بازتاب تاریکی
نوید نزهت
تروریسم چیست؟ پاسخ وزارت دفاع ایالات متحده چنین است: «تهدید یا توسل از پیش برنامهریزیشده به خشونت برای القای ترس، چنانکه دولتها یا جوامع را به منظور دستیابی به اهدافی عموما سیاسی، مذهبی یا ایدئولوژیک تحت فشار گذاشته یا مرعوب کند.» نمیگویم درست همینجا، اما این نوشته میتوانست حداکثر تا چند سطر دیگر خاتمه یابد؛ یا شاید هم نه، اصلا نیازی نیست تا با کنکاش در میان بیش از 70 تعریف رسمی از تروریسم، برخی را به خوشایند خود از پس یکدیگر ردیف کنیم. در حقیقت، این نوشته خیلی پیشتر از آنکه آغاز شود، پایان یافته است؛ یعنی همان موقع که «تحریک طالبان» به منظور ارعاب ارتش پاکستان، دیواری کوتاهتر از دانشآموزان مدرسهای در پیشاور نیافت؛ آنهنگام که انبوه اجساد رهاشده غیرنظامیان در خیابانها و تپههای مشرف به شهر بقا در نیجریه، حتی نایی برای بازماندگان برای سنجش ابعاد کامل جنایت بوکوحرام باقی نگذاشت؛ همان لحظهای که خارجشدن گلوله از لوله تفنگ برادران کواشی، پاریس را به نبض جهان بدل کرد و هرآینه که نه، فقط در عراق و سوریه، بلکه در چهارگوشه جهان جانی قربانی اعمال تروریستی میشود. تروریسم امروزه چنان حیات اجتماعی ما را در چنبره خود گرفته که کمتر کسی از طرحریزی بنمایه آن عاجز است. کاربرد غیرقانونی و نظاممند زور و خشونت، ایجاد ترس و وحشت در بین عموم و واداشتن دولتها به تحقق مطالبات اغلب سیاسی و ایدئولوژیک از سوی عناصری خارج از دایره مقبول جامعه میزبان، قدر مشترک تقریبا تمامی حدود و پنداشتهای رایج در قبال پدیده تروریسم است. اما این ماهیت بینالاذهانی بیشتر از آنکه ما را به مفهومی واحد رهنمون کند، مولد انشقاقی هستیشناختی است.
ترس، روح را میخورد
هرگونه تلاش برای تعریف تروریسم، در واقع تقلایی بر سر اثبات حقانیت سوژه است. داغ تروریسم، به مثابه مفهومی ذاتا جدلبرانگیز، نهتنها بر پیشانی برچسبخوردگان خودنمایی میکند، بلکه اغلب دامان تشریحکنندگان و برچسبزنندگان را نیز رها نمیکند. بیدلیل نیست که در هر صورتبندی نوعی از تروریسم، فارغ از شرایط عینی، زمینههای سیاسی و تاریخی سوژه تعیینکننده است. کافی است برای مدتی جایگاه ناظر و چهبسا قربانی را وانهاده و خود را در مقام تروریست یا قدرت حاکمه بنشانیم. اشغال هرکدام از این جایگاهها و موضع اخلاقی متعاقب آن، چشماندازی دگرگون در پیش رویمان میگشاید. اگر تروریسم از منظر دولت، به معنای عام آن، تهدیدی متوجه نظم و موجودیت آن است، اما از دیدگاه عاملان آن، سلاح ضعیفان در راستای برپایی نظمی نوین است. حتما شنیدهاید «آنکه برای عدهای تروریست است، برای دیگری مبارز راه آزادی است»؛ و حتما دیدهاید برخی تروریستهای دیروز را که امروز بر کرسیهای ریاستجمهوری تکیه زدهاند. «یاسر عرفات»، رهبر درگذشته «سازمان آزادیبخش فلسطین» روزگاری در مجمع عمومی سازمان ملل چنین سخن گفته بود: «تفاوت بین یک انقلابی و یک تروریست در
منطق جنگ و مبارزه آنان نهفته است، چراکه بههیچوجه نمیتوان آنکس را که بر آرمانی بحق ایستادگی کرده و برای آزادی و آزادسازی سرزمین خود از چنگال متجاوزان و استعمارگران میجنگد، تروریست نامید... در غیراینصورت، بسیاری از شمایی که در این مجمع حضور دارید نیز تروریست محسوب میشدید.» اما همیشه نیز چنین نبوده که لفظ تروریسم دافعهای اخلاقمدارانه داشته باشد. آنارشیستهای اولیه که تحت لوای ایده «تبلیغات از طریق عمل»، قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم را عرصه یکهتازی خود کرده بودند، هیچ ابایی از بردوشکشیدن عنوان تروریست نداشتند. قضیه آنجایی جالبتر میشود که بدانیم دفاعیات «ورا زاسولیچ»، یکی از اعضای «خلقگرایان» روسیه (نارودنیکها) و از رهبران آتی منشویکها، مبنی بر لزوم مجازات ظالمان و متعدیان، اگرچه دادگاه تزاری را نسبت به تبرئه او از اتهام سوءقصد به جان رییسپلیس سنتپترزبورگ مجاب کرد، اما هیچگاه همدلی رهبران جنبش مارکسیستی را به دنبال نداشت. مخالفت اصولی مارکسیسم البته به ارزشگذاریهای مرسوم اخلاقی بازنمیگردد؛ بلکه اگر بخواهیم از زبان «لئون تروتسکی»، نظریهپرداز و انقلابی روس سخن بگوییم، دستکم گرفتن نقش
تودهها در بیدارسازی طبقاتی و القای ضعف و ناتوانی به سوژههای اصیل انقلابی، اصلیترین آفت تروریسم است.
