|

بررسی رویکرد احزاب اصلاح‌طلب در سال آینده

جایگاه ممتاز شورای مشورتی

مسعود کاظمی

وضعیت فعالیت احزاب در ایران طی سال‌های گذشته دچار فرازونشیب‌های فراوانی شده است. پس از پایان مدت فعالیت دولت اصلاحات که شاید بتوان آن را بهترین زمان تحزب در ایران پس از انقلاب دانست، دولت نهم و دهم به عنوان دولتی حزب‌ستیز، عرصه فعالیت سیاسی تشکیلاتی را محدود کرد. این محدودیت در دولت دهم به‌شدت افزایش پیدا کرد. بعد از دوران چهارساله بین 88 تا 92 که شرایط کنش سیاسی در ایران برای اصلاح‌طلبان به‌شدت محدود بود. آنها درنهایت از بین محمدرضا عارف، معاون‌اول رییس دولت اصلاحات و حسن روحانی به اجماع رسیدند و ضمن حمایت از پیروز انتخابات 92 از بدنه اجتماعی خود خواستند که در انتخابات حضور پیدا کرده و به حسن روحانی رای دهند. دراین‌میان نقش شورای هماهنگی جبهه اصلاحات و از آن مهم‌تر شورای مشورتی، بسیار مهم و تعیین‌کننده بود. بدنه اجتماعی حامی اصلاح‌طلبان برای شرکت در انتخابات مردد بود و احزاب اصلاح‌طلب باتوجه‌به حضور محمدرضا عارف و حسن روحانی به‌نوعی دچار تشتت آرا بودند. اینجا بود که شورای مشورتی رییس دولت اصلاحات به‌عنوان تشکیلاتی تاثیر‌گذار و مورد وثوق همگان رای به کناره‌گیری عارف و حمایت از روحانی داد. نهایتا حسن روحانی که از دل راست میانه برخاسته بود با اتکا به گفتمان اصلاح‌طلبی پیروز انتخابات شد و امیدها برای کناررفتن فضای امنیتی و امکان فعالیت سیاسی ساختارمحور قوت گرفت.
دو نهاد بالا دستی اصلاح‌طلبان
شورای مشورتی، نام تشکیلاتی بود که پیش از یازدهمین انتخابات ریاست‌جمهوری شکل گرفت و نقش و تاثیر خود را در نتیجه انتخابات نشان داد. شورای مشورتی در انتخابات گذشته، محور پیروزی بود و با شکل‌دادن به ائتلافی که شاید برای بسیاری قابل دستیابی به‌نظر نمی‌آمد نتیجه انتخابات را رقم زد. نقش شخص رییس دولت اصلاحات هم درکنار شورای مشورتی بسیار حایزاهمیت است چراکه محمدرضا عارف کناره‌گیری خود را منوط به تصمیم شورای مشورتی و شخص رییس دولت اصلاحات کرده بود. طعم شیرین پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری در سایه تصمیم هوشمندانه رییس‌جمهور اسبق برای تشکیل این شورا باعث شد بدنه اجتماعی حامی اصلاح‌طلبان و فعالان سیاسی اصلاح‌طلب، خواهان ادامه فعالیت و نقش‌آفرینی این شورا شوند.
شورای هماهنگی جبهه اصلاحات هم دیگر تشکیلاتی است که سال‌هاست احزاب اصلاح‌طلب را زیر یک چتر جمع کرده تا فعالیت سیاسی منسجم‌تری داشته باشند. شورای هماهنگی جبهه اصلاحات اخیرا دست‌به بازنگری در ساختار و چارچوب‌های خود زده است و آیین‌نامه آن نیز به‌منظور شفاف‌سازی و فعال‌نمودن احزاب عضو و همچنین سهولت در پذیرش اعضای جدید، اصلاح شده است. براساس اصلاحات انجام‌شده، کمیته‌های جدیدی به ساختار شورای هماهنگی جبهه اصلاحات اضافه شده است. ریاست احزاب در شورای هماهنگی به‌صورت فصلی و دوره‌ای است و هر سه‌ماه دبیرکل یکی از احزاب عضو، ریاست و سخنگویی جبهه اصلاحات را عهده‌دار می‌شود. تشکل‌های عمده عضو شورای هماهنگی جبهه اصلاحات که به‌عنوان محور نهادی اصلاح‌طلبان عمل می‌کند، به شرح زیر است:
حزب کارگزاران سازندگی، انجمن اسلامی معلمان، انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها، حزب اسلامی کار، خانه کارگر، مجمع نیروهای خط امام (ره)، حزب همبستگی ایران اسلامی، مجمع نمایندگان ادوار مجلس، حزب جوانان ایران اسلامی، انجمن اسلامی مهندسان، مجمع فرهنگیان ایران اسلامی، حزب اراده ملت، انجمن روزنامه‌نگاران زن، حزب مردمسالاری، مجمع دانش‌آموختگان ایران اسلامی، مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، انجمن اسلامی پزشکان و...
احزاب مختلف اصلاح‌طلب در سال‌های گذشته کنگره‌ها و همایش‌های بسیاری را برگزار کرده بودند اما 25 دی‌ماه سال 93 برای اولین بار بود که شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، همایشی بزرگ برگزار و احزاب مختلف را در یک مراسم جمع می‌کرد؛ همایشی که این توانایی را داشت تا آغاز هم‌گرایی بیشتر اصلاح‌طلبان در شرایط امروز فضای سیاسی ایران باشد. برگزاری این همایش از این جهت که پس از سال‌ها رکود ناخواسته، اصلاح‌طلبان توانستند همایشی عمومی و منسجم برگزار کنند هم حایزاهمیت است؛ البته بحث تشکیل حزب واحد اصلاح‌طلبان در آغاز سال 93 مطرح اما با استقبال عمومی مواجه نشد.
