|

بحثی مبنایی پیرامون «بازدارندگی هسته‌ای»

احمد شیرزاد.استاد فیزیک دانشگاه صنعتی اصفهان


«بازدارندگی هسته‌ای» اصطلاحی است که در ادبیات سیاسی امروز جهان به‌عنوان یک راهبرد اساسی دفاعی به‌کار برده می‌شود. این اصطلاح در بالاترین سطح خود به‌معنی تجهیز یک کشور به سلاح‌های هسته‌ای برای برقراری نوعی موازنه مثبت قوای دفاعی- تهاجمی در برابر رقباست. در سطوح پایین‌تر، این فرآیند می‌تواند به داشتن قدرت انفجاری هسته‌ای در حد انجام آزمایش زیرزمینی یا در حد احاطه به حلقه‌های اصلی فناوری تولید سلاح هسته‌ای محدود بماند. صرف‌نظر از سیاست رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران، این موضوع فی‌نفسه از اهمیت نظری بسیار زیادی برخوردار است که متاسفانه با وجود این اهمیت، کمتر در عرصه افکارعمومی و حتی صاحب‌نظران سیاسی- اجتماعی به‌صراحت مورد بحث قرار گرفته است. به‌زعم نگارنده برای هر فرد یا جریان سیاسی که به‌نحوی در موضوع هسته‌ای ایران ورود پیدا می‌کند، داشتن نوعی دیدگاه نسبت به بحث بازدارندگی هسته‌ای مقدم بر هر نوع موضع‌گیری دیگر است. ازسوی‌دیگر، مبهم‌گویی در این مساله و نبودصراحت در بیان، افکارعمومی و حتی خواص سیاسی و مدیران کشور را از داشتن دید روشن و آگاهی کافی در موضوعی که با سرنوشت آحاد جامعه مربوط است، محروم می‌کند. در این نوشتار تلاش دارم در این موضوع مهم، فتح‌بابی داشته باشم و به تحلیل برخی از جوانب موضوع و دیدگاه‌های مختلف در مورد آن بپردازم.
1-شناخت دقیق تهدیدها
برخی تحلیلگران سیاسی با دست‌گذاشتن روی تهدیدهای راهبردی امنیتی نسبت به ایران، بر ضرورت برخورداری کشور از نوعی توانمندی استراتژیک که ضامن امنیت درازمدت باشد تاکید دارند. این تهدیدها ازجمله شامل تسلیح همسایه شرقی ما از سویی و رژیم اسراییل ازسوی‌دیگر به صدها کلاهک هسته‌ای و قدرت‌گرفتن جریان‌های افراطی غیرمسوول در منطقه در کنار خرید سالانه ده‌هامیلیارددلار اسلحه توسط برخی از همسایگان جنوبی ماست. هرچند تهدیدهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای علیه ایران بسیار جدی است و نباید با کم‌اعتنایی و باری‌به‌هرجهت از کنار آنها گذشت؛ اما درست به‌همین‌دلیل باید با آنها بسیار علمی و دقیق روبه‌رو شد. هر نوع انباشت سلاح و تجهیزات نظامی در منطقه باید با دقت رصد شود و با نگاه دقیق کارشناسانه مورد تدقیق و بررسی قرار گیرد. این کار نیازمند بحث جدی صاحب‌نظران و متخصصان مسایل راهبردی است. یک مشکل جدی در این ارتباط، آن است که این قبیل بحث‌ها متاسفانه اغلب در فضاهای محدود صورت می‌گیرد. این می‌تواند باعث شود بزرگ‌نمایی‌های بیش از حد یا ساده‌انگاری‌های خوش‌بینانه شده و از چکش نقد صاحب‌نظران و متخصصان دلسوزی که ممکن است راهی به این‌گونه مناسبات نداشته باشند، مصون بماند. درهرحال انباشت نامتجانس و نامتعارف اسلحه‌های پیشرفته در منطقه باید با نگاهی حکیمانه و دقیق و به‌دوراز بزرگ‌نمایی‌ها مورد بحث قرار گیرد. درارتباط با انباشت سلاح‌های هسته‌ای توسط برخی از کشورهای منطقه- که درحال‌حاضر به‌جز پاکستان و اسراییل مصداق دیگری ندارد- به‌زعم نگارنده موثرترین شیوه، پرچمداری شعار خلع سلاح هسته‌ای و عاری‌کردن منطقه از سلاح‌های هسته‌ای توسط ایران است. اگر ملت‌های منطقه خطر انباشت تسلیحات هسته‌ای را به‌درستی درک کنند و جنبش‌های ضد سلاح هسته‌ای در منطقه قوت گیرد، فشار اجتماعی و مردمی مناسبی در سطح منطقه علیه کشورهایی که در مسابقه هسته‌ای وارد شده و تن به پیمان مترقی ان.پی.تی نمی‌دهند بیشتر خواهد شد. حتی اگر امکان پیوستن احتمالی این کشورها به پیمان یادشده فراهم نشود یا نخواهند به‌هرنحو به خلع سلاح هسته‌ای تن در دهند، در چنان شرایطی حداقل اتفاقی که خواهد افتاد رفتار مسوولانه‌تر این دولت‌ها خواهد بود و درعین‌حال انعکاس نگرانی‌های مردم کشورهای منطقه نسبت به تسلیح هسته‌ای یکی، ‌دو دولت می‌تواند فشارهای جهانی علیه آنها را افزایش دهد. ازدیگرسو هر نوع شائبه‌ای در مورد فعالیت به‌منظور ایجاد موازنه مثبت در برابر قدرت‌های هسته‌ای منطقه و افزودن بر توانمندی استراتژیک هسته‌ای رقبای جدید، زمینه را برای انباشت سلاح‌های هسته‌ای توسط قدرت‌های موجود به‌گونه‌ای به‌مراتب بهتر فراهم می‌کند. شائبه فعالیت هسته‌ای به‌منظور کسب توانمندی نظامی در ایران به‌شکل پرونده باز و جنجالی که طی یک دهه گذشته به بزرگ‌ترین مسئله سیاست خارجی ایران تبدیل شده است، در کنار شعارهای تند و نسنجیده دولت احمدی‌نژاد در نفی هولوکاست نه‌تنها به ایران قدرت بازدارندگی نداد، بلکه رژیم اسراییل را در دنبال‌کردن یک برنامه هسته‌ای در افکارعمومی کشورهای غربی محق‌تر از پیش جلوه داد. گمان نگارنده این است که بازماندن پرونده هسته‌ای ایران بیش از هر چیز، اسراییل را منتفع خواهد ساخت. برای این موضوع، دلایل متعددی قابل ذکر است که مهم‌ترین آنها داشتن توجیه کافی برای تسلیح هسته‌ای و انباشت بی‌سابقه کلاهک‌های هسته‌ای است. مخالفت لجوجانه اسراییلی‌ها با حل‌وفصل پرونده هسته‌ای ایران در همین راستا قابل درک است. اما نکته اساسی، آن است که سیاست رسمی و اعلام‌شده جمهوری اسلامی بر مبنای فتوای مقام‌معظم‌رهبری پرهیز از تولید و انباشت سلاح‌های هسته‌ای و همینطور واردنشدن در مسابقه تسلیح هسته‌ای است. به بیان دیگر، کشور ایران از مدت‌ها پیش از چنین بحثی عبور کرده و تصمیم خود را مبنی بر پرهیز از سیاست هسته‌ای تسلیحاتی گرفته است. رهبری نظام در نطق مهمی در سال‌های آخر دولت گذشته، در تبیین سیاست راهبردی نظام جمهوری اسلامی برای پرهیز از سلاح هسته‌ای دلیلی آوردند که عمیقا قابل توجه است. ایشان فرمودند (قریب به مضمون): «ایران بر فرض داشتن سلاح هسته‌ای، آن را به کجا می‌خواهد بزند...» به بیان دیگر بر فرض وجود سلاح هسته‌ای، ایران کلاهک‌های خود را به کجا نشانه بگیرد، به سمت مردم فلسطین، مردم اروپا، مردم مسلمان کشورهای منطقه یا...؟ کجای دنیا می‌توان انسان‌هایی را یافت که با معیارهای اخلاقی و اسلامی جمهوری اسلامی ایران تمام مردم آن، مهدورالدم باشند؟ من این استدلال را بسیار قاطع و جدی می‌دانم که با صراحت راه رویارویی با خطرات منطقه‌ای و تهدیدهای گوناگونی که علیه ایران وجود دارد را در توانمندی تسلیحاتی هسته‌ای نمی‌پندارد.