تروریسم، آنگاه که بر قالب واژگان تحمیل میشود، همچون ترومایی که در رانه مرگ متجلی است، به امر واقع لاکانی پهلو میزند؛ آن هسته سخت و درعینحال بیثبات از لحاظ هستیشناختی که با وامگیری از «سائول کریپکی»، فیلسوف و منطقدان آمریکایی، پارهسنگی در مسیر نمادینهسازی خود است. به قول «اسلاوی ژیژک»، امر واقع یا به طور مشخص تروما از نمادینهشدن سر باز زده و درست هنگامیکه میخواهیم آن را در ایجابیتاش به چنگ آوریم، ناپدید میشود. این مازاد لاکانی در حقیقت، بازتابی است هرچند ناهمگون از سیالیت تروریسم، وضعیتی که بیش از هرچیز ثمره اجتنابناپذیر سلطه «مدرنیته سیال» بر جوامع متأخر است. دگردیسی بیوقفه چارچوبها و نهادهای اجتماعی و عدمقطعیت، همان عصارهای است که «زیگموند باومن»، فیلسوف پسامدرن لهستانی، به منزله شاخصه دوران گذار به پستمدرنیته یا آنچه خود مدرنیته سیال میخواند، مطرح میکند. ساختارهای اجتماعی چنان به سرعت تغییر شکل میدهند که گوشبهزنگی در دقایق معین تاریخی، ما را از غافلگیری نسبت به آینده در امان نمیدارد. این واقعیت در مورد شیوه رویارویی ما با پدیده تروریسم نیز صادق است. رهبران تروریستی کشته
میشوند و رهبرانی جدید سر برمیآورند؛ تازه اگر امروزه دیگر نیازی به رهبر باشد. گروههای محلی و ملی تروریستی نابود میشوند و تروریسم ابعادی بینالمللی مییابد. راهبردهای پیشرفته ضدتروریسم تدوین میشوند و تروریستها به دام سودای تصرفات سرزمینی میافتند. شیوههای سنتی تروریسم خشکانده میشوند و تروریستها به اتکای فناوریهای نوین، عرصه جدالی تازه مییابند. تو گویی دولتها همواره دیر میرسند؛ پناهگاهی را کشف میکنند که از خاکستر آتش ساکنان پیشین آن دیگر حتی هیچ دودی برنمیخیزد. سوال اینجاست: اکنون که سهم ما از این ترومای تاریخی، معصومیتی ازدسترفته است، مواجهه با این سیل سیال خانمانبرانداز چگونه ممکن است؟ پرسشی خطیر که میتواند در سایه شعار کلیدی تروریسم (هدف، وسیله را توجیه میکند)، از دو سو ما را به دام بیندازد: یک سر طیف، غیریتبخشی به تروریسم است که دلبستگی به اهداف تروریستها را مشارکت در جرم تلقی میکند و در سوی دیگر، ترسیم چهره تروریست به عنوان یک قربانی است که حتی تا آستانه مشروعیتبخشی به «وسیله» نیز پیش میرود؛ بنابراین شاید بهتر باشد برای رهایی از این دوگانه، از خلال ردگیری نیروهای ناهمساز و
آنتاگونیسمهای محوری و برسازنده تروریسم در طول تاریخ، بر بنیانهای این شعار نور بیفکنیم. بیایید از نو پرسش ابتدایی را به شیوهای دیگر مطرح کنیم، شاید اینبار از فوریت سیاسی بیشتری برخوردار باشد: نسبت بین تروریسم و دولت، به معنای عام آن، چیست؟
وقایع نگاری یک خودکشی
واژه «تروریست» مطابق انتظار از پس یک انقلاب، زاده شد و «درندگان دوزخی» احتمالا اولین تعبیری بود که همنشین این لفظ شد. ششسال پس از آغاز انقلاب کبیر فرانسه، «ادموند برک» از این واژه برای توصیف انقلابیونی استفاده کرد که با نظم مستقر و نظام پادشاهی درافتادند. بااینحال، سخت در اشتباه هستید اگر تصور کنید مراد این سیاستمدار و فیلسوف محافظهکار ایرلندی از تروریسم، خشونتهای پیشاانقلابی بود. تروریسم در معنای اولیه آن، چنانکه در نسخه سال 1798 دیکشنری فرهنگستان زبان فرانسه آمده است، یک رژیم ترور و در حقیقت نام رسمی دستگاه دولت برآمده از انقلاب بود که طی سالهای 1793 و 1794 برای مدت 10 ماه زمام امور را در دست داشت. «ژاکوبنها»، به رهبری«ماکسیمیلیان روبسپیر»، با اتکا بر این باور که ایجاد وحشت لازمه استحکام یک دولت نوپا و شکننده انقلابی است، چشمانداز دموکراتیک فرانسه را بسته به موفقیت خود در ترور مخالفان و ضدانقلابیون میدیدند. آنان با نام فضیلت گام در مسیر ترور گذاشتند. از روبسپیر چنین نقل شده است که ترور بدونفضیلت، شرارت است و فضیلت بدون ترور، درمانده خواهد ماند؛ فضیلتی که به زعم ژاکوبنها احتمالا از صافی
«کمیته نجات ملی» و دادگاههایی انقلابی به دست میآمد که اغلب فقط برپایه سوءظن، حکم به اعدام دستکم 200هزار نفر دادند. با این اوصاف، پربیراه نیست اگر واژه مدرن تروریسم را مولود انقلاب بدانیم. «پاتریس گینیفی»، از مطرحترین مورخان انقلاب فرانسه بر این باور است که رژیم ترور نه واکنشی به شرایط بود و نه محصول یک ایدئولوژی. این دوران حتی ناشی از سودای ژاکوبنها برای تحقق فضیلتی آرمانشهری نیز نبود، بلکه ثمره دینامیکهای انقلابی و برخاسته از ماهیت امر انقلابی بود؛ همان سرچشمهای که همواره نهال تروریسم دولتی را آبیاری کرده است. رژیم ترور شاید با سقوط روبسپیر در نهم ترمیدور پایان یافته باشد، اما از آن پس و با ظهور توتالیتاریسم در قرن بیستم بارها سایه وحشت خود را، چه در پیشگیری از انقلاب و چه در تیمار آن، بر مخالفان و انقلابیون گسترده است. اما جوخههای مرگ، حکومتهای سرکوبگر و دولتهای جنگطلب آن تصویری نیستند که عموم مردم از تروریسم در ذهن دارند، حتی اگر در میزان سبعیت و دامنه قربانیان دستکمی از گروههای تروریستی غیردولتی نداشته باشند.