همایش بزرگ
گردهمایی روز پنجشنبه 25دی 1392 اولین تجمع بزرگ و مهم اصلاح‌طلبان در پنج‌سال گذشته بود که طیف وسیعی از اصلاح‌طلبان را دربر می‌گرفت. البته این همایش غایبانی هم داشت اما نفس برگزاری و پیام‌های رییس دولت اصلاحات، آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی و استقبال عمومی از آن، جای خالی غایبان را چندان نشان نداد. کمترین دستاورد این همایش، بازگرداندن امید به بدنه اجتماعی اصلاح‌طلبان بود که در پنج‌سال گذشته، دچار بی‌کنشی و انفعال شده و تا حد زیادی امید خود را برای فعالیت مجدد از دست داده بودند. ازسوی‌دیگر و با توجه‌به درپیش‌بودن انتخابات مهم مجلس شورای اسلامی در سال 94، همایش بزرگ، خبر از حضور جدی و ساختارمحور اصلاح‌طلبان در این انتخابات می‌داد. در طرف مقابل، تلاش بسیاری برای رسیدن به وحدت انجام می‌دهند و تاکنون چندین همایش برای همگرایی انجام داده‌اند. برگزاری همایش بزرگ اصلاح‌طلبان نشان داد که از فعالیت‌های رقیب غافل نیستند و می‌خواهند و می‌توانند در انتخابات آتی درمقابل اصولگرایان، صف‌آرایی کرده و مانند انتخابات ریاست‌جمهوری گذشته تحت لوای ائتلاف و وحدت به پیروزی دست‌یابند. پیام مهم دیگری که این همایش به همگان ارسال کرد این بود که احزاب گوناگون اصلاح‌طلب، محوریت حزبی شورای هماهنگی را پذیرفته و آماده‌اند در قالب این تشکل جبهه اصلاحات فعالیت کرده و با رسیدن به اجماع حداکثری، راه رسیدن به پیروزی را هموار کنند.
محمدرضا عارف، عبدالواحد موسوی‌لاری، رسول منتجب‌نیا، سیدهادی خامنه‌ای، فاطمه راکعی، محسن رهامی و مصطفی کواکبیان از سخنرانان این مراسم بودند و به‌نوعی به تبیین استراتژی آینده جبهه اصلاحات پرداختند. تاکید بر همگرایی زیرنظر راهبردی رییس دولت اصلاحات، کلیدواژه بیشتر سخنرانان بود.
احزاب اصلاح‌طلب پیش و پس از 92
خرداد 92 گرچه با خرداد 76 قابل قیاس نبوده‌ونیست اما شرایطی قابل تشبیه به‌وجود آورد. دولت اصلاحات زمینه اعلام حضور و فعالیت احزاب سیاسی پس از دوره سیاست‌زدایی را به‌وجود آورد و دولت اعتدال امکان فعالیت مجدد احزاب جریان اصلاحات را فراهم کرد.
درحال‌حاضر یکی از احزاب مهم اصلاح‌طلبان را می‌توان حزب اعتماد ملی دانست. پس از انتخابات سال 92، اعتماد ملی که در چهارسال پیش از آن فعالیت خاصی نداشت، به‌نوعی احیا شد و در خزان فعالیت‌های احزاب اصلاح‌طلب بهاری نو رقم زد. «امتداد اعتماد» نام همایشی بود که شاخه جوانان حزب اعتماد ملی در پاییز سال 93 برگزار کرد. همایشی که با استقبال فعالان سیاسی اصلاح‌طلب و واکنش تند اصولگرایان روبه‌رو شد. در همایش اخیر شورای هماهنگی جبهه اصلاحات که بیشتر احزاب اصلاح‌طلب هم حضور داشتند، حزب اعتماد ملی حضور فعالی داشت و اکثر اعضای شورای مرکزی حزب در آن حضور داشتند.
مجمع روحانیون مبارز، حزب به‌معنای تئوریک و کلاسیک آن نیست اما در درون جبهه اصلاحات دارای موقعیتی کاریزماتیک است. حضور موثر رییس دولت اصلاحات در این تشکل سیاسی- مذهبی و نقش‌آفرینی رهبر گفتمان اصلاحات در آن، روز‌به‌روز به جایگاه ممتاز مجمع می‌افزاید.