2- چهار راهبرد اساسی
در بین نخبگان سیاسی ایران در داخل و خارج کشور چهار دیدگاه متفاوت نسبت به راهبرد مطلوب هسته‌ای کشور وجود دارد که به اختصار به شرح زیر هستند:
الف- گروهی، به‌صراحت، مسیر ایده‌آل را مسیر کره شمالی می‌دانند؛ یعنی تلاش برای کسب فناوری هسته‌ای در چهارچوب مجاز بین‌المللی تا جایی‌که امکان‌پذیر است و سپس خروج ناگهانی از این مسیر، یعنی خروج از پیمان ان.پی.تی و تلاش برای انجام آزمایش هسته‌ای و نهایتا تولید سلاح هسته‌ای در کمترین زمان ممکن.
ب- گروهی دیگر به‌دلیل مصلحت‌سیاسی رفتن به سمت تولید سلاح هسته‌ای را توصیه نمی‌کنند؛ اما معتقدند باید مسیر خود را به سمت تولید سلاح تا جایی‌که می‌شود کوتاه کنیم و آمادگی داشته باشیم تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن بتوانیم در صورت لزوم، سلاح هسته‌ای تولید کنیم. به بیان صریح‌تر می‌گویند سلاح هسته‌ای نسازیم اما بلد باشیم که بسازیم و ضمنا مواد و تجهیزات لازم برای این کار را در دسترس داشته باشیم.
ج- گروه سوم تنها توصیه می‌کنند که ما دانش هسته‌ای راهبردی را فرا بگیریم و از مرزهای ممنوعه غربی‌ها برای کسب این دانش عبور کنیم، اما لزومی ندارد در عمل گامی در این زمینه برداریم. از دید این گروه کافی است در خلال فعالیت‌های مجاز هسته‌ای و در چهارچوب صلح‌آمیز پیمان ان.پی.تی، دانش فنی هسته‌ای را کسب کنیم، ولی بهتر است حساسیت‌های جهانی را علیه کشور خود برنینگیزیم.
د- گروه چهارم معتقدند اساسا بهتر است به فناوری هسته‌ای از هیچ نوع زاویه استراتژیک نگاه نکنیم و هر نوع عطای نگاه استراتژیک به این دانش را به لقایش ببخشیم. این گروه بر این باورند که توانمندی استراتژیک هسته‌ای چه در سطح عمل و چه در سطح دانش فنی برای هیچ ملتی قدرت نمی‌آورد.
تفکر نخست در میان کارشناسان علوم سیاسی در ایران طرفدارانی دارد. یکی از چهره‌های بارز این تفکر که از دیرباز مشوق برای حرکت به سمت توانمندی راهبردی هسته‌ای بوده است و اخیرا به‌عنوان یک چهره دارای وجاهت دانشگاهی در گردهمایی‌های جریان موسوم به «دلواپسی» فعال شده است شاه‌بیت اعتقاداتش را در همایشی موسوم به «خط قرمز» به تاریخ 23/4/1393- که در اغلب رسانه‌های مکتوب و مجازی کشور بازتاب یافت- چنین بیان می‌کند:
«... چینی‌ها معتقد بودند که ابتدا باید صنعت هسته‌ای را تکمیل کرد و سپس پای میز مذاکره با آمریکا رفت. کشور هند هم همین‌طور عمل کرد. آمریکایی‌ها با وجود اینکه طبق قانون کشورشان حق همکاری با کشورهایی که عضو ان.پی.تی نیستند را ندارند، هند را با هدف مهار چین استثنا کردند و هسته‌ای‌شدنش را پذیرفتند... . NPT کشورها را به دو دسته داراوندار تقسیم می‌کند. در این میان کشورهایی در طبقه متوسط پدید می‌آیند که می‌گویند ما به سمت صنعت هسته‌ای می‌رویم اما بمب هسته‌ای نمی‌سازیم. NPT جلوی این طبقه متوسط را می‌گیرد و آنها را به طبقه ندارها می‌راند‎... . وقتی سکوهای نفتی ایران مورد هجوم قرار گرفت، بهترین زمان برای خروج از ان‌.پی.‌تی بود... رژیم خائن و وابسته پهلوی با امضای ان‌.پی.‌تی این گرفتاری بزرگ را در دامن ملت ایران گذاشت. ما می‌توانستیم در همان دوران جنگ با استفاده از ماده ۱۰ ان‌.پی.‌تی از این پیمان خارج شویم... . امروز از انفجارات اتمی برای دریاچه‌سازی بهره گرفته می‌شود و روسیه این مهم را به‌طور جدی انجام می‌دهد... .» (پایان نقل قول از دکتر ابومحمد عسگرخانی) ایشان از زاویه دید یک استراتژیست سیاسی بارها فرمود‌ه‌اند: «اتم عشق من است» که این عشق، معنایی جز قدرت ندارد. به این اظهارات ایشان در میزگردی در اردیبهشت 86 (به‌نقل از روزنامه اعتماد مورخ 20/2/1386) توجه کنید: «... اتم نوعی عشق، حرارت و انگیزه است و طبق اصل قدرتت را افزایش بده تا نجنگی و اگر نتوانی بجنگی، محکوم به شکستی، فکر می‌کنم با یک پدیده شناخت مواجهیم. من معتقدم هنوز این خورشید است که زمین را گرم می‌کند و اصول تغییر نکرده است... جنگ را باید با عشق تعریف کرد و اتم را نیز... اگر اتم را به‌دست نیاورید، نابود می‌شوید... قطعنامه‌ها[ی شورای امنیت] مجموعه قوانینی هستند براساس بازدارندگی و مهار به طریقی که کشورهای ندار، ندار بمانند و کشورهای دارای سلاح هسته‌ای به مسیر خود ادامه دهند... . اگر ایران بخواهد از نقطه A به نقطه B برسد یک مقطع زمانی را باید طی کند و قطعنامه‌ها، طوری تنظیم شده است که اجازه نمی‌دهد این مرحله زمانی طی شود... .» (پایان نقل قول) جریان دلواپسی نیز به‌گونه‌ای تلویحی علاقه‌مندی خود را به توانمندی استراتژیک هسته‌ای بروز داده است و از اینکه جمهوری اسلامی در جریان مذاکرات با کشورهای گروه 1+5 از چنین مسیری دوری می‌جوید ابراز دلواپسی می‌کند. تفکر دوم، یعنی آمادگی برای دستیابی به توانمندی راهبردی هسته‌ای در حداقل زمان به‌ظاهر بسیار نزدیک است به مدل