‌دیگر دستگاه دولت شکل واحدی ندارد و قدرتمند ظاهر نخواهد شد؛ بنابراین آنچه باقی می‌ماند یک «بی‌اعتمادی» اجتماعی-فرهنگی میان لایه‌های مختلف جامعه عراق است که به گفته تحلیلگر سیاسی* «افزایش خشونت و ترور، ریشه در افزایش فزاینده اختلال در روابط اجتماعی دارد. هنگامی‌که جو بی‌اعتمادی میان جوامع، غیرقابل کنترل شود، آن‌گاه گسست ارتباطی میان جوامع به‌وجود می‌آید و اینجاست که خشونت و ترور ظهور می‌کند.» نکات یاد شده همه در بطن فرهنگی جامعه عراق نهادینه شده، بنابراین انتظار جدایی آن از تاریخ، فرهنگ و جغرافیای این کشور منطقه نمی‌رود. شاید به‌همین‌دلیل باشد که از دیرباز عراق سرزمینی خشونت‌پرور بوده که در هردوره زمانی؛ پدیده‌ای جدید و غیرطبیعی بر فضای اجتماع و سیاست آن، سایه افکنده است و دراین‌میان پدیده تروریسم از ماندگار‌ترین آنها بوده است. پدیده‌ای که داعش جلوه حادترین شکل آن، در این روزها به‌شمار می‌رود.
دولت ضعیف؛ نقطه اتکای داعش در عراق و سوریه
تاریخ سیاسی سوریه شاید تفاوت‌هایی با عراق داشته باشد، اما آنچه اهمیت دارد تاثیرگذاری مشابه تروریسم در این دوکشور است. آنچه درباره سوریه نمی‌توان انکار کرد، دخالت گروه‌های تکفیری خشونت طلب در بحران سال‌های اخیر سوریه است.
تاجایی‌که فعالیت این گروه‌ها به سطحی از توازن منفی رسید؛ یعنی در طول بحران سوریه در دوره‌هایی، نه ارتش و دولت توان برتری بر گروه‌های تروریستی را داشتند و نه آنها کاملا به اهداف خود رسیدند. از طرفی، هم تکفیری‌ها حامیان مردمی داشتند و هم رییس‌جمهور سوریه تمام طرفداران خود را از دست نداده بود. این برابری نسبی بر شدت بحران افزود و و باعث رویدادهایی شد که شبیه آن را در عراق نیز دیدیم. یکی از این تبعات، ضروری‌نشان‌دادن حضور نیروهای بین‌المللی در این کشور بود؛ اتفاقی که سال‌ها قبل برای عراق پیش‌ آمد. ازطرفی‌دیگر بر عمق تقابل‌های فرقه‌ای در این کشور افزود؛ رخدادی که عینا در عراق نیز پیش آمد. گروه‌های تروریستی افراطی در سوریه تا جایی پیش رفتند که توانستند یا بسیاری از اقلیت‌های دینی- قومی سوریه را به سمت خود جذب کنند، یا مخالفان عقیدتی خود را به قتل برسانند. در عراق نیز اوضاع بهتر نبود و حضور داعش این امکان را به اقلیت‌های قومی کرد داد تا بتوانند سخن از جدایی به‌زبان بیاورند. زمانی که ارتش عراق به واسطه پیشروی داعش از کرکوک خارج شد، نیروهای پیشمرگه اقلیم کردستان عراق به مقابله با داعش برخاستند. در آن زمان بارزانی قصد کردهای عراقی را از وصل کرکوک که از شهرهای نفت‌خیز به‌شمار می‌رود، به اقلیم کردستان عنوان کرد. همچنین جدایی از عراق و اعلام استقلال نیز در کنار مبارزات این قوم برابر داعش از اهداف آنان به شمار می‌رفت؛ موضعی که با واکنش منفی بسیاری از سران منطقه و فرامنطقه‌ای روبه‌رو شد و در داخل عراق نیز اوضاع را آشفته‌تر از پیش کرد.