حزب کارگزاران سازندگی، دیگرحزب مهم عضو شورای هماهنگی است که به‌واسطه حضور برخی چهره‌های آن در پست‌های مهم دولتی و اجرایی، بر وزن این حزب می‌افزاید. البته کارگزاران در یک‌سال گذشته فعالیت خاصی نداشتند اما ترمیم شورای مرکزی حزب، مهم‌ترین اتفاقی بود که درون این تشکیلات میانه‌رو اصلاح‌طلب افتاد. محمد هاشمی از حزب کناره گرفت و چهره‌های جدیدی مانند محمد قوچانی و سعید لیلاز به عضویت شورای مرکزی درآمدند. احزابی مانند حزب اسلامی کار، مردمسالاری و اراده ملت هم در سال‌های پیش، کنگره‌ها و همایش‌هایی را برگزار کردند. این احزاب کوشیدند تا در غیاب احزاب اصلی و متوقف‌شده درون جبهه اصلاحات، بخشی از خلأ وجودی آنها را پر کنند. می‌توان گفت پشتوانه خانه کارگر برای حزب اسلامی کار و استمرار فعالیت در تمامی سالیان گذشته برای حزب مردمسالاری توانست برای این احزاب موقعیت بهتری در سال‌های گذشته بین احزاب موجود اصلاح‌طلبان رقم بزند. مروری بر فهرست انتخاباتی اصلاح‌طلبان در انتخابات شورای‌شهر تهران که توسط شورای هماهنگی جبهه اصلاحات بسته شده بود نشان می‌دهد که حزب اسلامی کار، سهم زیادی در این فهرست داشته است. بیرون‌ماندن چهره‌هایی مانند ابراهیم اصغرزاده و حضور الهه راستگو از حزب کار در این فهرست نشانگر آن است که احزابی مانند حزب کار در چند سال گذشته موقعیت خوبی در جبهه اصلاحات کسب کرده‌اند. حزب اسلامی کار پاییز امسال آخرین کنگره خود را برگزار کرد. حضور مصطفی کواکبیان، دبیرکل حزب مردمسالاری در مناظرات تلویزیونی و برخورداری از روزنامه ارگان حزب هم از فعالیت‌های عمده این حزب در سال گذشته بوده است. حزب اراده ملت هم حزبی است که حسن روحانی در روز برگزاری پنجمین کنگره آن حضور خود در انتخابات ریاست‌جمهوری را اعلام کرد و دبیرکل این حزب احمد حکیمی‌پور درحال‌حاضر رییس دوره‌ای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات است.
مجمع نیروهای خط امام(ره) هم با محوریت سیدهادی خامنه‌ای دیگرتشکل مهم اصلاح‌طلبان است که البته در عرصه عمومی، نمود خاص و بیرونی ندارد. احزاب و تشکل‌های دیگر اصلاح‌طلبان هم، در سال گذشته چندان فعالیت خاص و بزرگی انجام ندادند و حول محور شورای هماهنگی، حیات نباتی خود را ادامه می‌دهند.
تجربه انتخابات شورای شهر 92 و انتقاد به شورای هماهنگی
فهرست انتخاباتی اصلاح‌طلبان برای انتخابات شورای اسلامی شهر تهران در سال 92 در شرایطی انتخاب شد که بسیاری از چهره‌های مطرح جریان اصلاحات ردصلاحیت شدند و دست اصلاح‌طلبان تا حدودی بسته بود. انتخاب قالیباف به‌عنوان شهردار تهران و انتخاب مهدی چمران در سال دوم به‌عنوان رییس شورای‌شهر، انتقادات به روند بسته‌شدن فهرست انتخاباتی و عملکرد شورای هماهنگی جبهه اصلاحات دراین‌مورد را به اوج خود رساند. واکاوی بحث فهرست اصلاح‌طلبان برای انتخابات سال 92 شورای‌شهر تهران از چالشی سیستماتیک و ضعفی غیرقابل‌انکار حکایت می‌کند. ردصلاحیت گسترده‌ کاندیداهای اصلاح‌طلبان باعث می‌شود که جبهه اصلاحات نتواند یک فهرست مطلوب برای ورود حداکثری به انتخابات آماده کند. به‌همین‌دلیل، اصلاح‌طلبان در انتخابات شورای‌شهر، فهرستی شکننده ارایه کردند و علاوه‌براین به‌دلیل تنگنا‌هایی که برای اصلاح‌طلبان در سال‌های گذشته به‌وجود آمده بود، انتخابات ریاست‌جمهوری برای اصلاح‌طلبان مهم‌تر بود و بیشتر انرژی خود را به‌خصوص در کلان‌شهر تهران، به انتخابات ریاست‌جمهوری معطوف کردند و تا حدودی از انتخابات شورای‌شهر غافل شدند. لذا برخی از آنهایی هم که در فهرست وارد شدند براساس اصول پذیرفته‌شده حزبی و قاعده‌مند رفتار نکردند و نتیجه قابل‌پیش‌بینی بود. از طرفی پس از شدت‌گرفتن انتقادات به فهرست شورای‌شهر اصلاح‌طلبان، محسن رهامی به نکته‌ای اشاره کرد که شاید بتواند تفاوت‌های رویکردی و راهبردی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات با شورای مشورتی اصلاح‌طلبان را بیش‌از‌پیش نمایان کند. محسن رهامی در همان مقطع و در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا گفت: «تعدادی از این افراد سهمیه احزاب عضو شورای هماهنگی جبهه اصلاحات بودند که ما نمی‌توانستیم در معرفی نامزدهای‌شان چندان دخالتی داشته باشیم و مابقی افراد، براساس رزومه و برنامه‌ای که برای عضویت در شورای‌شهر داشتند در کمیته 17نفره رای‌گیری شده و به‌عنوان کاندیداهای مستقل و فعال اجتماعی و فرهنگی رای آوردند.» بررسی‌ها نشان می‌دهد که اصلاح‌طلبان دقیقا از همین سهمیه احزاب در ادامه فعالیت شورای‌شهر لطمه خوردند. به‌همین‌دلیل است که می‌توان امیدوار بود که با توجه به این ضعف شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی و دوازدهمین دوره ریاست‌جمهوری، تجربه پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری 92 تکرار و کلیه احزاب و جریان‌های درون جبهه اصلاحات از جمله شورای هماهنگی، به‌عنوان زیرمجموعه شورای مشورتی رییس دولت اصلاحات، فعالیت و تجربه شیرین گذشته را تکرار کنند.