موسوم به «مدل ژاپنی» که خلاصه‌ای از آن را در این جملات- به نقل از دکتر محمد سهیمی در مقاله مندرج به تاریخ پنجم ژانویه 2015 در فضای مجازی- می‌توان دید: «ژاپن متحد آمریکا و غرب است. آمریکا در ژاپن دارای پایگاه نظامی است و دو کشور قرارداد دفاعی دارند. ژاپن درعین‌حال کشور بسیار ثروتمندی است و قادر است آنچه را بدان نیاز دارد از خارج خریداری کند. ژاپن دارای منابع طبیعی اورانیوم نیز نیست. با وجود این، به دلیل اینکه رهبران ژاپن از ناحیه چین و کره‌شمالی برای امنیت ملی ژاپن احساس خطر می‌کنند، مدل موسوم به «مدل ژاپن» را ابداع کرده‌اند. در این مدل، ژاپن، غنی‌سازی اورانیوم را در خود ژاپن انجام می‌دهد به‌جای آنکه آن را از اروپا یا آمریکا وارد کند تا برای رآکتور‌های هسته‌ای خود سوخت لازم را تولید کند. ولی درعین‌حال ژاپن مجهز به دانش و مواد لازم برای تولید سلاح هسته‌ای در یک مدت بسیار کوتاه زمانی نیز هست که به این ترتیب دارای یک نیروی بازدارنده برای حفظ امنیت ملی خود می‌باشد.» (پایان نقل قول) اما تفکر و نگاه سوم نیز با درصدی تفاوت به تفکر دوم نزدیک است، اما به‌لحاظ اعلام و ابراز بیرونی کم‌خطرتر است و کشور را در فرآیند مذاکرات چندان دچار مشکل نمی‌کند. درواقع به غیرازجریان دلواپسی و برخی از اصحاب دولت گذشته که چندان درکی از مخاطرات سیاسی موضع‌گیری‌ها و بازتاب سخنان خویش ندارند و اصولا برایشان مهم هم نیست که صورتحساب هزینه شعارهایشان را بعدا چه کسی می‌پردازد، هواداران تفکر دوم و تفکر سوم معمولا به دلیل مصالح سیاسی نظام به‌صراحت دیدگاه‌هایشان را ابراز نمی‌کنند، اما همواره به‌نوعی تابوگرایانه به فناوری هسته‌ای نگاه می‌کنند و حاضر نیستند در هیچ نوع بحثی در مورد فواید احتمالی و ضررهای احتمالی فناوری هسته‌ای وارد شوند؛ حتی در بین بخشی از نیروهای اصلاح‌طلب نیز برنامه هسته‌ای که از دیرباز و از زمان دولت‌های گذشته برای نسل فعلی به ارث رسیده است حاوی «خیروبرکتی» است که اصولا نباید نسبت به آن سوال کرد! نکته جالب آن است که ملاحظات و محذورات مرتبط با برخی منافع سیاسی، امکان یک بحث باز و بی‌پیرایه را به‌ویژه برای نیروهای داخل کشور با هر نوع تفکری محدود می‌کند. از آن سو اما دیگرانی که دستشان برای اظهار نظر باز است و بدون توجه به بار سخنان‌شان به‌صراحت می‌توانند از «مدل ژاپنی» خود برای بازدارندگی هسته‌ای صحبت کنند، مشکلی ندارند. البته این موضوع جای خوشوقتی است؛ چون این اظهار نظرها راه را برای بحث در زمینه‌ای که شاید خیلی‌های دیگر می‌خواهند مطرح کنند، ولی نمی‌توانند، باز می‌کند. تفکر چهارم که راقم این سطور و برخی از فعالان سیاسی-اجتماعی و علمی کشور بدان پایبند هستند، تفکری است که گمان دارم دیر یا زود جای خود را در فضای اندیشه‌های سیاسی داخل‌وخارج کشور باز می‌کند. در چنین جغرافیای سیاسی از نگرش‌ها، بی‌مناسبت نیست یک‌بار دیگر نگاهی نیز به موضع رسمی جمهوری اسلامی و آنچه به‌هرحال در میدان عمل واقع شده است داشته باشیم. موضع رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران همان‌طور که قبلا نیز ذکر شد نفی تفکر اول است. مقامات رسمی کشور، بر تداوم پایبندی ایران به پیمان ان.پی.تی و حضور فعال و آبرومندانه در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به‌عنوان یک کشور متعهد و وفادار به عهدنامه‌هایی که امضا کرده است اصرار دارند. برخی از تحلیلگران خارجی معتقدند اگر ایران بپذیرد که زمانی در گذشته قصد دستیابی به توانمندی نظامی هسته‌ای را داشته ولی اکنون چنین سیاستی را ندارد، بخش عمد‌ه‌ای از ابهامات آژانس را پاسخ داده و از فشارهای این نهاد بین‌المللی برای پاسخ به پرسش‌های پایان‌ناپذیر آن خواهد کاست. با وجود این مسوولان نظام آگاهانه و به‌درستی چنین شیوه‌ای را رد می‌کنند و اصرار دارند که برنامه هسته‌ای ایران همواره صلح‌آمیز بوده و هرگز از موازین صلح‌جویانه تخطی نداشته است. بنابراین با وجود فشار دلواپسان داخلی و تمایل آنها برای سوق‌دادن کشور به مسیر انزوا‌جویانه کره‌شمالی در سیاست خارجی، مسیر انتخاب‌شده از طرف مدیران ارشد سیاسی کشور، مسیر تعامل با نهادهای بین‌المللی از طریق اتخاذ سیاست‌های اعتمادساز است. در یک جمع‌بندی کلی می‌توان آنچه را درعمل تحقق‌ یافته، به نوعی به تفکر سوم نزدیک دانست. یعنی کشور ایران در حوزه دانش هسته‌ای، از مرحله‌ای عبور کرده به نوعی دانش استراتژیک دست‌ یافته و از این حیث برنامه هسته‌ای کشور، برنامه‌ای به انجام رسیده است. به این ترتیب با اطمینان می‌توان گفت حتی در صورت برقراری محدودیت‌های سخت‌افزاری مثل کاستن از تعداد سانتریفیوژها یا حجم اورانیوم غنی‌شده یا تعطیلی مجتمع غنی‌سازی فردو، آنچه در عرصه نرم‌افزاری و در عرصه دانش بومی هسته‌ای در ایران حاصل شده است با هیچ روشی قابل اضمحلال نیست.
