|

تروریسم بنیادگرایانه در برابر تروریسم دولتی

سودابه رخش

«ادغام» ترجیع‌بند دور و دراز همه گفتارهای رایج در میان رسانه‌هاست؛ تحلیلی که به خورد جامعه داده می‌شود تا همه‌چیز را به ناتوانی مهاجرانی فروکاهد که نتوانسته‌اند خود را با معیارهای جوامع اروپایی سازگار کنند. بنابر ‌روایت غالب، آنها «ادغام» نشده‌اند و همین بستری برای پیوستن به گروه‌های افراطی است. نمونه‌هایی از این تحلیل‌ها را همه‌روزه در گزارش‌های رنگ‌‌وارنگ تلویزیون‌ها می‌شنویم و در مقالات و تحلیل‌های کارشناسان می‌خوانیم: «در جست‌وجوی زندگی بهتر و برای فرار از فقر و جور و ناامیدی، باروبنه بست و به‌جایی پاگذاشت که به گمانش قبله ‌آمالش بود. فرانسه اما بهشت موعود نبود، دیری نپایید که سقف آرزوهایش بر سرش آوار شد. به محله‌هایی با انبوهی از خانواده‌های پرجمعیت یک‌لاقبا رانده ‌شد، محله‌هایی که به معنای واقعی کلمه در حاشیه جامعه بودند، هیچ‌گاه نتوانست کاملا در جامعه ادغام شود و فرصت چندانی برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی نداشت.»

این داستان مکرر بسیاری از مهاجران کشورهای مختلف اروپایی است؛ مهاجرانی که اغلب با فلاکت دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند و در نهایت از اجتماع و بازار کار حذف می‌شوند. در بدترین حالت هم جذب گروه‌هایی افراطی می‌شوند که همه آنچه را از کف داده‌اند به آنها پیشکش می‌کنند: احساس تعلق، هویت و هدف. پس از یک‌عمر به‌حاشیه رانده‌شدن به‌نظر می‌رسد برای هدفی بزرگ جنگیدن، به مرگ و خودویرانی می‌ارزد. این داستان، بهره‌ای از حقیقت دارد؛ اما همه حقیقت نیست. درواقع راه ساده‌ای برای فرار از زمینه‌های سربرآوردن گروه‌های افراطی است. حالا و پس از رسیدن موج تروریسم به کشورهای غربی، شاید زمان آن رسیده که اروپا نگاهی به خود بیندازد و متوجه باشد که نسل دوم‌ و سوم مهاجران به‌دلیل تبعیض‌های اجتماعی و اقتصادی، پذیرای ترغیب‌های سازمان‌های تروریستی هستند و رشد نابرابری هم مزید بر علت است. امید و چشم‌انداز آینده‌ای بهتر؛ ‌این چیزی است که جوامع مهاجران را برای ترک کشورشان تحریک می‌کند اما دولت‌های اروپایی، امید آنها را بدل به ناامیدی و سرخوردگی می‌کنند. همه اینها زمین حاصلخیزی برای گروه‌های پوپولیستی ضد‌مهاجران و تروریست‌های بنیادگرا فراهم کرده است. آمارها به ما می‌گویند حدود یک‌میلیون‌و200هزارنفر از شهروندان فرانسوی، 600نفر از انگلستان، 550نفر از آلمان و 400نفر از بلژیک به گروه‌های جهادی سوریه پیوسته‌اند. در‌این‌میان، برخی از شهروندان این کشورها هم در خانه دست‌به‌کار عملیات‌های تروریستی می‌شوند، مثل ترور روزنامه‌نگاران شارلی‌ابدو در فرانسه. آمارها پرده از واقعیت برمی‌دارند؛ اما به ما نمی‌گویند محمل پیوستن شهروندان اروپایی به گروه‌های بنیادگرا چیست. از آن مهم‌تر، نمی‌گویند چرا و چگونه بنیادگرایی ظهور کرد.
زندگی جهنمی در مناطق «نرو»
تقریبا 12درصد از جمعیت فرانسه مهاجران متولدان خارج از این کشور هستند و درصد نوادگان مهاجران هم بالاست و به خاطر تاریخ استعماری فرانسه در الجزایر و مغرب، بسیاری از آنها مسلمانند. فرانسه در میان کشورهای اروپایی، هم در تعداد و هم در درصد، میزبان بیشترین تعداد مسلمانان است. اغلب این مهاجران به حومه‌های پاریس رانده شده‌اند؛ مناطقی که به «نرو» معروف شده‌اند و هیچ ردپایی از مقامات رسمی در آنها دیده نمی‌شود. علاوه‌بر طرد مهاجران، به حاشیه شهرها، تبعیض آموزشی هم آینده بسیاری از مهاجران را تیره‌و‌تار کرده است. سطح عملکرد تحصیلی فرزندان مهاجران به نسبت دیگر دانش‌آموزان فرانسوی پایین‌تر است و پیش‌فرض بسیاری از معلمان این است که آنها نمی‌توانند به سطوح آکادمیک قابل‌قبولی برسند. دانش‌آموزان مهاجر به چشم مخل نظم و قانون دیده می‌شوند و براساس نظرسنجی‌ها، معلمان فرانسوی بیشتر بر رفتار اقلیت‌های قومی متمرکز می‌شوند تا توان علمی آنها. تبعیض شغلی هم یکی دیگر از مشکلاتی است که اقلیت‌های قومی با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند و کمترین دستمزدها و بدترین شرایط کاری نصیب آنها می‌شود.
این شرایط هولناک به شورش تمام‌عیاری در سال2005 ختم شد، شورشی از حاشیه‌های شهر و محله‌های مهاجران که روزهای متوالی ادامه داشت و در نهایت با سرکوب پلیس به پایان رسید. بعد از شورش‌های سال2005 در شهرهای حومه پاریس بود که عبارت «انتفاضه فرانسه» رایج شد. اندرو هوسی در کتابی به همین نام، شورش‌های آن زمان را جنگ چریکی با پلیس در قلب شهرهای فرانسه توصیف می‌کند. در همین محله‌های حومه پاریس بود که سعید و شریف کواشی، مهاجمان به دفتر نشریه شارلی‌ابدو، دوران جوانی خود را سپری کردند. حالا و پس از گذشت 10سال از آن روزها، هیچ‌چیز عوض نشده و اصلاحات قابل‌توجهی برای سرعت‌بخشیدن به بهبود شرایط زندگی مهاجران صورت نگرفته است.