تروریسم غیردولتی، چه در عرصه ملی و چه در ابعادی بینالمللی، نهتنها همواره خود را در تقابل با نظم حاکم تعریف کرده، بلکه این قسم از بدهبستانهای خصمانه با قدرت مستقر، قطبنمای آن برای فتح سنگرهای بعدی بوده است. بنابراین، تعقیب دگرگونیهای کلان سیاسی و اجتماعی و همچنین تحولات فکری، احتمالا بهترین مجال برای ترسیم سیر تطور تروریسم در دوران مدرن است. دراینمیان و فارغ از هرگونه قضاوت اخلاقی، با سهپارادایم جهانشمول روبهروییم که دوشادوش اقتدار دولتی، آماج ستیزهجویی تروریستها قرار گرفتهاند؛ پارادایمهایی که هریک در واقع چهره بزکشده دیگری است. سرمایهداری اولین سیبلی بود که تروریسم را پس از قریب به یک سده، احیا کرد. انقلاب صنعتی، انباشت روزافزون سرمایه و رشد بورژوازی، موجی از آرمانهای سوسیالیستی و مارکسیستی را در گوشهوکنار اروپا و آمریکا به راه انداخت؛ اما میراث مارکس بهتنهایی کافی نبود تا پیروان او را برای پایاندهی به استثمار طبقه کارگر به ترور متوسل کند. نسخه ترور هنوز چیزی کم داشت، و «تبلیغات از طریق عمل» همان عنصر گمشده بود. «کارلو پیساکانه»، متفکر ایتالیایی، به عنوان اولین کسی که این ترکیب را جعل
کرد، ایدهها را نشأتگرفته از اعمال و خشونت را لازمه آگاهیبخشی و جلبتوجه عموم نسبت به آرمانهای سوسیالیستی و در نهایت بسیج تودههای انقلابی میدانست؛ نگرهای که اگرچه از سوی اغلب انقلابیون مارکسیست و سوسیالیست پذیرفته نشد، اما به هیبت آنارشیسم و خصومت عمیق آن با مالکیت و نهادهای قدرت درآمده و در دو دهه پایانی قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم، از روسیه و فرانسه و ایتالیا تا ایالاتمتحده و آرژانتین را دستخوش اعمال تروریستی قرار داد. نیمه دوم قرن هجدهم همچنین شاهد فروپاشی تدریجی نظم حاصل از پیمان وستفالیا و برهمخوردن تعادل قدرتهای جهانی بود. صدای لرزش ستونهای دو امپراتوری بزرگ عثمانی و هابسبورگ که سایهای از اقتدار گذشته خود بودند، گونهای از تروریسم را رواج داد که نه به دنبال سرنگونی سلطنت بود و نه ماهیتی آنارشیستی داشت. مبارزه با امپریالیسم جدیدترین انگیزه استقلالطلبانی بود که اگر بشود آنان را تروریست خواند، اینبار برخلاف گذشته از اقبال عمومی وسیعی برخوردار بودند. جنبشهای ملیگرایانه و جداییخواهانه که از همان دهههای پایانی قرن نوزدهم در منطقه بالکان و ایرلند نضج گرفته و حتی آتش جنگی جهانی را
برانگیخته بودند، با پایان جنگجهانی اول و امضای معاهده صلح ورسای، تکثیر شدند. در حقیقت این فروپاشی کامل آخرین امپراتوریها و چشمانداز تولد دولت-ملتهایی جدید، فارغ از تنشهای قومی بود که نوک پیکان بهاصطلاح تروریستها را متوجه استعمار- این نام جدید امپریالیسم- کرد؛ عرصهای که در سالهای اولیه پس از جنگ دوم جهانی نیز با شدتیافتن مساله فلسطین و استقلال الجزایر، همچنان جولانگاه اصلی مبارزه بود؛ اما شکست استعمار، تروریسم را همچون تیری که از کمان رها شده، حیاتی تازه بخشید. اکنون که جهانیسازی فرهنگی و اقتصادی، دیگر نه یک خیال دوردست، بلکه فرآیندی در حال تکمیل بود، برچسب تروریسم نصیب سازمانهای چپگرای رادیکالی چون «فراکسیون ارتش سرخ» (بادرماینهوف) در آلمان، «بریگاد سرخ» در ایتالیا و «هواشناسان» در ایالاتمتحده شد که طی دهههای 70 و 80 و دلزده از جنگ و اصلاحات درصدد بودند با اتخاذ راهبرد جنگ چریکی شهری از همتایان لاتین خود، تغییری بنیادین در نظامهای اجتماعی و سیاسی پدید آورند.
اضطراب دروازهبان از ضربه پنالتی
1968با نوید جهانی نو و بدون محدودیت فرا رسیده بود؛ وعدهای که حداقل درمورد تروریسم ناخواسته محقق شد. ازآنپس، تروریسم که خود را تنها آنتیتز جهانیشدن میدانست، دیگر پدیدهای محصور در مرزها نبود. تروریسم بینالملل، نامآشناترین نماینده خود را بنیادگرایانی اسلامی میدید که از دهه80 میلادی و پس از بسیج دستکم 25هزار جنگجوی سنی افراطی از سوی ایالات متحده برای بیرونراندن اتحاد جماهیر شوروی از افغانستان، یکهتاز عرصه ترور و خشونت بودند. البته این اولینبار نبود که انگیزههای هرچند افراطگرایانه مذهبی آبشخور تروریسم میشدند.