جایگاه شورای مشورتی
عده‌ای از ناظران سیاسی در ایران وجود هم‌زمان دو شورای هماهنگی جبهه اصلاحات و شورای مشورتی اصلاح‌طلبان را موجبات نگرانی درباره دودستگی درون جبهه اصلاحات دانسته‌اند؛ اما بررسی دقیق علل‌وانگیزه‌های وجود این دو شورا، نشان می‌دهد تفاوت این دو شورا نه‌مبنایی بلکه ناشی از تمایزی تاکتیکی است. در شورای مشورتی، نخبگان و چهره‌های شاخص اصلاح‌طلبان حضور دارند که این مهم به دلیل نبود امکان فعالیت برای برخی احزاب مهم اصلاح‌طلبان تا حدودی اجباری به‌نظر می‌رسد. گستردگی و فراگیری شورای مشورتی هم تقریبا تمامی افکار و اندیشه‌های درون جبهه اصلاحات را دربر می‌گیرد. در شورای هماهنگی هم احزاب موجود، فارغ از وزن و سابقه سیاسی، دارای یک رای هستند و البته امکان حضور برای احزابی که فعالیت‌شان ممنوع اعلام شده در آن وجود ندارد و جایگاه اعضای آن احزاب در شورای مشورتی دیده شده است. از طرفی شاید شخص رییس دولت اصلاحات تمایلی برای حضور در عرصه اجرایی نداشته باشد- کما اینکه امکان چنین حضوری هم در شرایط موجود بعید به‌نظر می‌رسد- لذا می‌توان نقش تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز رهبر اصلاحات را در درون شورای مشورتی دید. بدون در نظرگرفتن تجربه انتخابات ریاست‌جمهوری گذشته، همین نقش رییس دولت اصلاحات در شورای مشورتی را می‌توان دلیل جایگاه ممتاز این شورا در درون جریان اصلاحات دانست. در شورای مشورتی اصلاح‌طلبان بیش از 60 شخصیت حقیقی اصلاح‌طلب عضو هستند که پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم شکل گرفته است و جلسات آن هم همچنان برگزار می‌شود. فعالیت‌های احزاب اصلاح‌طلب هم در قالب شورای هماهنگی جبهه اصلاحات انجام می‌شود و با نزدیک‌شدن به انتخابات مجلس دهم هماهنگی، همگرایی و هم‌سویی این گروه‌ها بیشتر می‌شود. ازطرفی خبرهایی به‌گوش می‌رسد که هم در درون احزاب، هم در شورای هماهنگی و هم در شورای مشورتی، کمیته‌هایی برای فعالیت در انتخابات پیش‌رو مجلس شورای اسلامی تشکیل شده و مشغول به کار هستند. در همایش روز 25دی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات هم نشانه‌های روشن و صریحی از حضور همه‌جانبه اصلاح‌طلبان در این انتخابات دیده و شنیده شد. ترکیب شورای مشورتی اصلاح‌طلبان نشان می‌دهد افرادی همچون وزرای دولت اصلاحات، مدیران دولت رییس دولت اصلاحات و شخصیت‌های اثرگذار سیاسی و نماینده‌هایی از طیف‌های مختلف اصلاح‌طلبان در این شورا حضور می‌یابند. وجود این شورا، اصلاح‌طلبان را از اتهام شخص‌محوری و دیکتاتوری درون‌حزبی هم تبرئه می‌کند. همین موضوع، چشم‌انداز و آینده امیدبخش‌تر و بادوام‌تری را برای اصلاح‌طلبان به‌وجود آورده است. پیش‌ازاین هم، کار تشکیلاتی و حزبی توسط اصلاح‌طلبان انجام می‌شد اما آن چه مهم است اندیشه، برنامه، تصمیم و کنش است که محصول یک فرآیند عقل جمعی است و قطعا آسیب‌پذیری کمتری نسبت به‌زمانی دارد که تصمیمی برمبنای دیدگاه فردی گرفته می‌شود و دیگران هم به احترام او این دیدگاه را می‌پذیرند و اگر درعمل آن دیدگاه به نتیجه مطلوبی نرسید هیچ‌کس نمی‌تواند با نگاه انتقادی وارد شود چون نقش ارتباط کاریزماتیک این اجازه را نمی‌دهد. براین‌اساس نقشی که رییس دولت اصلاحات در راس هرم اصلاح‌طلبان ایفا می‌کند، اگرچه تعیین‌کننده و بسیار مهم است اما به‌نظر می‌رسد که با تشکیل این شورا او به‌دنبال اعمال نظرات شخصی نیست. اعضای شورای مشورتی، تلاش می‌کنند تا برآیند نظرات احزاب، گروه‌ها و شخصیت‌های اصلاح‌طلب را جمع‌بندی و این جمع‌بندی را به‌عنوان خروجی تصمیم اصلاح‌طلبان ارایه کنند؛ این تصمیم و خروجی منجربه اتحاد و ائتلاف در برابر رقیب یعنی اصولگریان می‌شود. اتحاد و ائتلافی که به‌نظر می‌رسد اصولگریان به‌دلیل نداشتن شخصیت‌های محوری که مورد تایید همه احزاب و گروه‌ها باشد، تا رسیدن به آن، فاصله زیادی داشته باشند. شورای مشورتی اصلاح‌طلبان دارای ساختار تشکیلاتی است و کمیته‌های آن، فعالیت خود را دارند و ماهی یک‌بار هم اعضای شورا، تشکیل جلسه می‌دهند. باتوجه‌به نتایج حاصله از انتخابات سال 92 ریاست‌جمهوری، جریانات سیاسی و شخصیت‌های حقیقی‌وحقوقی جریان اصلاحات و حتی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، محوریت شورای مشورتی را پذیرفته‌اند و اصلاح‌طلبان می‌توانند در آینده با اتکا به این شورا و استفاده از تجربیات تلخ‌وشیرین گذشته، منسجم‌تر از پیش، به‌سوی پیروزی، طی طریق کنند.