3-هزینه توانمندی هسته‌ای
بحث بسیار مهم دیگر هزینه دستیابی به توان هسته‌ای در هر سطح و درجه‌ای از آن است. فرض کنیم با تفکر نوع دوم یا نوع سوم بخش قبل همدل باشیم، یعنی بپذیریم که دستیابی به دانش هسته‌ای استراتژیک بدون قصد استفاده از آن یا نزدیک‌بودن به مرحله استفاده از آن (مدل ژاپنی ذکر شده در بالا) برای کشوری مثل ایران قابل توصیه است. بسیار خب؛ سوال اساسی آن است که آیا این کار در خلأ صورت می‌گیرد یا در یک زمینه گریز‌ناپذیر از کنش‌ها و واکنش‌های قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی؟ مسلما جواب این است که ما در خلأ زندگی نمی‌کنیم و هر نوع تلاش ما برای دستیابی به هر نوع قدرت با واکنش‌هایی همراه است. پس چه باید کرد؟ باید دست از قدرتمندشدن کشید و تسلیم شد؟ باید آنچه را که نیت کرده‌ایم با هر هزینه و پیامدی تا آخر دنبال کنیم؟ باید سعی کنیم شرایط و زمینه‌ها را تا جای ممکن مساعد کنیم و بعد دست به اقدام بزنیم؟ یا... نکته‌ای که باید در این بخش مورد کنکاش قرار داد آن است که اگر بر فرض قدرت سیاسی-استراتژیک را با واحد معینی اندازه‌گیری کنیم، برای دستیابی به مثلا 10واحد قدرت، چند واحد باید هزینه کرد؛ هیچ ایرانی وطن‌دوستی مایل به ضعیف‌شدن کشورش نیست. حتی قریب‌به‌اتفاق کسانی که در داخل یا خارج از کشور برخی نارضایتی‌هایی دارند راضی به ضعیف‌شدن حاکمیت کشورشان در برابر بیگانگان نیستند. اگر بحثی هست نه بر این مبناست که نمی‌خواهیم ایران قدرتمندی داشته باشیم؛ درست برعکس است. زمانی در فضای دوقطبی حاکم بر جهان این امکان وجود داشت که تحت شرایطی برخی کشورها به تقویت توان استراتژیک خود حتی در زمینه توانمندی هسته‌ای دست یابند. هند و پاکستان در چنین دورانی هسته‌ای شدند. اینکه این امر خوب است یا بد، مساله دیگری است. نگارنده به‌عنوان یک فیزیک‌پیشه صلح‌طلب هرگز از افزایش تعداد قدرت‌های هسته‌ای در جهان خشنود نخواهم بود؛ چه هند باشد، چه پاکستان و چه امارات‌متحده‌عربی. بحث بر سر امکان یا نبود امکان وقوع چنین موضوعی است. بحث این است که در برهه‌هایی از تاریخ معاصر جهان این کار امکان‌پذیر بوده است و در برهه‌هایی امکان‌پذیر نیست. هوشمندانه‌ترین کار آن است که هر مدیر وطن‌دوست و هر تصمیم‌گیرنده متعهد و مسوولی ببیند در بستر واقعیت‌های موجود چگونه و از چه طریق می‌تواند به قدرتمندی و عزتمندی کشورش کمک کند.
4- انعطاف‌پذیری برنامه‌ها
موضوع بسیار مهم دیگر انعطاف‌پذیری برنامه‌ها، روش‌ها و راهبردهای سیاسی- دفاعی کشور، به‌ویژه در ارتباط با بحث فناوری هسته‌ای است. سوال اینجاست که آیا برای دستیابی به این هدف فقط یک راه موجود است. به بیان دیگر آیا این برنامه با هیچ نوع انعطاف و مانور اجرایی نمی‌تواند همراه باشد؟ آیا نمی‌شود سرعت گام‌ها را با توجه به شرایط واقعی حاکم بر مناسبات سیاسی ایران با کشورهای جهان تنظیم کرد؟ این امکان وجود ندارد که در مقطعی آن را به حالت تعلیق درآورد و سپس در بستری از اعتماد‌سازی‌های سیاسی در موقعیت مناسب‌تر به آن پرداخت؟ مساله آن است که «ورق‌پاره» خواندن قطعنامه‌ها در عمل به معنای شوخی‌گرفتن و محاسبه غلط و نابه‌جا از شرایط سیاسی حاکم بر جهان و موانع پیش‌روی برنامه هسته‌ای ایران بود. امروز نه فقط در بین دولتمردان دولت آقای روحانی بلکه در میان بسیاری دیگر از نهادهای رسمی کشور شاهد نگاه واقع‌بینانه‌تری به موضوع هسته‌ای کشور هستیم. در این نگاه توانمندی هسته‌ای در کنار سایر توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی- امنیتی نظام معنی پیدا کرده است. عصاره این تحلیل همان جمله کلیدی آقای روحانی در انتخابات ریاست‌جمهوری است که «خیلی خوب است سانتریفیوژها بچرخند، به شرط آنکه چرخ مملکت هم بچرخد.» شواهد نشان می‌دهد که در ابتدای داستان هسته‌ای در دولت‌های جنگ و سازندگی و سپس دولت اصلاحات نوعی اجماع بین دولتمردان و سیاستگذاران امنیتی کشور برای دستیابی به فناوری هسته‌ای وجود داشته است؛ اما پس از بروز تند بادهای سیاسی در حوالی سال 82 در مسیر برنامه هسته‌ای ایران کسانی مثل حسن روحانی، هاشمی‌رفسنجانی و سیدمحمد خاتمی دریافتند که اصرار بدون انعطاف بر مسیر گذشته بسیار هزینه‌زاست. زمانی این تفکر توانست با پذیرش تعلیق موقت برنامه هسته‌ای ایران، واقع‌بینی، نرمش و عمل‌گرایی را بر این برنامه مستولی کند اما متاسفانه سیاست‌های یکسوگرایانه دولت جرج دبلیو بوش در آمریکا از سویی و خطای راهبردی محاسبه تصمیم‌گیران دولت قبل از سوی دیگر، ایران را به وضعیت کنونی کشانید. گمان من این است که حتی اگر بر ادامه برنامه هسته‌ای پس از گشوده‌شدن پرونده هسته‌ای ایران اصرار داشتیم می‌توانستیم بدون اینکه وارد شرایطی شویم که به سهولت تمام قطع‌نامه‌ها یکی پس از دیگری علیه ما صادر شود، همواره در موضع طلبکار ظاهر شویم و بابت به راه انداختن هر یک دستگاه سانتریفیوژ یا به راه نینداختن آن از قدرت‌های جهانی امتیاز بگیریم. متاسفانه این مساله ساده که هر حربه‌ای در کشمکش قدرت وقتی کارآمد است که درست و کامل به کار گرفته شود هنوز برای برخی از افراد و عناصر سیاسی قابل درک نیست.