برای کشف مابازای تروریسم متأخر باید به پیشاتاریخ آن رجوع کنیم؛ یعنی همانجایی که کارزار ترور قرن اول میلادی از سوی فرقه یهودی سیکاری در کشتن هرآنکس که دعوت به جنگ با امپراتوری روم را نمیپذیرفت، کهنترین نمونه از تلفیق تروریسم مذهبی و ملیگرایانه را رقم میزند. همچنین میتوان به تاگهای هندی اشاره کرد که به مدت شش قرن، ترجمان بنیادگرایی مذهبی بودند؛ اما این به آن معنا نیست که جهش اخیر تروریسم، اگر بخواهیم از واژگان «ارنستو لاکلائو» و «شانتال موفه»، نظریهپردازان دموکراسی رادیکال بهره بگیریم، به مثابه بازگشت «امر باستانی»، فقط انحرافی موقت از مسیر پیروزمندانه لیبرالدموکراسی باشد؛ بلکه درست برعکس، سیمای جدید تروریسم که به لطف خشونتهای عریان داعش، از عصر روشنگری به بعد تقریبا هیچ نظیری به خود نمیبیند، ثمره تجسد هر سه دشمن پیشین آن، یعنی سرمایهداری، امپریالیسم و جهانیشدن در یک کالبد است. امپراتوری که زوال تدریجی آن دوران طلایی تروریسم مدرن را رقم زده بود، اکنون در هیاتی سراپا متفاوت و چهبسا معارض با گذشته خویش بازگشته است. گروه تروریستی داعش و بسیاری از دیگر اسلامگرایان افراطی، به مانند اسلاف قرون
وسطایی خود اینبار نیز به مصاف امپراتوری رفتهاند؛ اما عدمپایبندی آنان به سنت جبارکشی، تنها تمایز این دو سنخ از تروریسم نیست. تروریسم متأخر یک امپراتوری فاقد مرکز و قلمروزداییشده را پیشروی خود میبیند که درعینحال، هم ساختار است و هم فرآیند. امپراتوری، چنانکه در آرای «آنتونیو نگری»، نظریهپرداز مارکسیست ایتالیایی و یکی از رهبران سابق بریگاد سرخ بسط داده شده، محصول همزمان فروپاشی اقتدار قدرتهای جهانی از پس موج استعمارزدایی و همچنین یکهتازی سرمایه و جهانیسازی در برپایی نظم نوین اقتصادی است؛ یک نظم اقتصادی جهانیشده که از رهگذر تحکیم تنها یک حاکمیت جهانی گسترش مییابد. به گمان نگری و همکار او، «مایکل هارت»، این امپراتوری ناهمگون اگرچه نمیتواند خود را بهکلی از جنگها و منازعات معاف کند، اما حداقل آنان را به پدیدههایی بدل میکند که با ساختار امپراتوری، نسبتی درونی دارند. درست همین درونیسازی منازعات از سوی امپراتوری است که برخلاف امیدواری نگری و هارت در برانگیختن مقاومت «انبوه خلق»، از بخت بد امکانی بالقوه برای بنیادگرایان فراهم آورده تا با بازآرایی خود، مشعل تروریسم را روشن نگاه دارند. ماهیت پیوندی
تروریسم متأخر از همین دریچه قابل تبیین است. «ابوبکر ناجی» در کتاب «اداره توحش» که در سال 2006 و برای ترسیم خطوط کلی برپایی یک خلافت اسلامی نگاشته شده است، از بازگشت نظم جهانی به پیش از موافقتنامه «سایکس-پیکو» سخن میگوید. این قرارداد در حقیقت سازشی سری بین دولتهای بریتانیا و فرانسه بود که با موافقت امپراتوری روسیه در اوج جنگجهانی اول و به منظور تقسیم قلمرو امپراتوری عثمانی پس از فروپاشی احتمالیاش منعقد شد. به فعلیترساندن سودای نویسنده کتاب که به گمان بسیاری همان «ابوبکر البغدادی»، خلیفه خودخوانده داعش است، متضمن جابهجایی حدود مفروض تروریسم بود. بنابر ادعای «بروس هافمن»، یکی از تاثیرگذارترین محققان در حوزه تروریسم، خودداری آگاهانه از درگیری با نیروهای نظامی دشمن در میدان جنگ، عدم تلاش برای تصرف سرزمین و امتناع از اعمال حاکمیت مستقیم بر تودههای مردم در سطح ملی یا محلی، از الزامات دستهبندی تروریسم سنتی به عنوان یکی از انواع خشونت سیاسی است. این در حالی است که تقریبا همه ما به ماهیت جنگافروزیهای داعش در عراق و سوریه و همپیمانان تروریست آن در اقصینقاط جهان که آمیزهای از تاکتیکهای جنگی، چریکی،
تروریستی و تبهکارانه است، آشناییم. تصرفات سرزمینی، ساختار سازمانی انعطافپذیر، گردش حیرتانگیز مالی، برپایی نظامهای مخصوص اجتماعی، بیاعتنایی به قوانین بینالملل، ترور کور در کنار ترور شخصیتهای نمادین، شیوههای نوین جذب نیرو، تنوع در آرایش نیروهای نظامی و بهکارگیری ماهرانه فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی، ما را متقاعد میکند با پدیدهای پیوندی روبهروییم که اگر بنا به خطکشیهای سنتی باشد، از اطلاق عنوانی مشخص به آن عاجزیم. اما درست همینجاست که تعبیر تقلیلگرایانه «ریمون آرون»، فیلسوف لیبرال فرانسوی از تروریسم چارهگشاست: «یک عمل خشونتآمیز هنگامی تروریستی خوانده میشود که تاثیرات روانی آن نامتناسب با پیامدهای صرفا فیزیکیاش باشد.» بیدلیل نیست که با پیشرفت فناوریهای نوین، تروریسم هر روز بیشازپیش به یک فرآیند ارتباطی با مخاطبانی خارج از محدوده قربانیان بدل میشود. قرابت آشکار تروریسم متأخر به «نمایش» در معنای دبوری آن، یعنی «نمایش» به منزله حداعلای ایدئولوژی، البته رقیب را از صحنه دور کرده است. درحالیکه خیز تروریسم به سوی فضای سایبر، چشماندازی هولناک از بالقوگیهای خشونت ترسیم کرده، دولتمردان و
اربابان امپراتوری روی از دوربینها برگرداندهاند. آنان به خوبی دریافتهاند اگر میخواهند از نو در منجلابی چون ویتنام نیفتند، باید دوربینها را خاموش کنند؛ جز آن بزنگاههایی که بازو در بازوی یکدیگر، خیابانی محصور را صحنه نمایش مخالفت خود با تروریسم میکنند.