وضعیت فعالیت احزاب در ایران طی سال‌های گذشته دچار فرازونشیب‌های فراوانی شده است. پس از پایان مدت فعالیت دولت اصلاحات که شاید بتوان آن را بهترین زمان تحزب در ایران پس از انقلاب دانست، دولت نهم و دهم به عنوان دولتی حزب‌ستیز، عرصه فعالیت سیاسی تشکیلاتی را محدود کرد. این محدودیت در دولت دهم به‌شدت افزایش پیدا کرد. بعد از دوران چهارساله بین 88 تا 92 که شرایط کنش سیاسی در ایران برای اصلاح‌طلبان به‌شدت محدود بود. آنها درنهایت از بین محمدرضا عارف، معاون‌اول رییس دولت اصلاحات و حسن روحانی به اجماع رسیدند و ضمن حمایت از پیروز انتخابات 92 از بدنه اجتماعی خود خواستند که در انتخابات حضور پیدا کرده و به حسن روحانی رای دهند. دراین‌میان نقش شورای هماهنگی جبهه اصلاحات و از آن مهم‌تر شورای مشورتی، بسیار مهم و تعیین‌کننده بود. بدنه اجتماعی حامی اصلاح‌طلبان برای شرکت در انتخابات مردد بود و احزاب اصلاح‌طلب باتوجه‌به حضور محمدرضا عارف و حسن روحانی به‌نوعی دچار تشتت آرا بودند. اینجا بود که شورای مشورتی رییس دولت اصلاحات به‌عنوان تشکیلاتی تاثیر‌گذار و مورد وثوق همگان رای به کناره‌گیری عارف و حمایت از روحانی داد. نهایتا حسن روحانی که از دل راست میانه برخاسته بود با اتکا به گفتمان اصلاح‌طلبی پیروز انتخابات شد و امیدها برای کناررفتن فضای امنیتی و امکان فعالیت سیاسی ساختارمحور قوت گرفت.
دو نهاد بالا دستی اصلاح‌طلبان
شورای مشورتی، نام تشکیلاتی بود که پیش از یازدهمین انتخابات ریاست‌جمهوری شکل گرفت و نقش و تاثیر خود را در نتیجه انتخابات نشان داد. شورای مشورتی در انتخابات گذشته، محور پیروزی بود و با شکل‌دادن به ائتلافی که شاید برای بسیاری قابل دستیابی به‌نظر نمی‌آمد نتیجه انتخابات را رقم زد. نقش شخص رییس دولت اصلاحات هم درکنار شورای مشورتی بسیار حایزاهمیت است چراکه محمدرضا عارف کناره‌گیری خود را منوط به تصمیم شورای مشورتی و شخص رییس دولت اصلاحات کرده بود. طعم شیرین پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری در سایه تصمیم هوشمندانه رییس‌جمهور اسبق برای تشکیل این شورا باعث شد بدنه اجتماعی حامی اصلاح‌طلبان و فعالان سیاسی اصلاح‌طلب، خواهان ادامه فعالیت و نقش‌آفرینی این شورا شوند.
شورای هماهنگی جبهه اصلاحات هم دیگر تشکیلاتی است که سال‌هاست احزاب اصلاح‌طلب را زیر یک چتر جمع کرده تا فعالیت سیاسی منسجم‌تری داشته باشند. شورای هماهنگی جبهه اصلاحات اخیرا دست‌به بازنگری در ساختار و چارچوب‌های خود زده است و آیین‌نامه آن نیز به‌منظور شفاف‌سازی و فعال‌نمودن احزاب عضو و همچنین سهولت در پذیرش اعضای جدید، اصلاح شده است. براساس اصلاحات انجام‌شده، کمیته‌های جدیدی به ساختار شورای هماهنگی جبهه اصلاحات اضافه شده است. ریاست احزاب در شورای هماهنگی به‌صورت فصلی و دوره‌ای است و هر سه‌ماه دبیرکل یکی از احزاب عضو، ریاست و سخنگویی جبهه اصلاحات را عهده‌دار می‌شود. تشکل‌های عمده عضو شورای هماهنگی جبهه اصلاحات که به‌عنوان محور نهادی اصلاح‌طلبان عمل می‌کند، به شرح زیر است:
حزب کارگزاران سازندگی، انجمن اسلامی معلمان، انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها، حزب اسلامی کار، خانه کارگر، مجمع نیروهای خط امام (ره)، حزب همبستگی ایران اسلامی، مجمع نمایندگان ادوار مجلس، حزب جوانان ایران اسلامی، انجمن اسلامی مهندسان، مجمع فرهنگیان ایران اسلامی، حزب اراده ملت، انجمن روزنامه‌نگاران زن، حزب مردمسالاری، مجمع دانش‌آموختگان ایران اسلامی، مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، انجمن اسلامی پزشکان و...
احزاب مختلف اصلاح‌طلب در سال‌های گذشته کنگره‌ها و همایش‌های بسیاری را برگزار کرده بودند اما 25 دی‌ماه سال 93 برای اولین بار بود که شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، همایشی بزرگ برگزار و احزاب مختلف را در یک مراسم جمع می‌کرد؛ همایشی که این توانایی را داشت تا آغاز هم‌گرایی بیشتر اصلاح‌طلبان در شرایط امروز فضای سیاسی ایران باشد. برگزاری این همایش از این جهت که پس از سال‌ها رکود ناخواسته، اصلاح‌طلبان توانستند همایشی عمومی و منسجم برگزار کنند هم حایزاهمیت است؛ البته بحث تشکیل حزب واحد اصلاح‌طلبان در آغاز سال 93 مطرح اما با استقبال عمومی مواجه نشد.