خشونت، میراث تاریخ استعمار
حالا بیش از دودهه است که پدیده یکسانی را تماشا می‌کنیم: افراطی‌شدن جوانان حاشیه‌نشین. کلیشه‌هایی که تاب واقعیت را نمی‌آورند و در مقابل کشتاری نظیر آنچه آندرس بریویک در نروژ انجام داد، ساکت می‌مانند. جوانان اروپایی حاصل وعظ‌های سلفیان در مسجد نیستند، بلکه از طریق اینترنت افراطی شده‌اند، درصد بالای اروپایی‌هایی که اسلام آورده و داوطلبانه به داعش پیوسته‌اند (حدود 25درصد) و هیچ پیوندی با دیگر گروه‌های اسلامی ندارند، به وضوح نشان می‌دهد که سازوکار پیوستن به افراطی‌گری را نباید در اسلام سنتی جست.
مقابله با بنیادگرایی نیز در اقدامات نظامی خلاصه نمی‌شود. نمی‌توان از هوا و زمین به مواضع داعش در سوریه و عراق حمله کرد و از ریشه‌های ایجاد این‌دست گروه‌ها غافل بود. تاریخ استعمار و حضور خشونت‌بار غرب در خاورمیانه، در کنار حمایت خودسرانه از برخی دیکتاتورها زمینه را برای به‌وجود‌آمدن گروه‌های بنیادگرا فراهم کرده است. اکنون به‌نظر می‌رسد وقت آن است که اروپا تاکتیک‌ها و استراتژی‌های پیشین خود را برای مقابله با بنیادگرایی کنار گذاشته و به ساختارهایی بنگرد که منجر به برآمدن آن شده است. توضیحات ساده‌اندیشانه‌ای مثل ناسازگاری اسلام با جهان مدرن، فقط مساله را فاجعه‌بارتر می‌کند. چنین توضیحات خامی درباره بنیادگرایی در واقع نسخه‌ای از تئوری «برخورد تمدن‌ها» است که نشان می‌دهد اسلام بالذات با مدرنیزاسیون و ارزش‌های غربی آشتی‌ناپذیر است. این تئوری در ابتدای دهه90میلادی از سوی ساموئل هانتینگتون برای شناسایی منابع جدید درگیری‌های بین‌المللی جهان پس از جنگ سرد مطرح شد. در طول سال‌های جنگ سرد، درگیری‌های بزرگ بین‌المللی با تهدید کمونیسم و رقابت بین دونظام جهانی پیش می‌رفت. بااین‌حال در دوران پس از جنگ سرد، هانتینگتون و هم‌فکرانش استدلال می‌کنند که منبع درگیری‌های بین‌المللی به رقابت و ناسازگاری تمدن‌ها منتقل شده که ریشه در دین یا فرهنگ دارند. فقط با تکیه بر این پیش‌بینی‌های مشکوک است که آنها می‌توانند نتیجه بگیرند درگیری‌های بین‌المللی نه به‌دلیل پیشروی‌های اقتصادی، ارضی و ژئوپلیتیک امپریالیستی، بلکه به دلیل واکنش تمدن‌های غیرغربی به ارزش‌ها و قدرت‌های غربی است. بانک‌های بزرگ و سازمان‌های نظامی، صنعتی، امنیتی و اطلاعاتی در کشورهای بزرگ سرمایه‌داری که از این جنگ‌ها پول کلانی به جیب می‌زنند هم از این استراتژی شوم برای توجیه ماجراجویی‌های نظامی خود در خاورمیانه استفاده می‌کنند.
اما این توضیحات مبهم، گذشته‌ از پیامدهای مخرب بر روابط بین‌المللی، صرفا آزمون تاریخ را درهم می‌شکند. تاریخ روابط جهان‌ مدرن غربی و جهان اسلام، گویای این است که برخلاف تصورات رایج در ‌غرب، بسیاری از شهروندان کشورهای اسلامی از زمان تماس اولیه خود با سرمایه‌داری غربی - از دوقرن پیش تا تقریبا یک‌سوم پایانی قرن‌بیستم - کاملا پذیرای مدل‌های اقتصادی و سیاسی جهان مدرن بودند. در آن زمان بسیاری از مردم این کشورها و اکثر رهبران سیاسی آنها مشتاق تبدیل و بازسازی ساختارهای اجتماعی، ‌اقتصادی و سیاسی جوامع خود براساس الگوهای سرمایه‌داری غرب بودند.
کارن آرمسترانگ، نویسنده برجسته بریتانیایی و مولف چندین کتاب درباره بنیادگرایی مذهبی، می‌گوید: «حدود صدسال پیش تقریبا همه روشنفکران مسلمان شیفته غرب بودند که در آن زمان اروپا بود (آمریکا هنوز ناشناخته بود). سیاستمداران و روزنامه‌نگاران کشورهایی نظیر هند و مصر می‌خواستند کشورشان دقیقا شبیه انگلیس و فرانسه باشد. بسیاری از فیلسوفان، شاعران و حتی برخی از علمای مذهبی خواستار دولت- ملت بودند.» آرمسترانگ پس از حملات 11سپتامبر به مرکز تجارت جهانی و پنتاگون بلافاصله نوشت: «در این سال‌های مداخله چه اتفاقی افتاد که آن‌همه تحسین و احترام به یکباره به چنان احساس نفرتی بدل شد که اکنون شاهد چنین عملیات تروریستی‌ای هستیم؟»
غربی که اسلحه پیشکش می‌کند
پرسش‌هایی ازاین‌دست می‌توانند بحث‌های پروپیمانی درباره ریشه‌های تروریسم به راه بیندازند اما سیاستمداران و کارشناسان رسانه‌ای تمام تلاش خود را می‌کنند تا کسی این سوال‌ها را نپرسد. هرچند هدف به‌راه‌انداختن این بحث‌ها به‌هیچ‌وجه چشم‌پوشی یا توجیه عملیات‌های تروریستی یا بی‌اعتبارکردن درد و عذاب قربانیان این ماجراها نیست، اما بی‌شک جای توضیحی در این میان خالی است. طارق علی‌، متفکر نامی چپ بعد از واقعه شارلی‌ابدو، با عبور از موج سانتی‌مانتالیسم آن روزها، خلأ تحلیل‌های ریشه‌ای را با یادداشتی در «لاندن ریویو آو بوکز» پر کرد. او بانگاهی عمیق‌تر به این ماجرا اینگونه نوشت: «اوضاع و احوالی که مردان و زنان جوان را جذب گروه‌های بنیادگرا می‌کند، زاده جهان غربی است که در آن زندگی می‌کنند که خود نتیجه سال‌ها استعمار در کشورهای اجدادشان است. ما می‌دانیم که سعید و شریف کواشی دو برادر پاریسی، گیس‌بلندهایی بودند که ماری‌جوانا و چیزهای دیگر می‌زدند (درست مثل بمب‌گذاران هفتم‌جولای در انگلیس) تا اینکه صحنه‌های جنگ عراق و به‌ویژه شکنجه‌های ابوغریب و کشتارهای بی‌رحمانه شهروندان فلوجه را دیدند.»