باوجود اینکه داعش نیز در کنار ماهیت تهاجمی خود، با استفاده از شرایط مشابه داخلی در عراق و سوریه توانست با سرعت به اهداف از پیش تعیین‌شده خود دست پیدا کند، خطرسازبودن این گروه به حدی آسیب‌رسان است که آینده در کنار آن قابل‌تصور نیست. به‌همین‌‌سبب تحلیلگران در کنار نگرانی از سالی که پیش‌روست، بر این باورند که وضعیت داعش در سوریه و عراق می‌تواند نظم منطقه را به کلی بر‌هم‌بزند و به واسطه این آشفتگی امنیتی، تبعات جدیدی در راه باشد. جدی‌ترین موضوع مورد بررسی این است که ماهیت یک تشکل بنیادگرا باید توسط حامیان، حمایت شود و چنین هدفی در سوریه و عراق محقق شد؛ یعنی داعش توانست با سوءاستفاده از شرایط درونی جامعه این دو کشور هم از گروه‌های تکفیری موجود در سوریه و هم از شکاف‌های قومی- زبانی عراق استفاده کند. زمانی که نیروهای کرد به‌تنهایی در برابر نیروهای داعش ایستادگی می‌کنند و ارتش عراق به عقب می‌رود، با توجه به پیشینه کردها در عراق و مطالبات سرزمینی - اقتصادی آنها، بی‌شک این قوم خواهان رسیدن به درخواست‌های ژئوپلیتیکی است. این موضوع حتی به‌واسطه حضور داعش نیز برای سیستم مرکزی عراق پذیرفتنی نیست و می‌تواند موجب بروز درگیری‌هایی شود که داعش کمال استفاده را از آنها خواهد کرد. در ماه‌های اخیر کناررفتن «نوری مالکی» در چارچوب همین بی نظمی درون‌ساختاری انجام گرفت. درحالی‌که اگر فرض بر یکپارچگی فرقه‌ای در عراق بود شاید این اتفاق هرگز نمی‌افتاد. چون در این صورت بازیگران درون یک مجموعه با هم در ارتباط و اتصال هستند و تخریب آنها کار دشواری است و داعش که مخالف وجود یک دولت ملی است، با مشکل مواجه می‌شد.
ماهیت سنتی، روش‌های مدرن
داعش به‌سادگی از وضعیت ضعف دولت استفاده می‌کند؛ چون خود نیز تمایل به ازبین‌بردن دولت‌های کنونی و ایجاد دولت مخصوص‌به‌خود را دارد. درباره سوریه نیز داعش، زمانی چهره اصلی‌اش را نشان داد که کشور به واسطه رخدادهای بحران‌زا به سمت ضعف دستگاه دولتی پیش می‌رفت. تعویض اعضای کابینه، تندروی‌های نخستین ارتش و موضع‌گیری‌های نادرست بعضی مسوولان سوری به این وضعیت، دامن زد.
در نتیجه اگر دولت‌ها از موضع قدرت رفتار کنند بی‌تردید ساختار داعش به سمت ضعف پیش خواهد رفت و نظم ازدست‌رفته بازخواهد گشت. درغیراین‌صورت باید در انتظار ادامه وضعیت داعش و رسیدن به الگوی مطلوبش در منطقه و فراتر از آن باشیم. به‌ویژه با توجه به روش‌های کاربردی داعش در رابطه با عراق و سوریه که روش‌های کاملا مدرنی به‌حساب می‌آید، می‌توان به این نتیجه رسید که داعش شاخه‌ای از تروریسم است که ماهیت کاملا سنتی و ایدئولوژیک دارد؛ اما درعین‌حال روش‌های رفتاری، ابراز وجود و تهاجمی‌اش با کمک‌گرفتن از ابزارهای مدرن همچون اینترنت، فیلمبرداری و تکنولوژی‌های ارتباطی نوین است. «تشکیلات اطلاعات» قوی موجود در سوریه و عراق را نیز باید به این مجموعه افزود. تشکیلاتی که موجب شناسایی نیروهای دولتی سوریه یا عراق در شهرها، مراکز و ایست‌های بازرسی می‌شد، نشان می‌داد داعش