تروریسم چیست؟ پاسخ وزارت دفاع ایالات متحده چنین است: «تهدید یا توسل از پیش برنامهریزیشده به خشونت برای القای ترس، چنانکه دولتها یا جوامع را به منظور دستیابی به اهدافی عموما سیاسی، مذهبی یا ایدئولوژیک تحت فشار گذاشته یا مرعوب کند.» نمیگویم درست همینجا، اما این نوشته میتوانست حداکثر تا چند سطر دیگر خاتمه یابد؛ یا شاید هم نه، اصلا نیازی نیست تا با کنکاش در میان بیش از 70 تعریف رسمی از تروریسم، برخی را به خوشایند خود از پس یکدیگر ردیف کنیم. در حقیقت، این نوشته خیلی پیشتر از آنکه آغاز شود، پایان یافته است؛ یعنی همان موقع که «تحریک طالبان» به منظور ارعاب ارتش پاکستان، دیواری کوتاهتر از دانشآموزان مدرسهای در پیشاور نیافت؛ آنهنگام که انبوه اجساد رهاشده غیرنظامیان در خیابانها و تپههای مشرف به شهر بقا در نیجریه، حتی نایی برای بازماندگان برای سنجش ابعاد کامل جنایت بوکوحرام باقی نگذاشت؛ همان لحظهای که خارجشدن گلوله از لوله تفنگ برادران کواشی، پاریس را به نبض جهان بدل کرد و هرآینه که نه، فقط در عراق و سوریه، بلکه در چهارگوشه جهان جانی قربانی اعمال تروریستی میشود. تروریسم امروزه چنان حیات اجتماعی ما را در چنبره خود گرفته که کمتر کسی از طرحریزی بنمایه آن عاجز است. کاربرد غیرقانونی و نظاممند زور و خشونت، ایجاد ترس و وحشت در بین عموم و واداشتن دولتها به تحقق مطالبات اغلب سیاسی و ایدئولوژیک از سوی عناصری خارج از دایره مقبول جامعه میزبان، قدر مشترک تقریبا تمامی حدود و پنداشتهای رایج در قبال پدیده تروریسم است. اما این ماهیت بینالاذهانی بیشتر از آنکه ما را به مفهومی واحد رهنمون کند، مولد انشقاقی هستیشناختی است.
ترس، روح را میخورد
هرگونه تلاش برای تعریف تروریسم، در واقع تقلایی بر سر اثبات حقانیت سوژه است. داغ تروریسم، به مثابه مفهومی ذاتا جدلبرانگیز، نهتنها بر پیشانی برچسبخوردگان خودنمایی میکند، بلکه اغلب دامان تشریحکنندگان و برچسبزنندگان را نیز رها نمیکند. بیدلیل نیست که در هر صورتبندی نوعی از تروریسم، فارغ از شرایط عینی، زمینههای سیاسی و تاریخی سوژه تعیینکننده است. کافی است برای مدتی جایگاه ناظر و چهبسا قربانی را وانهاده و خود را در مقام تروریست یا قدرت حاکمه بنشانیم. اشغال هرکدام از این جایگاهها و موضع اخلاقی متعاقب آن، چشماندازی دگرگون در پیش رویمان میگشاید. اگر تروریسم از منظر دولت، به معنای عام آن، تهدیدی متوجه نظم و موجودیت آن است، اما از دیدگاه عاملان آن، سلاح ضعیفان در راستای برپایی نظمی نوین است. حتما شنیدهاید «آنکه برای عدهای تروریست است، برای دیگری مبارز راه آزادی است»؛ و حتما دیدهاید برخی تروریستهای دیروز را که امروز بر کرسیهای ریاستجمهوری تکیه زدهاند. «یاسر عرفات»، رهبر درگذشته «سازمان آزادیبخش فلسطین» روزگاری در مجمع عمومی سازمان ملل چنین سخن گفته بود: «تفاوت بین یک انقلابی و یک تروریست در
منطق جنگ و مبارزه آنان نهفته است، چراکه بههیچوجه نمیتوان آنکس را که بر آرمانی بحق ایستادگی کرده و برای آزادی و آزادسازی سرزمین خود از چنگال متجاوزان و استعمارگران میجنگد، تروریست نامید... در غیراینصورت، بسیاری از شمایی که در این مجمع حضور دارید نیز تروریست محسوب میشدید.» اما همیشه نیز چنین نبوده که لفظ تروریسم دافعهای اخلاقمدارانه داشته باشد. آنارشیستهای اولیه که تحت لوای ایده «تبلیغات از طریق عمل»، قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم را عرصه یکهتازی خود کرده بودند، هیچ ابایی از بردوشکشیدن عنوان تروریست نداشتند. قضیه آنجایی جالبتر میشود که بدانیم دفاعیات «ورا زاسولیچ»، یکی از اعضای «خلقگرایان» روسیه (نارودنیکها) و از رهبران آتی منشویکها، مبنی بر لزوم مجازات ظالمان و متعدیان، اگرچه دادگاه تزاری را نسبت به تبرئه او از اتهام سوءقصد به جان رییسپلیس سنتپترزبورگ مجاب کرد، اما هیچگاه همدلی رهبران جنبش مارکسیستی را به دنبال نداشت. مخالفت اصولی مارکسیسم البته به ارزشگذاریهای مرسوم اخلاقی بازنمیگردد؛ بلکه اگر بخواهیم از زبان «لئون تروتسکی»، نظریهپرداز و انقلابی روس سخن بگوییم، دستکم گرفتن نقش
تودهها در بیدارسازی طبقاتی و القای ضعف و ناتوانی به سوژههای اصیل انقلابی، اصلیترین آفت تروریسم است.