همایش بزرگ
گردهمایی روز پنجشنبه 25دی 1392 اولین تجمع بزرگ و مهم اصلاح‌طلبان در پنج‌سال گذشته بود که طیف وسیعی از اصلاح‌طلبان را دربر می‌گرفت. البته این همایش غایبانی هم داشت اما نفس برگزاری و پیام‌های رییس دولت اصلاحات، آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی و استقبال عمومی از آن، جای خالی غایبان را چندان نشان نداد. کمترین دستاورد این همایش، بازگرداندن امید به بدنه اجتماعی اصلاح‌طلبان بود که در پنج‌سال گذشته، دچار بی‌کنشی و انفعال شده و تا حد زیادی امید خود را برای فعالیت مجدد از دست داده بودند. ازسوی‌دیگر و با توجه‌به درپیش‌بودن انتخابات مهم مجلس شورای اسلامی در سال 94، همایش بزرگ، خبر از حضور جدی و ساختارمحور اصلاح‌طلبان در این انتخابات می‌داد. در طرف مقابل، تلاش بسیاری برای رسیدن به وحدت انجام می‌دهند و تاکنون چندین همایش برای همگرایی انجام داده‌اند. برگزاری همایش بزرگ اصلاح‌طلبان نشان داد که از فعالیت‌های رقیب غافل نیستند و می‌خواهند و می‌توانند در انتخابات آتی درمقابل اصولگرایان، صف‌آرایی کرده و مانند انتخابات ریاست‌جمهوری گذشته تحت لوای ائتلاف و وحدت به پیروزی دست‌یابند. پیام مهم دیگری که این همایش به همگان ارسال کرد این بود که احزاب گوناگون اصلاح‌طلب، محوریت حزبی شورای هماهنگی را پذیرفته و آماده‌اند در قالب این تشکل جبهه اصلاحات فعالیت کرده و با رسیدن به اجماع حداکثری، راه رسیدن به پیروزی را هموار کنند.
محمدرضا عارف، عبدالواحد موسوی‌لاری، رسول منتجب‌نیا، سیدهادی خامنه‌ای، فاطمه راکعی، محسن رهامی و مصطفی کواکبیان از سخنرانان این مراسم بودند و به‌نوعی به تبیین استراتژی آینده جبهه اصلاحات پرداختند. تاکید بر همگرایی زیرنظر راهبردی رییس دولت اصلاحات، کلیدواژه بیشتر سخنرانان بود.
احزاب اصلاح‌طلب پیش و پس از 92
خرداد 92 گرچه با خرداد 76 قابل قیاس نبوده‌ونیست اما شرایطی قابل تشبیه به‌وجود آورد. دولت اصلاحات زمینه اعلام حضور و فعالیت احزاب سیاسی پس از دوره سیاست‌زدایی را به‌وجود آورد و دولت اعتدال امکان فعالیت مجدد احزاب جریان اصلاحات را فراهم کرد.
درحال‌حاضر یکی از احزاب مهم اصلاح‌طلبان را می‌توان حزب اعتماد ملی دانست. پس از انتخابات سال 92، اعتماد ملی که در چهارسال پیش از آن فعالیت خاصی نداشت، به‌نوعی احیا شد و در خزان فعالیت‌های احزاب اصلاح‌طلب بهاری نو رقم زد. «امتداد اعتماد» نام همایشی بود که شاخه جوانان حزب اعتماد ملی در پاییز سال 93 برگزار کرد. همایشی که با استقبال فعالان سیاسی اصلاح‌طلب و واکنش تند اصولگرایان روبه‌رو شد. در همایش اخیر شورای هماهنگی جبهه اصلاحات که بیشتر احزاب اصلاح‌طلب هم حضور داشتند، حزب اعتماد ملی حضور فعالی داشت و اکثر اعضای شورای مرکزی حزب در آن حضور داشتند.
مجمع روحانیون مبارز، حزب به‌معنای تئوریک و کلاسیک آن نیست اما در درون جبهه اصلاحات دارای موقعیتی کاریزماتیک است. حضور موثر رییس دولت اصلاحات در این تشکل سیاسی- مذهبی و نقش‌آفرینی رهبر گفتمان اصلاحات در آن، روز‌به‌روز به جایگاه ممتاز مجمع می‌افزاید.