روش‌های استفاده از چنین شبکه اطلاعاتی‌ای ‌را آموخته و لازم می‌داند. در حوزه اقتصادی نیز همین احوالات حاکم است و داعش به وسیله نفتی که متعلق به سوریه و عراق است؛ از درآمد این کشورها علیه خودشان استفاده می‌کند. همین ویژگی‌ها داعش را تبدیل به پدیده‌ای منحصربه‌فرد می‌کند که متفاوت از دیگر گروه‌های تکفیری موجود عمل می‌کند. این ویژگی‌ها توانایی ادامه حیات را به‌طور آشکاری به داعش در دو کشور هم‌مرز سوریه و عراق می‌دهد و در صورتی‌که جلوی گسترش توانمندی‌های آن گرفته نشود، بی‌شک در سال جدید نیز به‌طور اسفناک‌تر از سال گذشته باید در انتظار تصاویر، جلوه‌ها و آسیب‌های وارده از سمت آن باشیم. شاید در سوریه به‌واسطه اقدامات افراطی افسارگسیخته داعش، دولت مرکزی توانست تا حدودی، موقعیت آسیب‌دیده گذشته خود را بهبود بخشد؛ اما ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم که حامیان ایدئولوژیک در این کشور، به‌همین‌سادگی دست از ادامه اندیشه‌های بنیادگرایانه خود بردارند. تا زمانی که دو بازوی پدیده‌ای همچون داعش؛ یعنی ایدئولوژی و اقتصاد؛ همچنان قدرتمند باقی بمانند، سال2015 سال صلح برای سوریه و عراق نخواهد بود؛ دو کشوری که به واسطه موقعیت استراتژیکی‌شان، تحولات داخلی و خارجی آنها برای ایران از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار است و می‌تواند نظم محیط پیرامونی کشور ما را تحت‌الشعاع خود قرار دهد.
*یورگن هابرماس؛ جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز آلمانی معاصر

باوجود همه خط‌ونشان‌های بین‌المللی، تهدیدهای آمریکا، سخنرانی‌های سران اروپایی و فتواهای صادره از علمای شیعه و سنی، همچنان زنده‌زنده سوزاندن‌ها و سربریدن‌ها و تکه‌تکه‌کردن اعضای بدن از سوی رادیکال‌ترین گروه تروریستی جهان امروز، ادامه دارد. هم ساکنان خاورمیانه پرآشوب و هم بخش عمده‌ای از جامعه جهانی به‌دنبال همه این اتفاقات خون‌آلود، بی‌صبرانه در انتظار پایان «داعش» به‌سر می‌برند.

تبعات رفتارهای گروهی که خود را دولت اسلامی لقب داده، به‌طور مستقیم چندکشور مطرح منطقه را تحت‌تاثیر قرار داده و چندین دولت فرامنطقه‌ای را نیز به‌دنبال اخبار خود می‌کشاند. شاید این گروه تروریستی به‌طرز مستقیمی در مرزهای جغرافیایی همه کشورها وارد نشده باشد، اما تبعات خشونت‌هایی تا این حد افسارگسیخته، نمی‌تواند محصور در مرزها و محدوده کشور خاصی باشد و بی‌شک همه بازیگران را چه به‌لحاظ ایدئولوژیک یا جغرافیایی و نظامی درگیر خواهد کرد. اما دراین‌میان ملت‌هایی که بیشترین تاثیرپذیری را از افراطی‌گری داعش به خود دیده‌اند سوریه و عراق هستند؛ دوکشوری که در حین داشتن اختلافاتی، تشابهات قابل‌تأملی را نیز در حوزه‌های مختلف دارا هستند. اما با وجود همه این اختلافات و تشابهات و توجه به این نکته که سوریه و عراق هردو با توجه به بافت درونی خود، به پرورش تروریسم گرایش داشتند، بیش از سایر کشورهای خاورمیانه و جهان، میزبان این میهمان ناخوانده افراطی، ماندگار بودند.