تروریسم، آنگاه که بر قالب واژگان تحمیل میشود، همچون ترومایی که در رانه مرگ متجلی است، به امر واقع لاکانی پهلو میزند؛ آن هسته سخت و درعینحال بیثبات از لحاظ هستیشناختی که با وامگیری از «سائول کریپکی»، فیلسوف و منطقدان آمریکایی، پارهسنگی در مسیر نمادینهسازی خود است. به قول «اسلاوی ژیژک»، امر واقع یا به طور مشخص تروما از نمادینهشدن سر باز زده و درست هنگامیکه میخواهیم آن را در ایجابیتاش به چنگ آوریم، ناپدید میشود. این مازاد لاکانی در حقیقت، بازتابی است هرچند ناهمگون از سیالیت تروریسم، وضعیتی که بیش از هرچیز ثمره اجتنابناپذیر سلطه «مدرنیته سیال» بر جوامع متأخر است. دگردیسی بیوقفه چارچوبها و نهادهای اجتماعی و عدمقطعیت، همان عصارهای است که «زیگموند باومن»، فیلسوف پسامدرن لهستانی، به منزله شاخصه دوران گذار به پستمدرنیته یا آنچه خود مدرنیته سیال میخواند، مطرح میکند. ساختارهای اجتماعی چنان به سرعت تغییر شکل میدهند که گوشبهزنگی در دقایق معین تاریخی، ما را از غافلگیری نسبت به آینده در امان نمیدارد. این واقعیت در مورد شیوه رویارویی ما با پدیده تروریسم نیز صادق است. رهبران تروریستی کشته
میشوند و رهبرانی جدید سر برمیآورند؛ تازه اگر امروزه دیگر نیازی به رهبر باشد. گروههای محلی و ملی تروریستی نابود میشوند و تروریسم ابعادی بینالمللی مییابد. راهبردهای پیشرفته ضدتروریسم تدوین میشوند و تروریستها به دام سودای تصرفات سرزمینی میافتند. شیوههای سنتی تروریسم خشکانده میشوند و تروریستها به اتکای فناوریهای نوین، عرصه جدالی تازه مییابند. تو گویی دولتها همواره دیر میرسند؛ پناهگاهی را کشف میکنند که از خاکستر آتش ساکنان پیشین آن دیگر حتی هیچ دودی برنمیخیزد. سوال اینجاست: اکنون که سهم ما از این ترومای تاریخی، معصومیتی ازدسترفته است، مواجهه با این سیل سیال خانمانبرانداز چگونه ممکن است؟ پرسشی خطیر که میتواند در سایه شعار کلیدی تروریسم (هدف، وسیله را توجیه میکند)، از دو سو ما را به دام بیندازد: یک سر طیف، غیریتبخشی به تروریسم است که دلبستگی به اهداف تروریستها را مشارکت در جرم تلقی میکند و در سوی دیگر، ترسیم چهره تروریست به عنوان یک قربانی است که حتی تا آستانه مشروعیتبخشی به «وسیله» نیز پیش میرود؛ بنابراین شاید بهتر باشد برای رهایی از این دوگانه، از خلال ردگیری نیروهای ناهمساز و
آنتاگونیسمهای محوری و برسازنده تروریسم در طول تاریخ، بر بنیانهای این شعار نور بیفکنیم. بیایید از نو پرسش ابتدایی را به شیوهای دیگر مطرح کنیم، شاید اینبار از فوریت سیاسی بیشتری برخوردار باشد: نسبت بین تروریسم و دولت، به معنای عام آن، چیست؟
وقایع نگاری یک خودکشی
واژه «تروریست» مطابق انتظار از پس یک انقلاب، زاده شد و «درندگان دوزخی» احتمالا اولین تعبیری بود که همنشین این لفظ شد. ششسال پس از آغاز انقلاب کبیر فرانسه، «ادموند برک» از این واژه برای توصیف انقلابیونی استفاده کرد که با نظم مستقر و نظام پادشاهی درافتادند. بااینحال، سخت در اشتباه هستید اگر تصور کنید مراد این سیاستمدار و فیلسوف محافظهکار ایرلندی از تروریسم، خشونتهای پیشاانقلابی بود. تروریسم در معنای اولیه آن، چنانکه در نسخه سال 1798 دیکشنری فرهنگستان زبان فرانسه آمده است، یک رژیم ترور و در حقیقت نام رسمی دستگاه دولت برآمده از انقلاب بود که طی سالهای 1793 و 1794 برای مدت 10 ماه زمام امور را در دست داشت. «ژاکوبنها»، به رهبری«ماکسیمیلیان روبسپیر»، با اتکا بر این باور که ایجاد وحشت لازمه استحکام یک دولت نوپا و شکننده انقلابی است، چشمانداز دموکراتیک فرانسه را بسته به موفقیت خود در ترور مخالفان و ضدانقلابیون میدیدند. آنان با نام فضیلت گام در مسیر ترور گذاشتند. از روبسپیر چنین نقل شده است که ترور بدونفضیلت، شرارت است و فضیلت بدون ترور، درمانده خواهد ماند؛ فضیلتی که به زعم ژاکوبنها احتمالا از صافی
«کمیته نجات ملی» و دادگاههایی انقلابی به دست میآمد که اغلب فقط برپایه سوءظن، حکم به اعدام دستکم 200هزار نفر دادند. با این اوصاف، پربیراه نیست اگر واژه مدرن تروریسم را مولود انقلاب بدانیم. «پاتریس گینیفی»، از مطرحترین مورخان انقلاب فرانسه بر این باور است که رژیم ترور نه واکنشی به شرایط بود و نه محصول یک ایدئولوژی. این دوران حتی ناشی از سودای ژاکوبنها برای تحقق فضیلتی آرمانشهری نیز نبود، بلکه ثمره دینامیکهای انقلابی و برخاسته از ماهیت امر انقلابی بود؛ همان سرچشمهای که همواره نهال تروریسم دولتی را آبیاری کرده است. رژیم ترور شاید با سقوط روبسپیر در نهم ترمیدور پایان یافته باشد، اما از آن پس و با ظهور توتالیتاریسم در قرن بیستم بارها سایه وحشت خود را، چه در پیشگیری از انقلاب و چه در تیمار آن، بر مخالفان و انقلابیون گسترده است. اما جوخههای مرگ، حکومتهای سرکوبگر و دولتهای جنگطلب آن تصویری نیستند که عموم مردم از تروریسم در ذهن دارند، حتی اگر در میزان سبعیت و دامنه قربانیان دستکمی از گروههای تروریستی غیردولتی نداشته باشند.