به باور طارق علی، روند یارگیری گروه‌های افراطی از همین‌جا آغاز می‌شود: «آنها به مساجد پناه بردند تا تسلی یابند. جایی که افراط‌گرایان به انتظار چنین جوانانی نشسته‌اند؛ افراط‌گرایانی که بیش از هرچیز طرح «جنگ علیه ترور» غرب فرصتی طلایی برایشان فراهم آورده تا از جوانان عضوگیری کنند و ایدئولوژی خود را در میان‌شان گسترش دهند، هم جوانان کشورهای اسلامی و هم جوانان گتوهای اروپا و آمریکای‌شمالی. چنین جوانانی که ابتدا به عراق رفتند تا آمریکایی‌ها را بکشند و اخیرا هم به سوریه تا اسد را ساقط کنند (بی‌آنکه دولت فرانسه کاری به کارشان داشته باشد) در عمل استفاده از اسلحه را یاد گرفتند. آنها با بازگشت به کشورهای خود آماده بودند تا این دانش خود را علیه کسانی به‌کار ببرند که به گمان‌شان در این شرایط سخت، مایه رنج و عذاب آنها هستند. این جوانان ستمدیده‌اند و شارلی‌ابدو نماینده کسانی است که بر ایشان ستم می‌کنند. حالا که همه‌جا را وحشت این واقعه فراگرفته نباید چشم‌مان را روی این واقعیت ببندیم.»
محمل‌های زادوولد افراط‌گرایی
کم نیستند تحلیلگرانی که در جواب چرایی ظهور تروریسم در اروپا به اقدامات غرب در خاورمیانه می‌رسند. پاتریک کوبرن، در کتاب خود درباره داعش با عنوان «ظهور دولت اسلامی» می‌کوشد کلاف سردرگم هرج‌و‌مرج خاورمیانه را بشکافد و پرده از فروپاشی تقریبی دولت‌های سوریه و عراق و تولد مجدد خشونت‌های جهادی در قالب داعش بردارد، گروهی که او ماه‌ها پیش از قدرت‌گیری خارق‌العاده‌شان در تابستان2014 درباره آنها مقاله نوشته بود. به گفته او: «این قصه سر دراز دارد: اعتراضات اولیه سوری‌ها علیه اسد به درگیری‌های فرقه‌ای گسترده‌ای گره خورد. قدرت‌های غربی، عربستان سعودی، کشورهای منطقه، روسیه و دیگران هم وارد ماجرا شدند. ترکیه از بستن مرزهای خود به روی ماجراجویان افراطی سر باز زد و ارتش عراق در اولین محک جدی خود وا داد. ولی نمی‌توان همه‌چیز را به‌گردن پیچیدگی اوضاع انداخت و خود را خلاص کرد. باید به دقت نشان داد که کجای کار اشتباه بود. از چنین منظری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: مرز ترکیه، چشم‌بستن بر این واقعیت که مخالفان اسد به گروه‌های جهادی تعلق دارد یا نه و پافشاری کنفرانس صلح سوریه (ژنو2) مبنی بر اینکه هر راه‌حلی باید متضمن خروج اسد از قدرت باشد.»
کوبرن با اینکه خود دشمن قسم‌خورده رییس‌جمهور سوریه است؛ ولی بر این باور است که خواست کناره‌گیری اسد از قدرت در عمل مساوی است با ادامه جنگ. در عوض به نظر او باید هر تلاشی صورت بگیرد تا با قراردادهای آتش‌بس میان حکومت و گروه‌های اپوزیسیونی که جهادی نیستند، حتی‌المقدور سرعت جنگ، کُند شود. خشونت‌های ادامه‌دار در منطقه، پیامدهای بین‌المللی دارد. چنان‌که در حمله‌های پاریس دیدیم این خشونت‌ها به خاورمیانه محدود نمی‌ماند و دامان اروپا را نیز می‌گیرد. به اعتقاد کوبرن، شش جنگ در خاورمیانه و شمال آفریقا - جنگ عراق، سوریه، افغانستان، یمن، سومالی و لیبی - «محمل آرمانی برای زاد‌و‌ولد» حمله‌هایی همچون شارلی‌ابدو فراهم آورده است. بعدها مشخص شد مهاجمان شارلی‌ابدو در یمن آموزش دیده بودند و یکی از مهاجمان به سوپرمارکت کوشر در سوریه پناه گرفته بود. به‌نظر کوبرن «جرقه‌های درگیری‌های خاورمیانه لاجرم در اروپا و دیگر نقاط جهان آتش می‌گیرد و به ترور، بمب‌گذاری و آدم‌ربایی می‌انجامد» پیامدهایی که تازه اول راهند. از نظر کوبرن راه‌حل بلند‌مدت تنها در گرو آن است که غرب رابطه خود را با آن بازیگران منطقه‌ای که نقش مهم‌تری در پرورش ایدئولوژی‌های افراطی داشته‌اند از نو تعریف کند: پاکستان و عربستان‌سعودی.