سوریه و یک‌فهرست بلند از گروه‌های تروریستی فعال
امروز داعش، سایه نازیبای خود را بر سوریه انداخته و تبعات حاصل از آن، منجر به تصرف بخش‌هایی از این کشور، کشته‌شدن تعداد بی‌شماری از مردم و اختلال در وضعیت سیاسی- اجتماعی آن شده است. اما واقعیت اینجاست که تروریست‌های داعشی، نخستین گروه‌های تکفیری مهاجم در سوریه نبودند. سوریه از زمان آغاز بحران داخلی، گروه‌های متعددی را که ماهیت آشکار بنیادگرایانه داشتند، در خود پذیرفته بود. نمونه این گروه‌ها را که بیشتر دارای گرایشات فرقه‌ای خاص بودند و طی سال‌ها، فعالیت پنهان و آشکار خود در حوزه‌های تعریف‌شده‌ای ادامه دادند، می‌توان از جبهه اسلامی آزادی‌بخش، جیش‌الاسلام، جبهه اسلامی سوریه، احرارالاسلامی شام، گردان‌های «احفاد الرسول»، کمیته زره‌های انقلاب، جبهه «الاصاله و التنمیه»، گردان «شهدای یرموک»، گروه‌های وحدت ملی، جبهه النصره، ارتش مجاهدین و الانصار و ستاد کل ارتش آزاد سوریه نام برد. تعدد این گروه‌ها آشکارا نشان‌دهنده بستر آماده سوریه برای پرورش و فعالیت جمعیت‌های افراطی است که عمدتا با پرچم دین‌گرایی به رفتارهای تخریبی خود دست می‌زنند. با توجه به زمان اوج‌گیری ظهور این پدیده، این گروه‌ها باید تولد خود را مدیون بحران اخیر داخلی سوریه بدانند. چراکه پتانسیل بالقوه همه گروه‌های تروریستی مذکور از آن زمان، مبدل به نیرویی بالفعل شدند. برای مثال جبهه اسلامی آزادی‌بخش سوریه که از سال2012 تشکیل شد با اتحاد میان 20گروه تروریستی به نام‌ها گردان‌های فاروق، الفاروق‌الاسلامی، گردان توحید، گردان فتح، گردان‌های اسلام، گردان عقاب‌های شام و «شورای انقلابیون دیرالزور اعلام موجودیت کرد. رییس این جبهه 40هزارنفری که در استان‌های ادلب، حلب، دمشق، حمص و دیرالزور مستقرند، معتقد است روشی مابین اعتدال‌گرایی و افراط‌گرایی را در پیش دارد و درعین‌حال که باید برای تغییر وضعیت سوریه جنگید، در این مسیر نباید از حمایت‌های خارجی استقبال کرد.
«جیش‌الاسلام» نیز در سپتامبر2013 اعلام موجودیت کرد و دارای 50گروهک با تفکر افراطی است. این گروه که تحت حمایت عربستان قرار دارد، بیشتر در دمشق و اطراف آن فعال است. جیش‌الاسلام از نظر نظامی از مجهزترین گروه‌های تروریستی سوریه است که زمان انفجار دفتر امنیت ملی سوریه، مسوولیت آن را برعهده گرفت.
جبهه اسلامی سوریه نیز به کمک 11گروه تروریست دیگر، فعالیت خود را با شعار «مبارزه علیه شیعیان و مسیحیان و اقلیت‌های مذهبی» در دسامبر2012 آغاز کرد. این گروه شاخه‌ای از القاعده سوریه است که چندین‌بار علیه داعش حملاتی را انجام داد.
«احرارالاسلامی شام» در 2011 با حمله به انبارهای سلاح ارتش سوریه، تجهیزات قابل‌توجهی برای خود جمع کرد و پس از آن مدعی ابداع مبتکرانه‌ترین شیوه‌های عملیات انتحاری و بمب‌گذاری خودروها در سوریه شد! این گروه 20هزارنیرو دارد که بخشی از آن را سوری‌ها و بخشی دیگر را عراقی‌ها تشکیل می‌دهند.
جبهه النصره نیز که از فعال‌ترین گروه‌های سلفی‌ در سوریه است در اواسط 2011 از سوی ایمن الظواهری و به عنوان شاخه اصلی القاعده تاسیس شد. این گروه در 11استان سوریه مشغول به فعالیت گسترده است و با اینکه سرکرده داعش مایل به ائتلاف با جبهه النصره بود، اما این گروه هیچ گاه نپذیرفت. این گروه رادیکال برخلاف دیگر گروه‌های سلفی مبارز در سوریه، اغلب اعضای خود را از غیرسوریان مانند افغانستان، پاکستان، انگلیس، فرانسه و استرالیا انتخاب می‌کند. به جهت تعدد بالای این گروه‌ها در سوریه توضیح ساختار و ابعاد تشکیلاتی آن مفصل به نظر می‌رسد. اما نکته‌ای که تقریبا در تمامی آنها مشترک است زمان پیدایش و تشکیل و سازماندهی این گروه‌ها بود که در محدوده زمانی 2011 تا 2012 به‌وقوع پیوست. همین موضوع نشان‌دهنده ایجاد شکاف و چندپارگی در سیستم امنیتی سوریه طی بحران2011 بود که باعث شد با وجود سربرآوردن این گروه‌ها، دامنه این بحران شدت بیشتر و گسترده‌تری به خود بگیرد.
