همیشه پیش از آنکه فکر کنی اتفاق میافتد
مازیار خسروی . دبیر سیاسی
یکم: ساخت سیاسی ایران به هیچ رییس دولتی اجازه بازگشت دوباره نمیدهد؛ این را تاریخ و تجربه میگوید. وقتی یک دوره تمام شد، ثقل سیاست در ایران به قطب مخالف نقل مکان میکند؛ این را هم تاریخ و تجربه میگوید. تاریخ و تجربه اما یک چیز دیگر هم میگوید: هیچ جریانی در سپهر سیاسی ایران قابل حذف نیست.
دوم: وقتی نفس روز و روزگار دهه 60 به شماره افتاد، گمان همگانی این بود که چپهای خط امامی برای همیشه به تاریخ پیوستهاند. چرخدندههای عبور از اقتصاد دولتی به سوی بازار، چنان پرشتاب در حرکت بود که سالها بعد یک عضو متنفذ «کارگزاران» از چپها بهعنوان «مرده سیاسی» یاد کرد. روز و روزگاران بعدی اما نشان داد که هیچ نیروی سیاسیای که مطالبات بخشی از جامعه را نمایندگی میکند، نمیمیرد و تنها از شکلی به شکلی دیگر تغییر میکند؛ این تجربه برای ناکامان «سومتیر84» نیز تکرار شد. گمان فاتحان 22 خرداد 88 این بود که میخ آخر را بر تابوت اصلاحات کوبیدهاند و دست خویش را چنان گشاده دیدند که در کارزار بعدی، پیش از پیکار، به تقسیم غنایم سرگرم شدند؛ 24 خرداد 92 اما شد آنچه شد.
سوم: طبق نظریه نسبیت، مجموع «جرم و انرژی» پایدار و تغییرناپذیر است؛ بهاینمعنا که «جرم» از شکلی به شکل دیگر یا به «انرژی» تبدیل میشود، ولی هرگز تولید یا نابود نمیشود. تغییر «جرم» به «انرژی» البته تنها در شرایط ویژه و نادر رخ میدهد. در چنین شرایطی، میزان ناچیزی «جرم» میتواند انرژی فوقالعاده زیادی تولید کند. انرژی که در صورت نبود سازوکاری کارآمد برای کنترل، میتواند بسیار ویرانگر باشد.
چهارم: از اسطورههای سپهر سیاسی ایران یکی هم اینکه جامعه ایرانی قابل پیشبینی نیست. بسیار گفتهاند و شنیدهایم که «غافلگیر شدیم». این را وقتی میگویند که دستگاه تحلیلشان در توضیح منطقی رویدادها عاجز میماند. آش چنان شور شده که گاه از متصدیان شهرها و راهها، افاضاتی به این مضمون به گوش میرسد که: «برف زمستانی غافلگیرمان کرد». جملهای که البته در زمستان شبهبهاری این سالها، وجه تسمیه خود را از دست داده است. جان «کمدی- تراژیک» کلام اما همچنان پابرجاست: با اولیای اموری که در زمستان از بارش برف غافلگیر میشوند چه میتوان کرد و گفت؟!
پنجم: «آن مرد که اکنون رفته است» رجعت میکند؟ پاسخ سرراست یک کلمه است: نه. «آن مرد رفته» چنان تسمهای از گردهها کشید که جایش به هیچ شعبدهای - دستکم بهاینزودیها - خوب نمیشود. پرسش اگر این باشد که حواریون آن مرد چه؟ بازهم با قید «به احتمال قریببهیقین» میتوان پاسخ سر راست داد: نه. حلقه «راستکیشان» باورمند، دمبهدم کوچکتر میشود و آوار خودکردهها، چنان سنگین است که همه زیر پرچم برائت متحصناند؛ «تو گویی که رستم ز مادر نزاد»
پرسش درست اما هیچکدام از دو گزاره بالا نیست. چون پرسش درست نیست؛ لاجرم پاسخ درست نیز در کار نخواهد بود. پرسش درست نیازمند اندک قبض و بسطی در مرور رویدادهاست. چکیدهاش چیزی شبیه به این است: «آن مرد از کجا آمد؟» آن وقت تازه میشود رفت سروقت اینکه «دیانای» آن مرد قابل تکثیر است؟ این یکی پاسخ سرراست و ساندویچی ندارد. در هشتسال کذایی دراینباره بسیار گفتند و نوشتند. بیشتر وقتها، برخلاف انتظار و طاقت انتقادپذیری اغلب ما، اشکال از فرستنده نیست. حضرات بهتر است دستی به سروگوش گیرندههای خود بکشند.