روزهای بعد از کشتار شارلی‌ابدو گوش کسی بدهکار این توصیه‌ها نبود و کسی نمی‌خواست نگاهی انتقادی به اقدامات قدرت‌های غربی و متحدان آنها بیندازد. کوبرن می‌گوید: «معمولا وقتی احساسات اوج می‌گیرد، چنین می‌شود. اگر شما درباره ریشه‌های سبعیت هولناک واقعه‌ای چون شارلی‌ابدو حرفی بزنید همه فکر می‌کنند می‌خواهید شر را توجیه کنید و اقدامات عاملان آن را کم‌اهمیت جلوه دهید. این واکنش قابل‌فهم است؛ اما به کاری نمی‌آید. اینکه چه کسی مسوول مستقیم وقایع شارلی‌ابدو است یک چیز است و توضیح اینکه چرا این واقعه رخ داده چیز دیگر.» تفکیکی که امروزه در غرب بیش‌ازپیش محو می‌شود.
چرخه توحش
با وجود تلاش سیستماتیک برای محو‌کردن علل ظهور افراط‌گرایی، بودند تحلیلگرانی که بسیار پیش‌تر نسبت به عواقب مداخله‌های غرب در خاورمیانه هشدار داده بودند. ژیلبر آشکار استاد دانشگاه سواس، و به گفته لوموند «یکی از بهترین تحلیلگران جهان عرب در عصر حاضر»، بیش از یک‌دهه پیش در کتابی که درباره وقایع 11سپتامبر نوشت با کنایه‌ای به تز «برخورد تمدن‌ها»ی ساموئل هانتینگتون خشونت‌های بنیادگرایانه را نتیجه «جدال دو توحش» دانست. او در مصاحبه‌ای که بعد از حادثه شارلی ابدو با امی گودمن (دموکراسی ناو) کرد به ریشه‌های بنیادگرایی اشاره داشت: «این وقایع مصادیق هول‌انگیزی است از آنچه من سال‌ها پیش، جدال دو توحش خواندم و البته توحش طرف قوی‌تر در وهله اول مسوول این چرخه وحشتناک است. چراکه به توحش متقابل از سوی کسانی می‌انجامد که خود را تحت ستم و سرکوب می‌بینند. در عراق، ما شاهد توحش نیروهای اشغالگر آمریکایی هستیم که در مواردی همچون شکنجه‌های ابوغریب و کشتار فلوجه فراتر از حد تصور است و البته توحش متقابلی را به بار می‌آورد که القاعده نماینده آن است. طرفه آنکه حمله بوش به عراق با نام ریشه‌کردن القاعده صورت گرفت، ولی تنها کاری که کرد این بود که دو دستی گسترده‌ترین قلمرویی را که در مخیله القاعده هم نمی‌گنجید در عراق در اختیار آنها گذاشت و آنچه امروزه تحت عنوان داعش در سوریه و عراق می‌بینیم، تداوم القاعده است؛ همان القاعده‌ای که قرار بود دولت بوش آن را ریشه‌کن و محو کند.» ژیلبر آشکار همدستی آمریکا و عربستان‌سعودی در تکوین وهابیت را یکی دیگر از زمینه‌های رسیدن تروریسم به غرب می‌داند و معتقد است: «باید توجه کنیم دهه‌های متمادی است ایالات‌متحده در اتحاد با بهترین دوست خود در خاورمیانه (عربستان‌سعودی) - که از این منظر حتی از اسراییل هم در منطقه به آمریکا نزدیک‌تر است - خشک‌اندیش‌ترین و متعصب‌ترین روایت از اسلام را بر دیگر روایت‌ها مسلط کرده‌اند: وهابیت. آنها از ایدئولوژی وهابی علیه چپ‌گرایان و هر چیز مترقی در منطقه استفاده کرده‌اند. این چیزی است که در دهه‌های50، 60 و 70میلادی شایع بود و نهایتا در جنگ در افغانستان به اوج خود رسید؛ همان‌جا که ایالات‌متحده از گروه‌های متأثر از ایدئولوژی وهابی بهره برد تا با اشغال افغانستان از سوی شوروی مقابله کند؛ ولی نهایتا عواقب این قضیه دامن خودش را گرفت چنان‌که در وقایع 11سپتامبر دیدیم.» او وقایع فرانسه را در ارتباط با امر دیگری نیز بررسی می‌کند و بر این باور است که اعمال افراطی و خشکه‌مقدسی شهروندان جوان فرانسوی با پیشینه الجزایری به نژادپرستی و اسلام‌هراسی فراگیر در جامعه و رسانه‌های فرانسه مربوط می‌شود: «فرانسه کشوری است که هنوز از بار گذشته استعماری خویش رها نشده است. پارلمان فرانسه در سال2005 قانونی تصویب کرد مبنی بر اینکه در مدارس باید بر نقش مثبت استعمار در آفریقای‌شمالی و آفریقای‌سیاه تاکید شود؛ دقیقا مثل اینکه در آمریکا از مدارس بخواهند بر نقش مثبت بردگی تاکید شود...». باید این زمینه‌ها را در نظر گرفت و آنگاه به تحلیل خشونت‌های روی‌داده نشست. این زمینه‌ها بهانه‌ای برای توجیه اعمال دیوانه‌وار نیستند؛ بلکه باید دریابیم چگونه در جامعه‌ای که قرار بوده رفاه و ثروت نسبی را برای همگان فراهم آورد با رشد نفرت و تبدیل آن به افراطی‌گری مواجهیم. گور ویدال، رمان‌نویس و نمایشنامه‌نویس معروف آمریکایی، زمانی گفته بود: «این یک قانون فیزیکی است که در طبیعت هیچ کنشی بدون واکنش نمی‌ماند. این چیزی است که در طبیعت انسان هم هست.» منظور ویدال از «کنش» مداخله نظامی در خارج از کشور است یا همان تروریسم دولتی که با «واکنش» گروه‌های تروریستی و سرخوردگی‌های فردی همراه است. جهان همچنان بر مدار دو توحش می‌گردد؛ توحش بنیادگرایی در برابر توحش دولتی و مردمان، سرگردان میان دوتروریسم. پایان این چرخه را شاید جایی بیرون از دوگانه‌های کاذب بنیادگرایی- لیبرال دموکراسی باید جست، جایی بیرون از کلیشه‌های رایج ادغام‌شدن و نشدن؛ جایی که مقاومت محلی مردمان به هر دو توحش «نه» می‌گوید و «کانتون» می‌کند.