امت‌سازی به جای ملت‌سازی
درباره عراق نیز اوضاع گروه‌های تروریستی بهتر نیست؛ بلکه شاید قدمتی طولانی‌تر نیز داشته باشد. رخداد جهانی 11سپتامبر2001 فرصت مناسبی بود تا عراق درهای خود را هم به روی تروریست‌ها و هم به روی مدعیان مقابله با تروریسم بگشاید. این اتفاق در ابتدای کار، تیر پیکان خود را به سمت صدام حسین نشانه گرفت و پس از حمله آمریکا به عراق و اجماع جهانی و اعدام صدام، تا به امروز، رد پای تروریست‌های حرفه‌ای از این کشور همسایه پاک نشده است.
تاجایی‌که از سال2003 شمار بمب‌گذاری‌ها در خیابان‌های شهر و اماکن مذهبی و کشتار غیرنظامیان، عملیات‌های متعدد انتحاری، دخالت مستقیم القاعده در روند تخریب و تضعیف ساختار سیاسی و قتل صدها نفر از عراقی‌ها تبدیل به رخدادهای پذیرفته‌شده برای رسانه‌ها و ملت عراق شده است. در سال اخیر نیز ظهور چهره داعش، رنگ سیاه جدیدی به این کشور و مردم آن داد که می‌توان آن را یکی از مخوف‌ترین تجربه‌های ویرانگر تروریستی در عراق لقب داد. اما چرا دوکشور همسایه سوریه و عراق در چندسال اخیر این‌چنین متحمل وقایع تهاجمی نیروهای افراطی شده‌اند؟ در اینکه خاورمیانه به‌طورکلی منطقه‌ای پر از پتانسیل‌های خشونت‌پرور است تردیدی نیست؛ منطقه‌ای که به‌واسطه موقعیت ژئواستراتژیکی خود و همچنین دارابودن حجم قابل‌توجهی از ذخایر نفت جهان، همیشه مورد توجه دولت‌های کوچک‌وبزرگ بوده است؛ اما در ارتباط با سوریه و عراق نکات قابل‌تأملی وجود دارد که می‌تواند زمینه‌های آماده‌سازی این کشور را برای رشد تروریسم در خود توجیه کند که بررسی آنها در شرایط امروز که داعش در آن نقش محوری دارد، واجب به‌نظر می‌رسد. برای بررسی عوامل موثر وضعیت تروریسم در عراق و تاکید بر پدیده‌ای همچون داعش، شناخت وضعیت قومی- قبیله‌ای، موقعیت جغرافیایی و شرایط سیاسی این کشور از بارزترین دلایلی است که می‌تواند صورت مساله داعش و دیگر رویکردهای افراطی را به پاسخ برساند.
در بررسی شرایط عراق باید در نظر داشت که ما با کشور چندقومیتی روبه‌رو هستیم. سرزمینی که درحوزه مرکزی آن اعراب سنی مذهب و در شمال آن کردها حضور دارند و جنوب کشور نیز بیشتر شیعیان را در خود پذیرفته است. در کنار اینها باید گروه‌های کوچک‌تری را نیز که به‌طور پراکنده‌تری در این کشور قرار دارند افزود. مانند ترکمن‌ها، آشوری‌ها و یزیدی‌ها، کلدانی‌ها، مندایی‌ها و صابئین. همه این شاخه‌ها دارای زبان مخصوص و پوشش منحصربه‌فرد و ساختار اجتماعی ویژه‌ای هستند که همین امر به‌آسانی می‌تواند موید تنوع چشمگیر قومی- مذهبی در این کشور باشد؛ تنوعی که از نگاه همه تحلیلگران، بسترساز ایجاد شکاف‌های قومیتی در این کشور می‌شود. به همین نسبت سنی‌های عراقی همیشه به‌دنبال پرکردن خلأ گذشته خود در حاکمیت سنی‌ها در جامعه عربی بودند؛ به‌همین‌دلیل ایدئولوژی سنی‌مذهب عربی در این بخش‌های عراق از شدت بیشتری برخوردار است؛ درحالی‌که شیعیان عراق نیز به‌دلیل وجود مقبره پیشوایان شیعی و همسایگی با ایران و برخورداری از حمایت آن نفوذ قابل‌توجهی دارند. در چنین حالتی تقابل میان این دوشکاف، موضوع دورازذهنی به‌نظر نمی‌رسد. همچنان‌که در تاریخ سیاسی- فرهنگی چندساله اخیر عراق شاهد تقابل‌هایی میان شیعیان و سنیان بر سر مناصب سیاسی و اقتصادی بوده‌ایم.