حزب کارگزاران سازندگی، دیگرحزب مهم عضو شورای هماهنگی است که به‌واسطه حضور برخی چهره‌های آن در پست‌های مهم دولتی و اجرایی، بر وزن این حزب می‌افزاید. البته کارگزاران در یک‌سال گذشته فعالیت خاصی نداشتند اما ترمیم شورای مرکزی حزب، مهم‌ترین اتفاقی بود که درون این تشکیلات میانه‌رو اصلاح‌طلب افتاد. محمد هاشمی از حزب کناره گرفت و چهره‌های جدیدی مانند محمد قوچانی و سعید لیلاز به عضویت شورای مرکزی درآمدند. احزابی مانند حزب اسلامی کار، مردمسالاری و اراده ملت هم در سال‌های پیش، کنگره‌ها و همایش‌هایی را برگزار کردند. این احزاب کوشیدند تا در غیاب احزاب اصلی و متوقف‌شده درون جبهه اصلاحات، بخشی از خلأ وجودی آنها را پر کنند. می‌توان گفت پشتوانه خانه کارگر برای حزب اسلامی کار و استمرار فعالیت در تمامی سالیان گذشته برای حزب مردمسالاری توانست برای این احزاب موقعیت بهتری در سال‌های گذشته بین احزاب موجود اصلاح‌طلبان رقم بزند. مروری بر فهرست انتخاباتی اصلاح‌طلبان در انتخابات شورای‌شهر تهران که توسط شورای هماهنگی جبهه اصلاحات بسته شده بود نشان می‌دهد که حزب اسلامی کار، سهم زیادی در این فهرست داشته است. بیرون‌ماندن چهره‌هایی مانند ابراهیم اصغرزاده و حضور الهه راستگو از حزب کار در این فهرست نشانگر آن است که احزابی مانند حزب کار در چند سال گذشته موقعیت خوبی در جبهه اصلاحات کسب کرده‌اند. حزب اسلامی کار پاییز امسال آخرین کنگره خود را برگزار کرد. حضور مصطفی کواکبیان، دبیرکل حزب مردمسالاری در مناظرات تلویزیونی و برخورداری از روزنامه ارگان حزب هم از فعالیت‌های عمده این حزب در سال گذشته بوده است. حزب اراده ملت هم حزبی است که حسن روحانی در روز برگزاری پنجمین کنگره آن حضور خود در انتخابات ریاست‌جمهوری را اعلام کرد و دبیرکل این حزب احمد حکیمی‌پور درحال‌حاضر رییس دوره‌ای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات است.
مجمع نیروهای خط امام(ره) هم با محوریت سیدهادی خامنه‌ای دیگرتشکل مهم اصلاح‌طلبان است که البته در عرصه عمومی، نمود خاص و بیرونی ندارد. احزاب و تشکل‌های دیگر اصلاح‌طلبان هم، در سال گذشته چندان فعالیت خاص و بزرگی انجام ندادند و حول محور شورای هماهنگی، حیات نباتی خود را ادامه می‌دهند.
تجربه انتخابات شورای شهر 92 و انتقاد به شورای هماهنگی
فهرست انتخاباتی اصلاح‌طلبان برای انتخابات شورای اسلامی شهر تهران در سال 92 در شرایطی انتخاب شد که بسیاری از چهره‌های مطرح جریان اصلاحات ردصلاحیت شدند و دست اصلاح‌طلبان تا حدودی بسته بود. انتخاب قالیباف به‌عنوان شهردار تهران و انتخاب مهدی چمران در سال دوم به‌عنوان رییس شورای‌شهر، انتقادات به روند بسته‌شدن فهرست انتخاباتی و عملکرد شورای هماهنگی جبهه اصلاحات دراین‌مورد را به اوج خود رساند. واکاوی بحث فهرست اصلاح‌طلبان برای انتخابات سال 92 شورای‌شهر تهران از چالشی سیستماتیک و ضعفی غیرقابل‌انکار حکایت می‌کند. ردصلاحیت گسترده‌ کاندیداهای اصلاح‌طلبان باعث می‌شود که جبهه اصلاحات نتواند یک فهرست مطلوب برای ورود حداکثری به انتخابات آماده کند. به‌همین‌دلیل، اصلاح‌طلبان در انتخابات شورای‌شهر، فهرستی شکننده ارایه کردند و علاوه‌براین به‌دلیل تنگنا‌هایی که برای اصلاح‌طلبان در سال‌های گذشته به‌وجود آمده بود، انتخابات ریاست‌جمهوری برای اصلاح‌طلبان مهم‌تر بود و بیشتر انرژی خود را به‌خصوص در کلان‌شهر تهران، به انتخابات ریاست‌جمهوری معطوف کردند و تا حدودی از انتخابات شورای‌شهر غافل شدند. لذا برخی از آنهایی هم که در فهرست وارد شدند براساس اصول پذیرفته‌شده حزبی و قاعده‌مند رفتار نکردند و نتیجه قابل‌پیش‌بینی بود. از طرفی پس از شدت‌گرفتن انتقادات به فهرست شورای‌شهر اصلاح‌طلبان، محسن رهامی به نکته‌ای اشاره کرد که شاید بتواند تفاوت‌های رویکردی و راهبردی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات با شورای مشورتی اصلاح‌طلبان را بیش‌از‌پیش نمایان کند. محسن رهامی در همان مقطع و در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا گفت: «تعدادی از این افراد سهمیه احزاب عضو شورای هماهنگی جبهه اصلاحات بودند که ما نمی‌توانستیم در معرفی نامزدهای‌شان چندان دخالتی داشته باشیم و مابقی افراد، براساس رزومه و برنامه‌ای که برای عضویت در شورای‌شهر داشتند در کمیته 17نفره رای‌گیری شده و به‌عنوان کاندیداهای مستقل و فعال اجتماعی و فرهنگی رای آوردند.» بررسی‌ها نشان می‌دهد که اصلاح‌طلبان دقیقا از همین سهمیه احزاب در ادامه فعالیت شورای‌شهر لطمه خوردند. به‌همین‌دلیل است که می‌توان امیدوار بود که با توجه به این ضعف شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی و دوازدهمین دوره ریاست‌جمهوری، تجربه پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری 92 تکرار و کلیه احزاب و جریان‌های درون جبهه اصلاحات از جمله شورای هماهنگی، به‌عنوان زیرمجموعه شورای مشورتی رییس دولت اصلاحات، فعالیت و تجربه شیرین گذشته را تکرار کنند.