منابع:
1. www.lrb.co.uk
2. www.democracynow.org
3. www.theguardian.com/uk
4. www.counterpunch.org
5. www.project-syndicate.org

«ادغام» ترجیع‌بند دور و دراز همه گفتارهای رایج در میان رسانه‌هاست؛ تحلیلی که به خورد جامعه داده می‌شود تا همه‌چیز را به ناتوانی مهاجرانی فروکاهد که نتوانسته‌اند خود را با معیارهای جوامع اروپایی سازگار کنند. بنابر ‌روایت غالب، آنها «ادغام» نشده‌اند و همین بستری برای پیوستن به گروه‌های افراطی است. نمونه‌هایی از این تحلیل‌ها را همه‌روزه در گزارش‌های رنگ‌‌وارنگ تلویزیون‌ها می‌شنویم و در مقالات و تحلیل‌های کارشناسان می‌خوانیم: «در جست‌وجوی زندگی بهتر و برای فرار از فقر و جور و ناامیدی، باروبنه بست و به‌جایی پاگذاشت که به گمانش قبله ‌آمالش بود. فرانسه اما بهشت موعود نبود، دیری نپایید که سقف آرزوهایش بر سرش آوار شد. به محله‌هایی با انبوهی از خانواده‌های پرجمعیت یک‌لاقبا رانده ‌شد، محله‌هایی که به معنای واقعی کلمه در حاشیه جامعه بودند، هیچ‌گاه نتوانست کاملا در جامعه ادغام شود و فرصت چندانی برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی نداشت.»

این داستان مکرر بسیاری از مهاجران کشورهای مختلف اروپایی است؛ مهاجرانی که اغلب با فلاکت دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند و در نهایت از اجتماع و بازار کار حذف می‌شوند. در بدترین حالت هم جذب گروه‌هایی افراطی می‌شوند که همه آنچه را از کف داده‌اند به آنها پیشکش می‌کنند: احساس تعلق، هویت و هدف. پس از یک‌عمر به‌حاشیه رانده‌شدن به‌نظر می‌رسد برای هدفی بزرگ جنگیدن، به مرگ و خودویرانی می‌ارزد. این داستان، بهره‌ای از حقیقت دارد؛ اما همه حقیقت نیست. درواقع راه ساده‌ای برای فرار از زمینه‌های سربرآوردن گروه‌های افراطی است. حالا و پس از رسیدن موج تروریسم به کشورهای غربی، شاید زمان آن رسیده که اروپا نگاهی به خود بیندازد و متوجه باشد که نسل دوم‌ و سوم مهاجران به‌دلیل تبعیض‌های اجتماعی و اقتصادی، پذیرای ترغیب‌های سازمان‌های تروریستی هستند و رشد نابرابری هم مزید بر علت است. امید و چشم‌انداز آینده‌ای بهتر؛ ‌این چیزی است که جوامع مهاجران را برای ترک کشورشان تحریک می‌کند اما دولت‌های اروپایی، امید آنها را بدل به ناامیدی و سرخوردگی می‌کنند. همه اینها زمین حاصلخیزی برای گروه‌های پوپولیستی ضد‌مهاجران و تروریست‌های بنیادگرا فراهم کرده است. آمارها به ما می‌گویند حدود یک‌میلیون‌و200هزارنفر از شهروندان فرانسوی، 600نفر از انگلستان، 550نفر از آلمان و 400نفر از بلژیک به گروه‌های جهادی سوریه پیوسته‌اند. در‌این‌میان، برخی از شهروندان این کشورها هم در خانه دست‌به‌کار عملیات‌های تروریستی می‌شوند، مثل ترور روزنامه‌نگاران شارلی‌ابدو در فرانسه. آمارها پرده از واقعیت برمی‌دارند؛ اما به ما نمی‌گویند محمل پیوستن شهروندان اروپایی به گروه‌های بنیادگرا چیست. از آن مهم‌تر، نمی‌گویند چرا و چگونه بنیادگرایی ظهور کرد.
زندگی جهنمی در مناطق «نرو»
تقریبا 12درصد از جمعیت فرانسه مهاجران متولدان خارج از این کشور هستند و درصد نوادگان مهاجران هم بالاست و به خاطر تاریخ استعماری فرانسه در الجزایر و مغرب، بسیاری از آنها مسلمانند. فرانسه در میان کشورهای اروپایی، هم در تعداد و هم در درصد، میزبان بیشترین تعداد مسلمانان است. اغلب این مهاجران به حومه‌های پاریس رانده شده‌اند؛ مناطقی که به «نرو» معروف شده‌اند و هیچ ردپایی از مقامات رسمی در آنها دیده نمی‌شود. علاوه‌بر طرد مهاجران، به حاشیه شهرها، تبعیض آموزشی هم آینده بسیاری از مهاجران را تیره‌و‌تار کرده است. سطح عملکرد تحصیلی فرزندان مهاجران به نسبت دیگر دانش‌آموزان فرانسوی پایین‌تر است و پیش‌فرض بسیاری از معلمان این است که آنها نمی‌توانند به سطوح آکادمیک قابل‌قبولی برسند. دانش‌آموزان مهاجر به چشم مخل نظم و قانون دیده می‌شوند و براساس نظرسنجی‌ها، معلمان فرانسوی بیشتر بر رفتار اقلیت‌های قومی متمرکز می‌شوند تا توان علمی آنها. تبعیض شغلی هم یکی دیگر از مشکلاتی است که اقلیت‌های قومی با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند و کمترین دستمزدها و بدترین شرایط کاری نصیب آنها می‌شود.
این شرایط هولناک به شورش تمام‌عیاری در سال2005 ختم شد، شورشی از حاشیه‌های شهر و محله‌های مهاجران که روزهای متوالی ادامه داشت و در نهایت با سرکوب پلیس به پایان رسید. بعد از شورش‌های سال2005 در شهرهای حومه پاریس بود که عبارت «انتفاضه فرانسه» رایج شد. اندرو هوسی در کتابی به همین نام، شورش‌های آن زمان را جنگ چریکی با پلیس در قلب شهرهای فرانسه توصیف می‌کند. در همین محله‌های حومه پاریس بود که سعید و شریف کواشی، مهاجمان به دفتر نشریه شارلی‌ابدو، دوران جوانی خود را سپری کردند. حالا و پس از گذشت 10سال از آن روزها، هیچ‌چیز عوض نشده و اصلاحات قابل‌توجهی برای سرعت‌بخشیدن به بهبود شرایط زندگی مهاجران صورت نگرفته است.