در کنار اینها کردهای عراقی نیز در چند استان این کشور سکونت دارند و قبایل متعدد خود را به شکل‌های متمرکز یا پراکنده گسترانده‌اند. این‌ها قومیت عرب ندارند اما بخش اعظمی از آنها مذهب سنی دارند که همین امر بخشی از آنها را به اعراب سنی پیوند می‌زند و بخشی دیگر را که تاکید بر قومیت دارند، از سنی‌مذهبان دور می‌کند. همین حالت که درباره کردهای شیعه هم مصداق دارد، در کنار وجود دیگراقوام و مذاهب در کشور کوچک عراق، نشانگر چندتکه‌بودن وضعیت بدنه فرهنگی در سرزمینی است که به واسطه یک جنگ هشت‌ساله با همسایه و حمله آمریکا و دگرگونی کامل رژیم سیاسی‌اش، بیشترین میزان آسیب را بر بدنه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی خود متحمل شده است. به‌همین‌سبب عراق به‌تنهایی توانست در کنار ایجاد شکاف‌های خطرناک در خود، نظم امنیتی منطقه را هم بر هم زند و به‌این‌طریق راه را بر رشد قارچ‌گونه تشکل‌های افراطی بنیادگرایانه که گرایشات خشونت‌طلبانه آشکار داشتند، هموار کند. ازسوی‌دیگر نباید فراموش کرد عراق کشوری است که فرآیند «ملت‌سازی» یکپارچه در آن صورت نگرفته است. این کشور که در طول تاریخ میان ایران و عثمانی ردوبدل می‌شد، از 1932 توانست موجودیت مستقل خود را به‌دست آورد. پس عراق تاریخ منسجمی نداشته که در آن ملت واحدی تشکیل دهد. در دهه‌های اخیر نیز صدام‌حسین با تاکید بر حزب‌گرایی ای که داشت، فرآیند «امت‌سازی عربی» را به‌جای «ملت‌سازی عراقی» جایگزین کرد. درنتیجه گروه‌های ایدئولوژیک در چنین سرزمینی شرایط مناسب‌تری را برای فعالیت پیدا خواهند کرد. چون ازیک‌سو یک ملت چندتکه آمادگی مناسب‌تری برای رویارویی با همدیگر دارند و ازسوی‌دیگر دستگاه دولت شکل واحدی ندارد و قدرتمند ظاهر نخواهد شد؛ بنابراین آنچه باقی می‌ماند یک «بی‌اعتمادی» اجتماعی-فرهنگی میان لایه‌های مختلف جامعه عراق است که به گفته تحلیلگر سیاسی* «افزایش خشونت و ترور، ریشه در افزایش فزاینده اختلال در روابط اجتماعی دارد. هنگامی‌که جو بی‌اعتمادی میان جوامع، غیرقابل کنترل شود، آن‌گاه گسست ارتباطی میان جوامع به‌وجود می‌آید و اینجاست که خشونت و ترور ظهور می‌کند.» نکات یاد شده همه در بطن فرهنگی جامعه عراق نهادینه شده، بنابراین انتظار جدایی آن از تاریخ، فرهنگ و جغرافیای این کشور منطقه نمی‌رود. شاید به‌همین‌دلیل باشد که از دیرباز عراق سرزمینی خشونت‌پرور بوده که در هردوره زمانی؛ پدیده‌ای جدید و غیرطبیعی بر فضای اجتماع و سیاست آن، سایه افکنده است و دراین‌میان پدیده تروریسم از ماندگار‌ترین آنها بوده است. پدیده‌ای که داعش جلوه حادترین شکل آن، در این روزها به‌شمار می‌رود.