«بازدارندگی هسته‌ای» اصطلاحی است که در ادبیات سیاسی امروز جهان به‌عنوان یک راهبرد اساسی دفاعی به‌کار برده می‌شود. این اصطلاح در بالاترین سطح خود به‌معنی تجهیز یک کشور به سلاح‌های هسته‌ای برای برقراری نوعی موازنه مثبت قوای دفاعی- تهاجمی در برابر رقباست. در سطوح پایین‌تر، این فرآیند می‌تواند به داشتن قدرت انفجاری هسته‌ای در حد انجام آزمایش زیرزمینی یا در حد احاطه به حلقه‌های اصلی فناوری تولید سلاح هسته‌ای محدود بماند. صرف‌نظر از سیاست رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران، این موضوع فی‌نفسه از اهمیت نظری بسیار زیادی برخوردار است که متاسفانه با وجود این اهمیت، کمتر در عرصه افکارعمومی و حتی صاحب‌نظران سیاسی- اجتماعی به‌صراحت مورد بحث قرار گرفته است. به‌زعم نگارنده برای هر فرد یا جریان سیاسی که به‌نحوی در موضوع هسته‌ای ایران ورود پیدا می‌کند، داشتن نوعی دیدگاه نسبت به بحث بازدارندگی هسته‌ای مقدم بر هر نوع موضع‌گیری دیگر است. ازسوی‌دیگر، مبهم‌گویی در این مساله و نبودصراحت در بیان، افکارعمومی و حتی خواص سیاسی و مدیران کشور را از داشتن دید روشن و آگاهی کافی در موضوعی که با سرنوشت آحاد جامعه مربوط است، محروم می‌کند. در این نوشتار تلاش دارم در این موضوع مهم، فتح‌بابی داشته باشم و به تحلیل برخی از جوانب موضوع و دیدگاه‌های مختلف در مورد آن بپردازم.
1-شناخت دقیق تهدیدها
برخی تحلیلگران سیاسی با دست‌گذاشتن روی تهدیدهای راهبردی امنیتی نسبت به ایران، بر ضرورت برخورداری کشور از نوعی توانمندی استراتژیک که ضامن امنیت درازمدت باشد تاکید دارند. این تهدیدها ازجمله شامل تسلیح همسایه شرقی ما از سویی و رژیم اسراییل ازسوی‌دیگر به صدها کلاهک هسته‌ای و قدرت‌گرفتن جریان‌های افراطی غیرمسوول در منطقه در کنار خرید سالانه ده‌هامیلیارددلار اسلحه توسط برخی از همسایگان جنوبی ماست. هرچند تهدیدهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای علیه ایران بسیار جدی است و نباید با کم‌اعتنایی و باری‌به‌هرجهت از کنار آنها گذشت؛ اما درست به‌همین‌دلیل باید با آنها بسیار علمی و دقیق روبه‌رو شد. هر نوع انباشت سلاح و تجهیزات نظامی در منطقه باید با دقت رصد شود و با نگاه دقیق کارشناسانه مورد تدقیق و بررسی قرار گیرد. این کار نیازمند بحث جدی صاحب‌نظران و متخصصان مسایل راهبردی است. یک مشکل جدی در این ارتباط، آن است که این قبیل بحث‌ها متاسفانه اغلب در فضاهای محدود صورت می‌گیرد. این می‌تواند باعث شود بزرگ‌نمایی‌های بیش از حد یا ساده‌انگاری‌های خوش‌بینانه شده و از چکش نقد صاحب‌نظران و متخصصان دلسوزی که ممکن است راهی به این‌گونه مناسبات نداشته باشند، مصون بماند. درهرحال انباشت نامتجانس و نامتعارف اسلحه‌های پیشرفته در منطقه باید با نگاهی حکیمانه و دقیق و به‌دوراز بزرگ‌نمایی‌ها مورد بحث قرار گیرد. درارتباط با انباشت سلاح‌های هسته‌ای توسط برخی از کشورهای منطقه- که درحال‌حاضر به‌جز پاکستان و اسراییل مصداق دیگری ندارد- به‌زعم نگارنده موثرترین شیوه، پرچمداری شعار خلع سلاح هسته‌ای و عاری‌کردن منطقه از سلاح‌های هسته‌ای توسط ایران است. اگر ملت‌های منطقه خطر انباشت تسلیحات هسته‌ای را به‌درستی درک کنند و جنبش‌های ضد سلاح هسته‌ای در منطقه قوت گیرد، فشار اجتماعی و مردمی مناسبی در سطح منطقه علیه کشورهایی که در مسابقه هسته‌ای وارد شده و تن به پیمان مترقی ان.پی.تی نمی‌دهند بیشتر خواهد شد. حتی اگر امکان پیوستن احتمالی این کشورها به پیمان یادشده فراهم نشود یا نخواهند به‌هرنحو به خلع سلاح هسته‌ای تن در دهند، در چنان شرایطی حداقل اتفاقی که خواهد افتاد رفتار مسوولانه‌تر این دولت‌ها خواهد بود و درعین‌حال انعکاس نگرانی‌های مردم کشورهای منطقه نسبت به تسلیح هسته‌ای یکی، ‌دو دولت می‌تواند فشارهای جهانی علیه آنها را افزایش دهد. ازدیگرسو هر نوع شائبه‌ای در مورد فعالیت به‌منظور ایجاد موازنه مثبت در برابر قدرت‌های هسته‌ای منطقه و افزودن بر توانمندی استراتژیک هسته‌ای رقبای جدید، زمینه را برای انباشت سلاح‌های هسته‌ای توسط قدرت‌های موجود به‌گونه‌ای به‌مراتب بهتر فراهم می‌کند. شائبه فعالیت هسته‌ای به‌منظور کسب توانمندی نظامی در ایران به‌شکل پرونده باز و جنجالی که طی یک دهه گذشته به بزرگ‌ترین مسئله سیاست خارجی ایران تبدیل شده است، در کنار شعارهای تند و نسنجیده دولت احمدی‌نژاد در نفی هولوکاست نه‌تنها به ایران قدرت بازدارندگی نداد، بلکه رژیم اسراییل را در دنبال‌کردن یک برنامه هسته‌ای در افکارعمومی کشورهای غربی محق‌تر از پیش جلوه داد. گمان نگارنده این است که بازماندن پرونده هسته‌ای ایران بیش از هر چیز، اسراییل را منتفع خواهد ساخت. برای این موضوع، دلایل متعددی قابل ذکر است که مهم‌ترین آنها داشتن توجیه کافی برای تسلیح هسته‌ای و انباشت بی‌سابقه کلاهک‌های هسته‌ای است. مخالفت لجوجانه اسراییلی‌ها با حل‌وفصل پرونده هسته‌ای ایران در همین راستا قابل درک است. اما نکته اساسی، آن است که سیاست رسمی و اعلام‌شده جمهوری اسلامی بر مبنای فتوای مقام‌معظم‌رهبری پرهیز از تولید و انباشت سلاح‌های هسته‌ای و همینطور واردنشدن در مسابقه تسلیح هسته‌ای است. به بیان دیگر، کشور ایران از مدت‌ها پیش از چنین بحثی عبور کرده و تصمیم خود را مبنی بر پرهیز از سیاست هسته‌ای تسلیحاتی گرفته است. رهبری نظام در نطق مهمی در سال‌های آخر دولت گذشته، در تبیین سیاست راهبردی نظام جمهوری اسلامی برای پرهیز از سلاح هسته‌ای دلیلی آوردند که عمیقا قابل توجه است. ایشان فرمودند (قریب به مضمون): «ایران بر فرض داشتن سلاح هسته‌ای، آن را به کجا می‌خواهد بزند...» به بیان دیگر بر فرض وجود سلاح هسته‌ای، ایران کلاهک‌های خود را به کجا نشانه بگیرد، به سمت مردم فلسطین، مردم اروپا، مردم مسلمان کشورهای منطقه یا...؟ کجای دنیا می‌توان انسان‌هایی را یافت که با معیارهای اخلاقی و اسلامی جمهوری اسلامی ایران تمام مردم آن، مهدورالدم باشند؟ من این استدلال را بسیار قاطع و جدی می‌دانم که با صراحت راه رویارویی با خطرات منطقه‌ای و تهدیدهای گوناگونی که علیه ایران وجود دارد را در توانمندی تسلیحاتی هسته‌ای نمی‌پندارد.