تروریسم غیردولتی، چه در عرصه ملی و چه در ابعادی بینالمللی، نهتنها همواره خود را در تقابل با نظم حاکم تعریف کرده، بلکه این قسم از بدهبستانهای خصمانه با قدرت مستقر، قطبنمای آن برای فتح سنگرهای بعدی بوده است. بنابراین، تعقیب دگرگونیهای کلان سیاسی و اجتماعی و همچنین تحولات فکری، احتمالا بهترین مجال برای ترسیم سیر تطور تروریسم در دوران مدرن است. دراینمیان و فارغ از هرگونه قضاوت اخلاقی، با سهپارادایم جهانشمول روبهروییم که دوشادوش اقتدار دولتی، آماج ستیزهجویی تروریستها قرار گرفتهاند؛ پارادایمهایی که هریک در واقع چهره بزکشده دیگری است. سرمایهداری اولین سیبلی بود که تروریسم را پس از قریب به یک سده، احیا کرد. انقلاب صنعتی، انباشت روزافزون سرمایه و رشد بورژوازی، موجی از آرمانهای سوسیالیستی و مارکسیستی را در گوشهوکنار اروپا و آمریکا به راه انداخت؛ اما میراث مارکس بهتنهایی کافی نبود تا پیروان او را برای پایاندهی به استثمار طبقه کارگر به ترور متوسل کند. نسخه ترور هنوز چیزی کم داشت، و «تبلیغات از طریق عمل» همان عنصر گمشده بود. «کارلو پیساکانه»، متفکر ایتالیایی، به عنوان اولین کسی که این ترکیب را جعل
کرد، ایدهها را نشأتگرفته از اعمال و خشونت را لازمه آگاهیبخشی و جلبتوجه عموم نسبت به آرمانهای سوسیالیستی و در نهایت بسیج تودههای انقلابی میدانست؛ نگرهای که اگرچه از سوی اغلب انقلابیون مارکسیست و سوسیالیست پذیرفته نشد، اما به هیبت آنارشیسم و خصومت عمیق آن با مالکیت و نهادهای قدرت درآمده و در دو دهه پایانی قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم، از روسیه و فرانسه و ایتالیا تا ایالاتمتحده و آرژانتین را دستخوش اعمال تروریستی قرار داد. نیمه دوم قرن هجدهم همچنین شاهد فروپاشی تدریجی نظم حاصل از پیمان وستفالیا و برهمخوردن تعادل قدرتهای جهانی بود. صدای لرزش ستونهای دو امپراتوری بزرگ عثمانی و هابسبورگ که سایهای از اقتدار گذشته خود بودند، گونهای از تروریسم را رواج داد که نه به دنبال سرنگونی سلطنت بود و نه ماهیتی آنارشیستی داشت. مبارزه با امپریالیسم جدیدترین انگیزه استقلالطلبانی بود که اگر بشود آنان را تروریست خواند، اینبار برخلاف گذشته از اقبال عمومی وسیعی برخوردار بودند. جنبشهای ملیگرایانه و جداییخواهانه که از همان دهههای پایانی قرن نوزدهم در منطقه بالکان و ایرلند نضج گرفته و حتی آتش جنگی جهانی را
برانگیخته بودند، با پایان جنگجهانی اول و امضای معاهده صلح ورسای، تکثیر شدند. در حقیقت این فروپاشی کامل آخرین امپراتوریها و چشمانداز تولد دولت-ملتهایی جدید، فارغ از تنشهای قومی بود که نوک پیکان بهاصطلاح تروریستها را متوجه استعمار- این نام جدید امپریالیسم- کرد؛ عرصهای که در سالهای اولیه پس از جنگ دوم جهانی نیز با شدتیافتن مساله فلسطین و استقلال الجزایر، همچنان جولانگاه اصلی مبارزه بود؛ اما شکست استعمار، تروریسم را همچون تیری که از کمان رها شده، حیاتی تازه بخشید. اکنون که جهانیسازی فرهنگی و اقتصادی، دیگر نه یک خیال دوردست، بلکه فرآیندی در حال تکمیل بود، برچسب تروریسم نصیب سازمانهای چپگرای رادیکالی چون «فراکسیون ارتش سرخ» (بادرماینهوف) در آلمان، «بریگاد سرخ» در ایتالیا و «هواشناسان» در ایالاتمتحده شد که طی دهههای 70 و 80 و دلزده از جنگ و اصلاحات درصدد بودند با اتخاذ راهبرد جنگ چریکی شهری از همتایان لاتین خود، تغییری بنیادین در نظامهای اجتماعی و سیاسی پدید آورند.
اضطراب دروازهبان از ضربه پنالتی
1968با نوید جهانی نو و بدون محدودیت فرا رسیده بود؛ وعدهای که حداقل درمورد تروریسم ناخواسته محقق شد. ازآنپس، تروریسم که خود را تنها آنتیتز جهانیشدن میدانست، دیگر پدیدهای محصور در مرزها نبود. تروریسم بینالملل، نامآشناترین نماینده خود را بنیادگرایانی اسلامی میدید که از دهه80 میلادی و پس از بسیج دستکم 25هزار جنگجوی سنی افراطی از سوی ایالات متحده برای بیرونراندن اتحاد جماهیر شوروی از افغانستان، یکهتاز عرصه ترور و خشونت بودند. البته این اولینبار نبود که انگیزههای هرچند افراطگرایانه مذهبی آبشخور تروریسم میشدند.