دولت ضعیف؛ نقطه اتکای داعش در عراق و سوریه
تاریخ سیاسی سوریه شاید تفاوت‌هایی با عراق داشته باشد، اما آنچه اهمیت دارد تاثیرگذاری مشابه تروریسم در این دوکشور است. آنچه درباره سوریه نمی‌توان انکار کرد، دخالت گروه‌های تکفیری خشونت طلب در بحران سال‌های اخیر سوریه است.
تاجایی‌که فعالیت این گروه‌ها به سطحی از توازن منفی رسید؛ یعنی در طول بحران سوریه در دوره‌هایی، نه ارتش و دولت توان برتری بر گروه‌های تروریستی را داشتند و نه آنها کاملا به اهداف خود رسیدند. از طرفی، هم تکفیری‌ها حامیان مردمی داشتند و هم رییس‌جمهور سوریه تمام طرفداران خود را از دست نداده بود. این برابری نسبی بر شدت بحران افزود و و باعث رویدادهایی شد که شبیه آن را در عراق نیز دیدیم. یکی از این تبعات، ضروری‌نشان‌دادن حضور نیروهای بین‌المللی در این کشور بود؛ اتفاقی که سال‌ها قبل برای عراق پیش‌ آمد. ازطرفی‌دیگر بر عمق تقابل‌های فرقه‌ای در این کشور افزود؛ رخدادی که عینا در عراق نیز پیش آمد. گروه‌های تروریستی افراطی در سوریه تا جایی پیش رفتند که توانستند یا بسیاری از اقلیت‌های دینی- قومی سوریه را به سمت خود جذب کنند، یا مخالفان عقیدتی خود را به قتل برسانند. در عراق نیز اوضاع بهتر نبود و حضور داعش این امکان را به اقلیت‌های قومی کرد داد تا بتوانند سخن از جدایی به‌زبان بیاورند. زمانی که ارتش عراق به واسطه پیشروی داعش از کرکوک خارج شد، نیروهای پیشمرگه اقلیم کردستان عراق به مقابله با داعش برخاستند. در آن زمان بارزانی قصد کردهای عراقی را از وصل کرکوک که از شهرهای نفت‌خیز به‌شمار می‌رود، به اقلیم کردستان عنوان کرد. همچنین جدایی از عراق و اعلام استقلال نیز در کنار مبارزات این قوم برابر داعش از اهداف آنان به شمار می‌رفت؛ موضعی که با واکنش منفی بسیاری از سران منطقه و فرامنطقه‌ای روبه‌رو شد و در داخل عراق نیز اوضاع را آشفته‌تر از پیش کرد.
باوجود اینکه داعش نیز در کنار ماهیت تهاجمی خود، با استفاده از شرایط مشابه داخلی در عراق و سوریه توانست با سرعت به اهداف از پیش تعیین‌شده خود دست پیدا کند، خطرسازبودن این گروه به حدی آسیب‌رسان است که آینده در کنار آن قابل‌تصور نیست. به‌همین‌‌سبب تحلیلگران در کنار نگرانی از سالی که پیش‌روست، بر این باورند که وضعیت داعش در سوریه و عراق می‌تواند نظم منطقه را به کلی بر‌هم‌بزند و به واسطه این آشفتگی امنیتی، تبعات جدیدی در راه باشد. جدی‌ترین موضوع مورد بررسی این است که ماهیت یک تشکل بنیادگرا باید توسط حامیان، حمایت شود و چنین هدفی در سوریه و عراق محقق شد؛ یعنی داعش توانست با سوءاستفاده از شرایط درونی جامعه این دو کشور هم از گروه‌های تکفیری موجود در سوریه و هم از شکاف‌های قومی- زبانی عراق استفاده کند. زمانی که نیروهای کرد به‌تنهایی در برابر نیروهای داعش ایستادگی می‌کنند و ارتش عراق به عقب می‌رود، با توجه به پیشینه کردها در عراق و مطالبات سرزمینی - اقتصادی آنها، بی‌شک این قوم خواهان رسیدن به درخواست‌های ژئوپلیتیکی است. این موضوع حتی به‌واسطه حضور داعش نیز برای سیستم مرکزی عراق پذیرفتنی نیست و می‌تواند موجب بروز درگیری‌هایی شود که داعش کمال استفاده را از آنها خواهد کرد. در ماه‌های اخیر کناررفتن «نوری مالکی» در چارچوب همین بی نظمی درون‌ساختاری انجام گرفت. درحالی‌که اگر فرض بر یکپارچگی فرقه‌ای در عراق بود شاید این اتفاق هرگز نمی‌افتاد. چون در این صورت بازیگران درون یک مجموعه با هم در ارتباط و اتصال هستند و تخریب آنها کار دشواری است و داعش که مخالف وجود یک دولت ملی است، با مشکل مواجه می‌شد.