2- چهار راهبرد اساسی
در بین نخبگان سیاسی ایران در داخل و خارج کشور چهار دیدگاه متفاوت نسبت به راهبرد مطلوب هسته‌ای کشور وجود دارد که به اختصار به شرح زیر هستند:
الف- گروهی، به‌صراحت، مسیر ایده‌آل را مسیر کره شمالی می‌دانند؛ یعنی تلاش برای کسب فناوری هسته‌ای در چهارچوب مجاز بین‌المللی تا جایی‌که امکان‌پذیر است و سپس خروج ناگهانی از این مسیر، یعنی خروج از پیمان ان.پی.تی و تلاش برای انجام آزمایش هسته‌ای و نهایتا تولید سلاح هسته‌ای در کمترین زمان ممکن.
ب- گروهی دیگر به‌دلیل مصلحت‌سیاسی رفتن به سمت تولید سلاح هسته‌ای را توصیه نمی‌کنند؛ اما معتقدند باید مسیر خود را به سمت تولید سلاح تا جایی‌که می‌شود کوتاه کنیم و آمادگی داشته باشیم تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن بتوانیم در صورت لزوم، سلاح هسته‌ای تولید کنیم. به بیان صریح‌تر می‌گویند سلاح هسته‌ای نسازیم اما بلد باشیم که بسازیم و ضمنا مواد و تجهیزات لازم برای این کار را در دسترس داشته باشیم.
ج- گروه سوم تنها توصیه می‌کنند که ما دانش هسته‌ای راهبردی را فرا بگیریم و از مرزهای ممنوعه غربی‌ها برای کسب این دانش عبور کنیم، اما لزومی ندارد در عمل گامی در این زمینه برداریم. از دید این گروه کافی است در خلال فعالیت‌های مجاز هسته‌ای و در چهارچوب صلح‌آمیز پیمان ان.پی.تی، دانش فنی هسته‌ای را کسب کنیم، ولی بهتر است حساسیت‌های جهانی را علیه کشور خود برنینگیزیم.
د- گروه چهارم معتقدند اساسا بهتر است به فناوری هسته‌ای از هیچ نوع زاویه استراتژیک نگاه نکنیم و هر نوع عطای نگاه استراتژیک به این دانش را به لقایش ببخشیم. این گروه بر این باورند که توانمندی استراتژیک هسته‌ای چه در سطح عمل و چه در سطح دانش فنی برای هیچ ملتی قدرت نمی‌آورد.
تفکر نخست در میان کارشناسان علوم سیاسی در ایران طرفدارانی دارد. یکی از چهره‌های بارز این تفکر که از دیرباز مشوق برای حرکت به سمت توانمندی راهبردی هسته‌ای بوده است و اخیرا به‌عنوان یک چهره دارای وجاهت دانشگاهی در گردهمایی‌های جریان موسوم به «دلواپسی» فعال شده است شاه‌بیت اعتقاداتش را در همایشی موسوم به «خط قرمز» به تاریخ 23/4/1393- که در اغلب رسانه‌های مکتوب و مجازی کشور بازتاب یافت- چنین بیان می‌کند:
«... چینی‌ها معتقد بودند که ابتدا باید صنعت هسته‌ای را تکمیل کرد و سپس پای میز مذاکره با آمریکا رفت. کشور هند هم همین‌طور عمل کرد. آمریکایی‌ها با وجود اینکه طبق قانون کشورشان حق همکاری با کشورهایی که عضو ان.پی.تی نیستند را ندارند، هند را با هدف مهار چین استثنا کردند و هسته‌ای‌شدنش را پذیرفتند... . NPT کشورها را به دو دسته داراوندار تقسیم می‌کند. در این میان کشورهایی در طبقه متوسط پدید می‌آیند که می‌گویند ما به سمت صنعت هسته‌ای می‌رویم اما بمب هسته‌ای نمی‌سازیم. NPT جلوی این طبقه متوسط را می‌گیرد و آنها را به طبقه ندارها می‌راند‎... . وقتی سکوهای نفتی ایران مورد هجوم قرار گرفت، بهترین زمان برای خروج از ان‌.پی.‌تی بود... رژیم خائن و وابسته پهلوی با امضای ان‌.پی.‌تی این گرفتاری بزرگ را در دامن ملت ایران گذاشت. ما می‌توانستیم در همان دوران جنگ با استفاده از ماده ۱۰ ان‌.پی.‌تی از این پیمان خارج شویم... . امروز از انفجارات اتمی برای دریاچه‌سازی بهره گرفته می‌شود و روسیه این مهم را به‌طور جدی انجام می‌دهد... .» (پایان نقل قول از دکتر ابومحمد عسگرخانی) ایشان از زاویه دید یک استراتژیست سیاسی بارها فرمود‌ه‌اند: «اتم عشق من است» که این عشق، معنایی جز قدرت ندارد. به این اظهارات ایشان در میزگردی در اردیبهشت 86 (به‌نقل از روزنامه اعتماد مورخ 20/2/1386) توجه کنید: «... اتم نوعی عشق، حرارت و انگیزه است و طبق اصل قدرتت را افزایش بده تا نجنگی و اگر نتوانی بجنگی، محکوم به شکستی، فکر می‌کنم با یک پدیده شناخت مواجهیم. من معتقدم هنوز این خورشید است که زمین را گرم می‌کند و اصول تغییر نکرده است... جنگ را باید با عشق تعریف کرد و اتم را نیز... اگر اتم را به‌دست نیاورید، نابود می‌شوید... قطعنامه‌ها[ی شورای امنیت] مجموعه قوانینی هستند براساس بازدارندگی و مهار به طریقی که کشورهای ندار، ندار بمانند و کشورهای دارای سلاح هسته‌ای به مسیر خود ادامه دهند... . اگر ایران بخواهد از نقطه A به نقطه B برسد یک مقطع زمانی را باید طی کند و قطعنامه‌ها، طوری تنظیم شده است که اجازه نمی‌دهد این مرحله زمانی طی شود... .» (پایان نقل قول) جریان دلواپسی نیز به‌گونه‌ای تلویحی علاقه‌مندی خود را به توانمندی استراتژیک هسته‌ای بروز داده است و از اینکه جمهوری اسلامی در جریان مذاکرات با کشورهای گروه 1+5 از چنین مسیری دوری می‌جوید ابراز دلواپسی می‌کند. تفکر دوم، یعنی آمادگی برای دستیابی به توانمندی راهبردی هسته‌ای در حداقل زمان به‌ظاهر بسیار نزدیک است به مدل