خشونت، میراث تاریخ استعمار
حالا بیش از دودهه است که پدیده یکسانی را تماشا می‌کنیم: افراطی‌شدن جوانان حاشیه‌نشین. کلیشه‌هایی که تاب واقعیت را نمی‌آورند و در مقابل کشتاری نظیر آنچه آندرس بریویک در نروژ انجام داد، ساکت می‌مانند. جوانان اروپایی حاصل وعظ‌های سلفیان در مسجد نیستند، بلکه از طریق اینترنت افراطی شده‌اند، درصد بالای اروپایی‌هایی که اسلام آورده و داوطلبانه به داعش پیوسته‌اند (حدود 25درصد) و هیچ پیوندی با دیگر گروه‌های اسلامی ندارند، به وضوح نشان می‌دهد که سازوکار پیوستن به افراطی‌گری را نباید در اسلام سنتی جست.
مقابله با بنیادگرایی نیز در اقدامات نظامی خلاصه نمی‌شود. نمی‌توان از هوا و زمین به مواضع داعش در سوریه و عراق حمله کرد و از ریشه‌های ایجاد این‌دست گروه‌ها غافل بود. تاریخ استعمار و حضور خشونت‌بار غرب در خاورمیانه، در کنار حمایت خودسرانه از برخی دیکتاتورها زمینه را برای به‌وجود‌آمدن گروه‌های بنیادگرا فراهم کرده است. اکنون به‌نظر می‌رسد وقت آن است که اروپا تاکتیک‌ها و استراتژی‌های پیشین خود را برای مقابله با بنیادگرایی کنار گذاشته و به ساختارهایی بنگرد که منجر به برآمدن آن شده است. توضیحات ساده‌اندیشانه‌ای مثل ناسازگاری اسلام با جهان مدرن، فقط مساله را فاجعه‌بارتر می‌کند. چنین توضیحات خامی درباره بنیادگرایی در واقع نسخه‌ای از تئوری «برخورد تمدن‌ها» است که نشان می‌دهد اسلام بالذات با مدرنیزاسیون و ارزش‌های غربی آشتی‌ناپذیر است. این تئوری در ابتدای دهه90میلادی از سوی ساموئل هانتینگتون برای شناسایی منابع جدید درگیری‌های بین‌المللی جهان پس از جنگ سرد مطرح شد. در طول سال‌های جنگ سرد، درگیری‌های بزرگ بین‌المللی با تهدید کمونیسم و رقابت بین دونظام جهانی پیش می‌رفت. بااین‌حال در دوران پس از جنگ سرد، هانتینگتون و هم‌فکرانش استدلال می‌کنند که منبع درگیری‌های بین‌المللی به رقابت و ناسازگاری تمدن‌ها منتقل شده که ریشه در دین یا فرهنگ دارند. فقط با تکیه بر این پیش‌بینی‌های مشکوک است که آنها می‌توانند نتیجه بگیرند درگیری‌های بین‌المللی نه به‌دلیل پیشروی‌های اقتصادی، ارضی و ژئوپلیتیک امپریالیستی، بلکه به دلیل واکنش تمدن‌های غیرغربی به ارزش‌ها و قدرت‌های غربی است. بانک‌های بزرگ و سازمان‌های نظامی، صنعتی، امنیتی و اطلاعاتی در کشورهای بزرگ سرمایه‌داری که از این جنگ‌ها پول کلانی به جیب می‌زنند هم از این استراتژی شوم برای توجیه ماجراجویی‌های نظامی خود در خاورمیانه استفاده می‌کنند.
اما این توضیحات مبهم، گذشته‌ از پیامدهای مخرب بر روابط بین‌المللی، صرفا آزمون تاریخ را درهم می‌شکند. تاریخ روابط جهان‌ مدرن غربی و جهان اسلام، گویای این است که برخلاف تصورات رایج در ‌غرب، بسیاری از شهروندان کشورهای اسلامی از زمان تماس اولیه خود با سرمایه‌داری غربی - از دوقرن پیش تا تقریبا یک‌سوم پایانی قرن‌بیستم - کاملا پذیرای مدل‌های اقتصادی و سیاسی جهان مدرن بودند. در آن زمان بسیاری از مردم این کشورها و اکثر رهبران سیاسی آنها مشتاق تبدیل و بازسازی ساختارهای اجتماعی، ‌اقتصادی و سیاسی جوامع خود براساس الگوهای سرمایه‌داری غرب بودند.
کارن آرمسترانگ، نویسنده برجسته بریتانیایی و مولف چندین کتاب درباره بنیادگرایی مذهبی، می‌گوید: «حدود صدسال پیش تقریبا همه روشنفکران مسلمان شیفته غرب بودند که در آن زمان اروپا بود (آمریکا هنوز ناشناخته بود). سیاستمداران و روزنامه‌نگاران کشورهایی نظیر هند و مصر می‌خواستند کشورشان دقیقا شبیه انگلیس و فرانسه باشد. بسیاری از فیلسوفان، شاعران و حتی برخی از علمای مذهبی خواستار دولت- ملت بودند.» آرمسترانگ پس از حملات 11سپتامبر به مرکز تجارت جهانی و پنتاگون بلافاصله نوشت: «در این سال‌های مداخله چه اتفاقی افتاد که آن‌همه تحسین و احترام به یکباره به چنان احساس نفرتی بدل شد که اکنون شاهد چنین عملیات تروریستی‌ای هستیم؟»
غربی که اسلحه پیشکش می‌کند
پرسش‌هایی ازاین‌دست می‌توانند بحث‌های پروپیمانی درباره ریشه‌های تروریسم به راه بیندازند اما سیاستمداران و کارشناسان رسانه‌ای تمام تلاش خود را می‌کنند تا کسی این سوال‌ها را نپرسد. هرچند هدف به‌راه‌انداختن این بحث‌ها به‌هیچ‌وجه چشم‌پوشی یا توجیه عملیات‌های تروریستی یا بی‌اعتبارکردن درد و عذاب قربانیان این ماجراها نیست، اما بی‌شک جای توضیحی در این میان خالی است. طارق علی‌، متفکر نامی چپ بعد از واقعه شارلی‌ابدو، با عبور از موج سانتی‌مانتالیسم آن روزها، خلأ تحلیل‌های ریشه‌ای را با یادداشتی در «لاندن ریویو آو بوکز» پر کرد. او بانگاهی عمیق‌تر به این ماجرا اینگونه نوشت: «اوضاع و احوالی که مردان و زنان جوان را جذب گروه‌های بنیادگرا می‌کند، زاده جهان غربی است که در آن زندگی می‌کنند که خود نتیجه سال‌ها استعمار در کشورهای اجدادشان است. ما می‌دانیم که سعید و شریف کواشی دو برادر پاریسی، گیس‌بلندهایی بودند که ماری‌جوانا و چیزهای دیگر می‌زدند (درست مثل بمب‌گذاران هفتم‌جولای در انگلیس) تا اینکه صحنه‌های جنگ عراق و به‌ویژه شکنجه‌های ابوغریب و کشتارهای بی‌رحمانه شهروندان فلوجه را دیدند.»