ماهیت سنتی، روش‌های مدرن
داعش به‌سادگی از وضعیت ضعف دولت استفاده می‌کند؛ چون خود نیز تمایل به ازبین‌بردن دولت‌های کنونی و ایجاد دولت مخصوص‌به‌خود را دارد. درباره سوریه نیز داعش، زمانی چهره اصلی‌اش را نشان داد که کشور به واسطه رخدادهای بحران‌زا به سمت ضعف دستگاه دولتی پیش می‌رفت. تعویض اعضای کابینه، تندروی‌های نخستین ارتش و موضع‌گیری‌های نادرست بعضی مسوولان سوری به این وضعیت، دامن زد.
در نتیجه اگر دولت‌ها از موضع قدرت رفتار کنند بی‌تردید ساختار داعش به سمت ضعف پیش خواهد رفت و نظم ازدست‌رفته بازخواهد گشت. درغیراین‌صورت باید در انتظار ادامه وضعیت داعش و رسیدن به الگوی مطلوبش در منطقه و فراتر از آن باشیم. به‌ویژه با توجه به روش‌های کاربردی داعش در رابطه با عراق و سوریه که روش‌های کاملا مدرنی به‌حساب می‌آید، می‌توان به این نتیجه رسید که داعش شاخه‌ای از تروریسم است که ماهیت کاملا سنتی و ایدئولوژیک دارد؛ اما درعین‌حال روش‌های رفتاری، ابراز وجود و تهاجمی‌اش با کمک‌گرفتن از ابزارهای مدرن همچون اینترنت، فیلمبرداری و تکنولوژی‌های ارتباطی نوین است. «تشکیلات اطلاعات» قوی موجود در سوریه و عراق را نیز باید به این مجموعه افزود. تشکیلاتی که موجب شناسایی نیروهای دولتی سوریه یا عراق در شهرها، مراکز و ایست‌های بازرسی می‌شد، نشان می‌داد داعش روش‌های استفاده از چنین شبکه اطلاعاتی‌ای ‌را آموخته و لازم می‌داند. در حوزه اقتصادی نیز همین احوالات حاکم است و داعش به وسیله نفتی که متعلق به سوریه و عراق است؛ از درآمد این کشورها علیه خودشان استفاده می‌کند. همین ویژگی‌ها داعش را تبدیل به پدیده‌ای منحصربه‌فرد می‌کند که متفاوت از دیگر گروه‌های تکفیری موجود عمل می‌کند. این ویژگی‌ها توانایی ادامه حیات را به‌طور آشکاری به داعش در دو کشور هم‌مرز سوریه و عراق می‌دهد و در صورتی‌که جلوی گسترش توانمندی‌های آن گرفته نشود، بی‌شک در سال جدید نیز به‌طور اسفناک‌تر از سال گذشته باید در انتظار تصاویر، جلوه‌ها و آسیب‌های وارده از سمت آن باشیم. شاید در سوریه به‌واسطه اقدامات افراطی افسارگسیخته داعش، دولت مرکزی توانست تا حدودی، موقعیت آسیب‌دیده گذشته خود را بهبود بخشد؛ اما ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم که حامیان ایدئولوژیک در این کشور، به‌همین‌سادگی دست از ادامه اندیشه‌های بنیادگرایانه خود بردارند. تا زمانی که دو بازوی پدیده‌ای همچون داعش؛ یعنی ایدئولوژی و اقتصاد؛ همچنان قدرتمند باقی بمانند، سال2015 سال صلح برای سوریه و عراق نخواهد بود؛ دو کشوری که به واسطه موقعیت استراتژیکی‌شان، تحولات داخلی و خارجی آنها برای ایران از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار است و می‌تواند نظم محیط پیرامونی کشور ما را تحت‌الشعاع خود قرار دهد.
*یورگن هابرماس؛ جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز آلمانی معاصر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.