موسوم به «مدل ژاپنی» که خلاصه‌ای از آن را در این جملات- به نقل از دکتر محمد سهیمی در مقاله مندرج به تاریخ پنجم ژانویه 2015 در فضای مجازی- می‌توان دید: «ژاپن متحد آمریکا و غرب است. آمریکا در ژاپن دارای پایگاه نظامی است و دو کشور قرارداد دفاعی دارند. ژاپن درعین‌حال کشور بسیار ثروتمندی است و قادر است آنچه را بدان نیاز دارد از خارج خریداری کند. ژاپن دارای منابع طبیعی اورانیوم نیز نیست. با وجود این، به دلیل اینکه رهبران ژاپن از ناحیه چین و کره‌شمالی برای امنیت ملی ژاپن احساس خطر می‌کنند، مدل موسوم به «مدل ژاپن» را ابداع کرده‌اند. در این مدل، ژاپن، غنی‌سازی اورانیوم را در خود ژاپن انجام می‌دهد به‌جای آنکه آن را از اروپا یا آمریکا وارد کند تا برای رآکتور‌های هسته‌ای خود سوخت لازم را تولید کند. ولی درعین‌حال ژاپن مجهز به دانش و مواد لازم برای تولید سلاح هسته‌ای در یک مدت بسیار کوتاه زمانی نیز هست که به این ترتیب دارای یک نیروی بازدارنده برای حفظ امنیت ملی خود می‌باشد.» (پایان نقل قول) اما تفکر و نگاه سوم نیز با درصدی تفاوت به تفکر دوم نزدیک است، اما به‌لحاظ اعلام و ابراز بیرونی کم‌خطرتر است و کشور را در فرآیند مذاکرات چندان دچار مشکل نمی‌کند. درواقع به غیرازجریان دلواپسی و برخی از اصحاب دولت گذشته که چندان درکی از مخاطرات سیاسی موضع‌گیری‌ها و بازتاب سخنان خویش ندارند و اصولا برایشان مهم هم نیست که صورتحساب هزینه شعارهایشان را بعدا چه کسی می‌پردازد، هواداران تفکر دوم و تفکر سوم معمولا به دلیل مصالح سیاسی نظام به‌صراحت دیدگاه‌هایشان را ابراز نمی‌کنند، اما همواره به‌نوعی تابوگرایانه به فناوری هسته‌ای نگاه می‌کنند و حاضر نیستند در هیچ نوع بحثی در مورد فواید احتمالی و ضررهای احتمالی فناوری هسته‌ای وارد شوند؛ حتی در بین بخشی از نیروهای اصلاح‌طلب نیز برنامه هسته‌ای که از دیرباز و از زمان دولت‌های گذشته برای نسل فعلی به ارث رسیده است حاوی «خیروبرکتی» است که اصولا نباید نسبت به آن سوال کرد! نکته جالب آن است که ملاحظات و محذورات مرتبط با برخی منافع سیاسی، امکان یک بحث باز و بی‌پیرایه را به‌ویژه برای نیروهای داخل کشور با هر نوع تفکری محدود می‌کند. از آن سو اما دیگرانی که دستشان برای اظهار نظر باز است و بدون توجه به بار سخنان‌شان به‌صراحت می‌توانند از «مدل ژاپنی» خود برای بازدارندگی هسته‌ای صحبت کنند، مشکلی ندارند. البته این موضوع جای خوشوقتی است؛ چون این اظهار نظرها راه را برای بحث در زمینه‌ای که شاید خیلی‌های دیگر می‌خواهند مطرح کنند، ولی نمی‌توانند، باز می‌کند. تفکر چهارم که راقم این سطور و برخی از فعالان سیاسی-اجتماعی و علمی کشور بدان پایبند هستند، تفکری است که گمان دارم دیر یا زود جای خود را در فضای اندیشه‌های سیاسی داخل‌وخارج کشور باز می‌کند. در چنین جغرافیای سیاسی از نگرش‌ها، بی‌مناسبت نیست یک‌بار دیگر نگاهی نیز به موضع رسمی جمهوری اسلامی و آنچه به‌هرحال در میدان عمل واقع شده است داشته باشیم. موضع رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران همان‌طور که قبلا نیز ذکر شد نفی تفکر اول است. مقامات رسمی کشور، بر تداوم پایبندی ایران به پیمان ان.پی.تی و حضور فعال و آبرومندانه در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به‌عنوان یک کشور متعهد و وفادار به عهدنامه‌هایی که امضا کرده است اصرار دارند. برخی از تحلیلگران خارجی معتقدند اگر ایران بپذیرد که زمانی در گذشته قصد دستیابی به توانمندی نظامی هسته‌ای را داشته ولی اکنون چنین سیاستی را ندارد، بخش عمد‌ه‌ای از ابهامات آژانس را پاسخ داده و از فشارهای این نهاد بین‌المللی برای پاسخ به پرسش‌های پایان‌ناپذیر آن خواهد کاست. با وجود این مسوولان نظام آگاهانه و به‌درستی چنین شیوه‌ای را رد می‌کنند و اصرار دارند که برنامه هسته‌ای ایران همواره صلح‌آمیز بوده و هرگز از موازین صلح‌جویانه تخطی نداشته است. بنابراین با وجود فشار دلواپسان داخلی و تمایل آنها برای سوق‌دادن کشور به مسیر انزوا‌جویانه کره‌شمالی در سیاست خارجی، مسیر انتخاب‌شده از طرف مدیران ارشد سیاسی کشور، مسیر تعامل با نهادهای بین‌المللی از طریق اتخاذ سیاست‌های اعتمادساز است. در یک جمع‌بندی کلی می‌توان آنچه را درعمل تحقق‌ یافته، به نوعی به تفکر سوم نزدیک دانست. یعنی کشور ایران در حوزه دانش هسته‌ای، از مرحله‌ای عبور کرده به نوعی دانش استراتژیک دست‌ یافته و از این حیث برنامه هسته‌ای کشور، برنامه‌ای به انجام رسیده است. به این ترتیب با اطمینان می‌توان گفت حتی در صورت برقراری محدودیت‌های سخت‌افزاری مثل کاستن از تعداد سانتریفیوژها یا حجم اورانیوم غنی‌شده یا تعطیلی مجتمع غنی‌سازی فردو، آنچه در عرصه نرم‌افزاری و در عرصه دانش بومی هسته‌ای در ایران حاصل شده است با هیچ روشی قابل اضمحلال نیست.