جایگاه شورای مشورتی
عده‌ای از ناظران سیاسی در ایران وجود هم‌زمان دو شورای هماهنگی جبهه اصلاحات و شورای مشورتی اصلاح‌طلبان را موجبات نگرانی درباره دودستگی درون جبهه اصلاحات دانسته‌اند؛ اما بررسی دقیق علل‌وانگیزه‌های وجود این دو شورا، نشان می‌دهد تفاوت این دو شورا نه‌مبنایی بلکه ناشی از تمایزی تاکتیکی است. در شورای مشورتی، نخبگان و چهره‌های شاخص اصلاح‌طلبان حضور دارند که این مهم به دلیل نبود امکان فعالیت برای برخی احزاب مهم اصلاح‌طلبان تا حدودی اجباری به‌نظر می‌رسد. گستردگی و فراگیری شورای مشورتی هم تقریبا تمامی افکار و اندیشه‌های درون جبهه اصلاحات را دربر می‌گیرد. در شورای هماهنگی هم احزاب موجود، فارغ از وزن و سابقه سیاسی، دارای یک رای هستند و البته امکان حضور برای احزابی که فعالیت‌شان ممنوع اعلام شده در آن وجود ندارد و جایگاه اعضای آن احزاب در شورای مشورتی دیده شده است. از طرفی شاید شخص رییس دولت اصلاحات تمایلی برای حضور در عرصه اجرایی نداشته باشد- کما اینکه امکان چنین حضوری هم در شرایط موجود بعید به‌نظر می‌رسد- لذا می‌توان نقش تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز رهبر اصلاحات را در درون شورای مشورتی دید. بدون در نظرگرفتن تجربه انتخابات ریاست‌جمهوری گذشته، همین نقش رییس دولت اصلاحات در شورای مشورتی را می‌توان دلیل جایگاه ممتاز این شورا در درون جریان اصلاحات دانست. در شورای مشورتی اصلاح‌طلبان بیش از 60 شخصیت حقیقی اصلاح‌طلب عضو هستند که پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم شکل گرفته است و جلسات آن هم همچنان برگزار می‌شود. فعالیت‌های احزاب اصلاح‌طلب هم در قالب شورای هماهنگی جبهه اصلاحات انجام می‌شود و با نزدیک‌شدن به انتخابات مجلس دهم هماهنگی، همگرایی و هم‌سویی این گروه‌ها بیشتر می‌شود. ازطرفی خبرهایی به‌گوش می‌رسد که هم در درون احزاب، هم در شورای هماهنگی و هم در شورای مشورتی، کمیته‌هایی برای فعالیت در انتخابات پیش‌رو مجلس شورای اسلامی تشکیل شده و مشغول به کار هستند. در همایش روز 25دی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات هم نشانه‌های روشن و صریحی از حضور همه‌جانبه اصلاح‌طلبان در این انتخابات دیده و شنیده شد. ترکیب شورای مشورتی اصلاح‌طلبان نشان می‌دهد افرادی همچون وزرای دولت اصلاحات، مدیران دولت رییس دولت اصلاحات و شخصیت‌های اثرگذار سیاسی و نماینده‌هایی از طیف‌های مختلف اصلاح‌طلبان در این شورا حضور می‌یابند. وجود این شورا، اصلاح‌طلبان را از اتهام شخص‌محوری و دیکتاتوری درون‌حزبی هم تبرئه می‌کند. همین موضوع، چشم‌انداز و آینده امیدبخش‌تر و بادوام‌تری را برای اصلاح‌طلبان به‌وجود آورده است. پیش‌ازاین هم، کار تشکیلاتی و حزبی توسط اصلاح‌طلبان انجام می‌شد اما آن چه مهم است اندیشه، برنامه، تصمیم و کنش است که محصول یک فرآیند عقل جمعی است و قطعا آسیب‌پذیری کمتری نسبت به‌زمانی دارد که تصمیمی برمبنای دیدگاه فردی گرفته می‌شود و دیگران هم به احترام او این دیدگاه را می‌پذیرند و اگر درعمل آن دیدگاه به نتیجه مطلوبی نرسید هیچ‌کس نمی‌تواند با نگاه انتقادی وارد شود چون نقش ارتباط کاریزماتیک این اجازه را نمی‌دهد. براین‌اساس نقشی که رییس دولت اصلاحات در راس هرم اصلاح‌طلبان ایفا می‌کند، اگرچه تعیین‌کننده و بسیار مهم است اما به‌نظر می‌رسد که با تشکیل این شورا او به‌دنبال اعمال نظرات شخصی نیست. اعضای شورای مشورتی، تلاش می‌کنند تا برآیند نظرات احزاب، گروه‌ها و شخصیت‌های اصلاح‌طلب را جمع‌بندی و این جمع‌بندی را به‌عنوان خروجی تصمیم اصلاح‌طلبان ارایه کنند؛ این تصمیم و خروجی منجربه اتحاد و ائتلاف در برابر رقیب یعنی اصولگریان می‌شود. اتحاد و ائتلافی که به‌نظر می‌رسد اصولگریان به‌دلیل نداشتن شخصیت‌های محوری که مورد تایید همه احزاب و گروه‌ها باشد، تا رسیدن به آن، فاصله زیادی داشته باشند. شورای مشورتی اصلاح‌طلبان دارای ساختار تشکیلاتی است و کمیته‌های آن، فعالیت خود را دارند و ماهی یک‌بار هم اعضای شورا، تشکیل جلسه می‌دهند. باتوجه‌به نتایج حاصله از انتخابات سال 92 ریاست‌جمهوری، جریانات سیاسی و شخصیت‌های حقیقی‌وحقوقی جریان اصلاحات و حتی شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، محوریت شورای مشورتی را پذیرفته‌اند و اصلاح‌طلبان می‌توانند در آینده با اتکا به این شورا و استفاده از تجربیات تلخ‌وشیرین گذشته، منسجم‌تر از پیش، به‌سوی پیروزی، طی طریق کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.