به باور طارق علی، روند یارگیری گروه‌های افراطی از همین‌جا آغاز می‌شود: «آنها به مساجد پناه بردند تا تسلی یابند. جایی که افراط‌گرایان به انتظار چنین جوانانی نشسته‌اند؛ افراط‌گرایانی که بیش از هرچیز طرح «جنگ علیه ترور» غرب فرصتی طلایی برایشان فراهم آورده تا از جوانان عضوگیری کنند و ایدئولوژی خود را در میان‌شان گسترش دهند، هم جوانان کشورهای اسلامی و هم جوانان گتوهای اروپا و آمریکای‌شمالی. چنین جوانانی که ابتدا به عراق رفتند تا آمریکایی‌ها را بکشند و اخیرا هم به سوریه تا اسد را ساقط کنند (بی‌آنکه دولت فرانسه کاری به کارشان داشته باشد) در عمل استفاده از اسلحه را یاد گرفتند. آنها با بازگشت به کشورهای خود آماده بودند تا این دانش خود را علیه کسانی به‌کار ببرند که به گمان‌شان در این شرایط سخت، مایه رنج و عذاب آنها هستند. این جوانان ستمدیده‌اند و شارلی‌ابدو نماینده کسانی است که بر ایشان ستم می‌کنند. حالا که همه‌جا را وحشت این واقعه فراگرفته نباید چشم‌مان را روی این واقعیت ببندیم.»
محمل‌های زادوولد افراط‌گرایی
کم نیستند تحلیلگرانی که در جواب چرایی ظهور تروریسم در اروپا به اقدامات غرب در خاورمیانه می‌رسند. پاتریک کوبرن، در کتاب خود درباره داعش با عنوان «ظهور دولت اسلامی» می‌کوشد کلاف سردرگم هرج‌و‌مرج خاورمیانه را بشکافد و پرده از فروپاشی تقریبی دولت‌های سوریه و عراق و تولد مجدد خشونت‌های جهادی در قالب داعش بردارد، گروهی که او ماه‌ها پیش از قدرت‌گیری خارق‌العاده‌شان در تابستان2014 درباره آنها مقاله نوشته بود. به گفته او: «این قصه سر دراز دارد: اعتراضات اولیه سوری‌ها علیه اسد به درگیری‌های فرقه‌ای گسترده‌ای گره خورد. قدرت‌های غربی، عربستان سعودی، کشورهای منطقه، روسیه و دیگران هم وارد ماجرا شدند. ترکیه از بستن مرزهای خود به روی ماجراجویان افراطی سر باز زد و ارتش عراق در اولین محک جدی خود وا داد. ولی نمی‌توان همه‌چیز را به‌گردن پیچیدگی اوضاع انداخت و خود را خلاص کرد. باید به دقت نشان داد که کجای کار اشتباه بود. از چنین منظری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: مرز ترکیه، چشم‌بستن بر این واقعیت که مخالفان اسد به گروه‌های جهادی تعلق دارد یا نه و پافشاری کنفرانس صلح سوریه (ژنو2) مبنی بر اینکه هر راه‌حلی باید متضمن خروج اسد از قدرت باشد.»
کوبرن با اینکه خود دشمن قسم‌خورده رییس‌جمهور سوریه است؛ ولی بر این باور است که خواست کناره‌گیری اسد از قدرت در عمل مساوی است با ادامه جنگ. در عوض به نظر او باید هر تلاشی صورت بگیرد تا با قراردادهای آتش‌بس میان حکومت و گروه‌های اپوزیسیونی که جهادی نیستند، حتی‌المقدور سرعت جنگ، کُند شود. خشونت‌های ادامه‌دار در منطقه، پیامدهای بین‌المللی دارد. چنان‌که در حمله‌های پاریس دیدیم این خشونت‌ها به خاورمیانه محدود نمی‌ماند و دامان اروپا را نیز می‌گیرد. به اعتقاد کوبرن، شش جنگ در خاورمیانه و شمال آفریقا - جنگ عراق، سوریه، افغانستان، یمن، سومالی و لیبی - «محمل آرمانی برای زاد‌و‌ولد» حمله‌هایی همچون شارلی‌ابدو فراهم آورده است. بعدها مشخص شد مهاجمان شارلی‌ابدو در یمن آموزش دیده بودند و یکی از مهاجمان به سوپرمارکت کوشر در سوریه پناه گرفته بود. به‌نظر کوبرن «جرقه‌های درگیری‌های خاورمیانه لاجرم در اروپا و دیگر نقاط جهان آتش می‌گیرد و به ترور، بمب‌گذاری و آدم‌ربایی می‌انجامد» پیامدهایی که تازه اول راهند. از نظر کوبرن راه‌حل بلند‌مدت تنها در گرو آن است که غرب رابطه خود را با آن بازیگران منطقه‌ای که نقش مهم‌تری در پرورش ایدئولوژی‌های افراطی داشته‌اند از نو تعریف کند: پاکستان و عربستان‌سعودی.