3-هزینه توانمندی هسته‌ای
بحث بسیار مهم دیگر هزینه دستیابی به توان هسته‌ای در هر سطح و درجه‌ای از آن است. فرض کنیم با تفکر نوع دوم یا نوع سوم بخش قبل همدل باشیم، یعنی بپذیریم که دستیابی به دانش هسته‌ای استراتژیک بدون قصد استفاده از آن یا نزدیک‌بودن به مرحله استفاده از آن (مدل ژاپنی ذکر شده در بالا) برای کشوری مثل ایران قابل توصیه است. بسیار خب؛ سوال اساسی آن است که آیا این کار در خلأ صورت می‌گیرد یا در یک زمینه گریز‌ناپذیر از کنش‌ها و واکنش‌های قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی؟ مسلما جواب این است که ما در خلأ زندگی نمی‌کنیم و هر نوع تلاش ما برای دستیابی به هر نوع قدرت با واکنش‌هایی همراه است. پس چه باید کرد؟ باید دست از قدرتمندشدن کشید و تسلیم شد؟ باید آنچه را که نیت کرده‌ایم با هر هزینه و پیامدی تا آخر دنبال کنیم؟ باید سعی کنیم شرایط و زمینه‌ها را تا جای ممکن مساعد کنیم و بعد دست به اقدام بزنیم؟ یا... نکته‌ای که باید در این بخش مورد کنکاش قرار داد آن است که اگر بر فرض قدرت سیاسی-استراتژیک را با واحد معینی اندازه‌گیری کنیم، برای دستیابی به مثلا 10واحد قدرت، چند واحد باید هزینه کرد؛ هیچ ایرانی وطن‌دوستی مایل به ضعیف‌شدن کشورش نیست. حتی قریب‌به‌اتفاق کسانی که در داخل یا خارج از کشور برخی نارضایتی‌هایی دارند راضی به ضعیف‌شدن حاکمیت کشورشان در برابر بیگانگان نیستند. اگر بحثی هست نه بر این مبناست که نمی‌خواهیم ایران قدرتمندی داشته باشیم؛ درست برعکس است. زمانی در فضای دوقطبی حاکم بر جهان این امکان وجود داشت که تحت شرایطی برخی کشورها به تقویت توان استراتژیک خود حتی در زمینه توانمندی هسته‌ای دست یابند. هند و پاکستان در چنین دورانی هسته‌ای شدند. اینکه این امر خوب است یا بد، مساله دیگری است. نگارنده به‌عنوان یک فیزیک‌پیشه صلح‌طلب هرگز از افزایش تعداد قدرت‌های هسته‌ای در جهان خشنود نخواهم بود؛ چه هند باشد، چه پاکستان و چه امارات‌متحده‌عربی. بحث بر سر امکان یا نبود امکان وقوع چنین موضوعی است. بحث این است که در برهه‌هایی از تاریخ معاصر جهان این کار امکان‌پذیر بوده است و در برهه‌هایی امکان‌پذیر نیست. هوشمندانه‌ترین کار آن است که هر مدیر وطن‌دوست و هر تصمیم‌گیرنده متعهد و مسوولی ببیند در بستر واقعیت‌های موجود چگونه و از چه طریق می‌تواند به قدرتمندی و عزتمندی کشورش کمک کند.
4- انعطاف‌پذیری برنامه‌ها
موضوع بسیار مهم دیگر انعطاف‌پذیری برنامه‌ها، روش‌ها و راهبردهای سیاسی- دفاعی کشور، به‌ویژه در ارتباط با بحث فناوری هسته‌ای است. سوال اینجاست که آیا برای دستیابی به این هدف فقط یک راه موجود است. به بیان دیگر آیا این برنامه با هیچ نوع انعطاف و مانور اجرایی نمی‌تواند همراه باشد؟ آیا نمی‌شود سرعت گام‌ها را با توجه به شرایط واقعی حاکم بر مناسبات سیاسی ایران با کشورهای جهان تنظیم کرد؟ این امکان وجود ندارد که در مقطعی آن را به حالت تعلیق درآورد و سپس در بستری از اعتماد‌سازی‌های سیاسی در موقعیت مناسب‌تر به آن پرداخت؟ مساله آن است که «ورق‌پاره» خواندن قطعنامه‌ها در عمل به معنای شوخی‌گرفتن و محاسبه غلط و نابه‌جا از شرایط سیاسی حاکم بر جهان و موانع پیش‌روی برنامه هسته‌ای ایران بود. امروز نه فقط در بین دولتمردان دولت آقای روحانی بلکه در میان بسیاری دیگر از نهادهای رسمی کشور شاهد نگاه واقع‌بینانه‌تری به موضوع هسته‌ای کشور هستیم. در این نگاه توانمندی هسته‌ای در کنار سایر توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی- امنیتی نظام معنی پیدا کرده است. عصاره این تحلیل همان جمله کلیدی آقای روحانی در انتخابات ریاست‌جمهوری است که «خیلی خوب است سانتریفیوژها بچرخند، به شرط آنکه چرخ مملکت هم بچرخد.» شواهد نشان می‌دهد که در ابتدای داستان هسته‌ای در دولت‌های جنگ و سازندگی و سپس دولت اصلاحات نوعی اجماع بین دولتمردان و سیاستگذاران امنیتی کشور برای دستیابی به فناوری هسته‌ای وجود داشته است؛ اما پس از بروز تند بادهای سیاسی در حوالی سال 82 در مسیر برنامه هسته‌ای ایران کسانی مثل حسن روحانی، هاشمی‌رفسنجانی و سیدمحمد خاتمی دریافتند که اصرار بدون انعطاف بر مسیر گذشته بسیار هزینه‌زاست. زمانی این تفکر توانست با پذیرش تعلیق موقت برنامه هسته‌ای ایران، واقع‌بینی، نرمش و عمل‌گرایی را بر این برنامه مستولی کند اما متاسفانه سیاست‌های یکسوگرایانه دولت جرج دبلیو بوش در آمریکا از سویی و خطای راهبردی محاسبه تصمیم‌گیران دولت قبل از سوی دیگر، ایران را به وضعیت کنونی کشانید. گمان من این است که حتی اگر بر ادامه برنامه هسته‌ای پس از گشوده‌شدن پرونده هسته‌ای ایران اصرار داشتیم می‌توانستیم بدون اینکه وارد شرایطی شویم که به سهولت تمام قطع‌نامه‌ها یکی پس از دیگری علیه ما صادر شود، همواره در موضع طلبکار ظاهر شویم و بابت به راه انداختن هر یک دستگاه سانتریفیوژ یا به راه نینداختن آن از قدرت‌های جهانی امتیاز بگیریم. متاسفانه این مساله ساده که هر حربه‌ای در کشمکش قدرت وقتی کارآمد است که درست و کامل به کار گرفته شود هنوز برای برخی از افراد و عناصر سیاسی قابل درک نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.