برای کشف مابازای تروریسم متأخر باید به پیشاتاریخ آن رجوع کنیم؛ یعنی همانجایی که کارزار ترور قرن اول میلادی از سوی فرقه یهودی سیکاری در کشتن هرآنکس که دعوت به جنگ با امپراتوری روم را نمیپذیرفت، کهنترین نمونه از تلفیق تروریسم مذهبی و ملیگرایانه را رقم میزند. همچنین میتوان به تاگهای هندی اشاره کرد که به مدت شش قرن، ترجمان بنیادگرایی مذهبی بودند؛ اما این به آن معنا نیست که جهش اخیر تروریسم، اگر بخواهیم از واژگان «ارنستو لاکلائو» و «شانتال موفه»، نظریهپردازان دموکراسی رادیکال بهره بگیریم، به مثابه بازگشت «امر باستانی»، فقط انحرافی موقت از مسیر پیروزمندانه لیبرالدموکراسی باشد؛ بلکه درست برعکس، سیمای جدید تروریسم که به لطف خشونتهای عریان داعش، از عصر روشنگری به بعد تقریبا هیچ نظیری به خود نمیبیند، ثمره تجسد هر سه دشمن پیشین آن، یعنی سرمایهداری، امپریالیسم و جهانیشدن در یک کالبد است. امپراتوری که زوال تدریجی آن دوران طلایی تروریسم مدرن را رقم زده بود، اکنون در هیاتی سراپا متفاوت و چهبسا معارض با گذشته خویش بازگشته است. گروه تروریستی داعش و بسیاری از دیگر اسلامگرایان افراطی، به مانند اسلاف قرون
وسطایی خود اینبار نیز به مصاف امپراتوری رفتهاند؛ اما عدمپایبندی آنان به سنت جبارکشی، تنها تمایز این دو سنخ از تروریسم نیست. تروریسم متأخر یک امپراتوری فاقد مرکز و قلمروزداییشده را پیشروی خود میبیند که درعینحال، هم ساختار است و هم فرآیند. امپراتوری، چنانکه در آرای «آنتونیو نگری»، نظریهپرداز مارکسیست ایتالیایی و یکی از رهبران سابق بریگاد سرخ بسط داده شده، محصول همزمان فروپاشی اقتدار قدرتهای جهانی از پس موج استعمارزدایی و همچنین یکهتازی سرمایه و جهانیسازی در برپایی نظم نوین اقتصادی است؛ یک نظم اقتصادی جهانیشده که از رهگذر تحکیم تنها یک حاکمیت جهانی گسترش مییابد. به گمان نگری و همکار او، «مایکل هارت»، این امپراتوری ناهمگون اگرچه نمیتواند خود را بهکلی از جنگها و منازعات معاف کند، اما حداقل آنان را به پدیدههایی بدل میکند که با ساختار امپراتوری، نسبتی درونی دارند. درست همین درونیسازی منازعات از سوی امپراتوری است که برخلاف امیدواری نگری و هارت در برانگیختن مقاومت «انبوه خلق»، از بخت بد امکانی بالقوه برای بنیادگرایان فراهم آورده تا با بازآرایی خود، مشعل تروریسم را روشن نگاه دارند. ماهیت پیوندی
تروریسم متأخر از همین دریچه قابل تبیین است. «ابوبکر ناجی» در کتاب «اداره توحش» که در سال 2006 و برای ترسیم خطوط کلی برپایی یک خلافت اسلامی نگاشته شده است، از بازگشت نظم جهانی به پیش از موافقتنامه «سایکس-پیکو» سخن میگوید. این قرارداد در حقیقت سازشی سری بین دولتهای بریتانیا و فرانسه بود که با موافقت امپراتوری روسیه در اوج جنگجهانی اول و به منظور تقسیم قلمرو امپراتوری عثمانی پس از فروپاشی احتمالیاش منعقد شد. به فعلیترساندن سودای نویسنده کتاب که به گمان بسیاری همان «ابوبکر البغدادی»، خلیفه خودخوانده داعش است، متضمن جابهجایی حدود مفروض تروریسم بود. بنابر ادعای «بروس هافمن»، یکی از تاثیرگذارترین محققان در حوزه تروریسم، خودداری آگاهانه از درگیری با نیروهای نظامی دشمن در میدان جنگ، عدم تلاش برای تصرف سرزمین و امتناع از اعمال حاکمیت مستقیم بر تودههای مردم در سطح ملی یا محلی، از الزامات دستهبندی تروریسم سنتی به عنوان یکی از انواع خشونت سیاسی است. این در حالی است که تقریبا همه ما به ماهیت جنگافروزیهای داعش در عراق و سوریه و همپیمانان تروریست آن در اقصینقاط جهان که آمیزهای از تاکتیکهای جنگی، چریکی،
تروریستی و تبهکارانه است، آشناییم. تصرفات سرزمینی، ساختار سازمانی انعطافپذیر، گردش حیرتانگیز مالی، برپایی نظامهای مخصوص اجتماعی، بیاعتنایی به قوانین بینالملل، ترور کور در کنار ترور شخصیتهای نمادین، شیوههای نوین جذب نیرو، تنوع در آرایش نیروهای نظامی و بهکارگیری ماهرانه فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی، ما را متقاعد میکند با پدیدهای پیوندی روبهروییم که اگر بنا به خطکشیهای سنتی باشد، از اطلاق عنوانی مشخص به آن عاجزیم. اما درست همینجاست که تعبیر تقلیلگرایانه «ریمون آرون»، فیلسوف لیبرال فرانسوی از تروریسم چارهگشاست: «یک عمل خشونتآمیز هنگامی تروریستی خوانده میشود که تاثیرات روانی آن نامتناسب با پیامدهای صرفا فیزیکیاش باشد.» بیدلیل نیست که با پیشرفت فناوریهای نوین، تروریسم هر روز بیشازپیش به یک فرآیند ارتباطی با مخاطبانی خارج از محدوده قربانیان بدل میشود. قرابت آشکار تروریسم متأخر به «نمایش» در معنای دبوری آن، یعنی «نمایش» به منزله حداعلای ایدئولوژی، البته رقیب را از صحنه دور کرده است. درحالیکه خیز تروریسم به سوی فضای سایبر، چشماندازی هولناک از بالقوگیهای خشونت ترسیم کرده، دولتمردان و
اربابان امپراتوری روی از دوربینها برگرداندهاند. آنان به خوبی دریافتهاند اگر میخواهند از نو در منجلابی چون ویتنام نیفتند، باید دوربینها را خاموش کنند؛ جز آن بزنگاههایی که بازو در بازوی یکدیگر، خیابانی محصور را صحنه نمایش مخالفت خود با تروریسم میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.