روزهای بعد از کشتار شارلی‌ابدو گوش کسی بدهکار این توصیه‌ها نبود و کسی نمی‌خواست نگاهی انتقادی به اقدامات قدرت‌های غربی و متحدان آنها بیندازد. کوبرن می‌گوید: «معمولا وقتی احساسات اوج می‌گیرد، چنین می‌شود. اگر شما درباره ریشه‌های سبعیت هولناک واقعه‌ای چون شارلی‌ابدو حرفی بزنید همه فکر می‌کنند می‌خواهید شر را توجیه کنید و اقدامات عاملان آن را کم‌اهمیت جلوه دهید. این واکنش قابل‌فهم است؛ اما به کاری نمی‌آید. اینکه چه کسی مسوول مستقیم وقایع شارلی‌ابدو است یک چیز است و توضیح اینکه چرا این واقعه رخ داده چیز دیگر.» تفکیکی که امروزه در غرب بیش‌ازپیش محو می‌شود.
چرخه توحش
با وجود تلاش سیستماتیک برای محو‌کردن علل ظهور افراط‌گرایی، بودند تحلیلگرانی که بسیار پیش‌تر نسبت به عواقب مداخله‌های غرب در خاورمیانه هشدار داده بودند. ژیلبر آشکار استاد دانشگاه سواس، و به گفته لوموند «یکی از بهترین تحلیلگران جهان عرب در عصر حاضر»، بیش از یک‌دهه پیش در کتابی که درباره وقایع 11سپتامبر نوشت با کنایه‌ای به تز «برخورد تمدن‌ها»ی ساموئل هانتینگتون خشونت‌های بنیادگرایانه را نتیجه «جدال دو توحش» دانست. او در مصاحبه‌ای که بعد از حادثه شارلی ابدو با امی گودمن (دموکراسی ناو) کرد به ریشه‌های بنیادگرایی اشاره داشت: «این وقایع مصادیق هول‌انگیزی است از آنچه من سال‌ها پیش، جدال دو توحش خواندم و البته توحش طرف قوی‌تر در وهله اول مسوول این چرخه وحشتناک است. چراکه به توحش متقابل از سوی کسانی می‌انجامد که خود را تحت ستم و سرکوب می‌بینند. در عراق، ما شاهد توحش نیروهای اشغالگر آمریکایی هستیم که در مواردی همچون شکنجه‌های ابوغریب و کشتار فلوجه فراتر از حد تصور است و البته توحش متقابلی را به بار می‌آورد که القاعده نماینده آن است. طرفه آنکه حمله بوش به عراق با نام ریشه‌کردن القاعده صورت گرفت، ولی تنها کاری که کرد این بود که دو دستی گسترده‌ترین قلمرویی را که در مخیله القاعده هم نمی‌گنجید در عراق در اختیار آنها گذاشت و آنچه امروزه تحت عنوان داعش در سوریه و عراق می‌بینیم، تداوم القاعده است؛ همان القاعده‌ای که قرار بود دولت بوش آن را ریشه‌کن و محو کند.» ژیلبر آشکار همدستی آمریکا و عربستان‌سعودی در تکوین وهابیت را یکی دیگر از زمینه‌های رسیدن تروریسم به غرب می‌داند و معتقد است: «باید توجه کنیم دهه‌های متمادی است ایالات‌متحده در اتحاد با بهترین دوست خود در خاورمیانه (عربستان‌سعودی) - که از این منظر حتی از اسراییل هم در منطقه به آمریکا نزدیک‌تر است - خشک‌اندیش‌ترین و متعصب‌ترین روایت از اسلام را بر دیگر روایت‌ها مسلط کرده‌اند: وهابیت. آنها از ایدئولوژی وهابی علیه چپ‌گرایان و هر چیز مترقی در منطقه استفاده کرده‌اند. این چیزی است که در دهه‌های50، 60 و 70میلادی شایع بود و نهایتا در جنگ در افغانستان به اوج خود رسید؛ همان‌جا که ایالات‌متحده از گروه‌های متأثر از ایدئولوژی وهابی بهره برد تا با اشغال افغانستان از سوی شوروی مقابله کند؛ ولی نهایتا عواقب این قضیه دامن خودش را گرفت چنان‌که در وقایع 11سپتامبر دیدیم.» او وقایع فرانسه را در ارتباط با امر دیگری نیز بررسی می‌کند و بر این باور است که اعمال افراطی و خشکه‌مقدسی شهروندان جوان فرانسوی با پیشینه الجزایری به نژادپرستی و اسلام‌هراسی فراگیر در جامعه و رسانه‌های فرانسه مربوط می‌شود: «فرانسه کشوری است که هنوز از بار گذشته استعماری خویش رها نشده است. پارلمان فرانسه در سال2005 قانونی تصویب کرد مبنی بر اینکه در مدارس باید بر نقش مثبت استعمار در آفریقای‌شمالی و آفریقای‌سیاه تاکید شود؛ دقیقا مثل اینکه در آمریکا از مدارس بخواهند بر نقش مثبت بردگی تاکید شود...». باید این زمینه‌ها را در نظر گرفت و آنگاه به تحلیل خشونت‌های روی‌داده نشست. این زمینه‌ها بهانه‌ای برای توجیه اعمال دیوانه‌وار نیستند؛ بلکه باید دریابیم چگونه در جامعه‌ای که قرار بوده رفاه و ثروت نسبی را برای همگان فراهم آورد با رشد نفرت و تبدیل آن به افراطی‌گری مواجهیم. گور ویدال، رمان‌نویس و نمایشنامه‌نویس معروف آمریکایی، زمانی گفته بود: «این یک قانون فیزیکی است که در طبیعت هیچ کنشی بدون واکنش نمی‌ماند. این چیزی است که در طبیعت انسان هم هست.» منظور ویدال از «کنش» مداخله نظامی در خارج از کشور است یا همان تروریسم دولتی که با «واکنش» گروه‌های تروریستی و سرخوردگی‌های فردی همراه است. جهان همچنان بر مدار دو توحش می‌گردد؛ توحش بنیادگرایی در برابر توحش دولتی و مردمان، سرگردان میان دوتروریسم. پایان این چرخه را شاید جایی بیرون از دوگانه‌های کاذب بنیادگرایی- لیبرال دموکراسی باید جست، جایی بیرون از کلیشه‌های رایج ادغام‌شدن و نشدن؛ جایی که مقاومت محلی مردمان به هر دو توحش «نه» می‌گوید و «کانتون» می‌کند.
منابع:
1. www.lrb.co.uk
2. www.democracynow.org
3. www.theguardian.com/uk
4. www.counterpunch.org
5. www.project-syndicate.org

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.