ششم: جرم «احمدینژادیسم» جایی در ژرفای سیاست و جامعه ایرانی بوده/ هست. اینکه اندازه دقیقش چقدر است، نیازمند ترازوی نکتهسنجی است که جایش در دستگاه تحلیلی سیاستورزان وطنی تا اطلاع ثانوی خالی است؛ چراییاش بحث مفصلی میطلبد. همه دانشهای بشری از چند پیشفرض محدود و البته غیرقابل اثبات آغاز میشوند؛ در هندسه، نقطه تعریفناپذیر است، تمامی قضایای بعدی اما از همین نقطه تعریفنشده استقرا میشوند. در این مورد خاص نیز میشود نگاهی مشابه به موضوع داشت؛ صرفنظر از «چیستی»، احمدینژادیسم جایی در زهدان جامعه ایرانی خفته است، چقدر و چرایش بماند برای کنکاش دانشگاهیان. تا وقتی جامعه ایرانی بر ستونپایه اقتصاد نفتی استوار است این جرم از میان نخواهد رفت، به گمان من حتی کم یا زیاد نیز نمیشود، تنها نهفته یا آشکار میشود. مجموع «جرم و انرژی» احمدینژادیسم پایدار و تغییرناپذیر است. احمدینژادیسم به حاشیه میرود اما تا اطلاع ثانوی حذف نمیشود. کافی است شرایط مناسب پدید بیاید.
اگر فی جهانی برای بشکههای سیاه به صددلار برسد به یک طرفهالعین از هر کوی و برزن قلندرانی میرویند که خلق را با نشئه رساندن پول به سفرهها سودایی کنند. اینجاست که «جرم» میلی سیریناپذیر به تبدیلشدن به «انرژی» پیدا میکند. سیاهه اینکه چه مقدار انرژی ویرانگر در این جرم نهفته است و اعصاب چند نسل باید صرف بازگرداندن قطار به ریل شود، دراز است و قلندر بیدار.
هفتم: در عوالم عاشقی میگویند: «دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند». در سیاست اما از «بام پریدگان» گاه دوباره بر کرسی مینشینند. یک روزنامهنگار شوخطبع چند سال پیش برای خبری که در مورد دیدهشدن نسل از پی نسل فیلمهای «بروس لی» نوشته بود، تیتر زد: «اژدها همچنان وارد میشود». اشتیاق دیدن فیلمهای تاریخگذشته قدیمی، بیخطرترین هوس هر نسل است. وقتی نوبت به سیاست میرسد ماجرا قدری فرق میکند. اینجا، همیشه خیلی بیشتر از زندگی خصوصی «پیش از آنکه فکر کنی اتفاق میافتد».
یکم: ساخت سیاسی ایران به هیچ رییس دولتی اجازه بازگشت دوباره نمیدهد؛ این را تاریخ و تجربه میگوید. وقتی یک دوره تمام شد، ثقل سیاست در ایران به قطب مخالف نقل مکان میکند؛ این را هم تاریخ و تجربه میگوید. تاریخ و تجربه اما یک چیز دیگر هم میگوید: هیچ جریانی در سپهر سیاسی ایران قابل حذف نیست.
دوم: وقتی نفس روز و روزگار دهه 60 به شماره افتاد، گمان همگانی این بود که چپهای خط امامی برای همیشه به تاریخ پیوستهاند. چرخدندههای عبور از اقتصاد دولتی به سوی بازار، چنان پرشتاب در حرکت بود که سالها بعد یک عضو متنفذ «کارگزاران» از چپها بهعنوان «مرده سیاسی» یاد کرد. روز و روزگاران بعدی اما نشان داد که هیچ نیروی سیاسیای که مطالبات بخشی از جامعه را نمایندگی میکند، نمیمیرد و تنها از شکلی به شکلی دیگر تغییر میکند؛ این تجربه برای ناکامان «سومتیر84» نیز تکرار شد. گمان فاتحان 22 خرداد 88 این بود که میخ آخر را بر تابوت اصلاحات کوبیدهاند و دست خویش را چنان گشاده دیدند که در کارزار بعدی، پیش از پیکار، به تقسیم غنایم سرگرم شدند؛ 24 خرداد 92 اما شد آنچه شد.
سوم: طبق نظریه نسبیت، مجموع «جرم و انرژی» پایدار و تغییرناپذیر است؛ بهاینمعنا که «جرم» از شکلی به شکل دیگر یا به «انرژی» تبدیل میشود، ولی هرگز تولید یا نابود نمیشود. تغییر «جرم» به «انرژی» البته تنها در شرایط ویژه و نادر رخ میدهد. در چنین شرایطی، میزان ناچیزی «جرم» میتواند انرژی فوقالعاده زیادی تولید کند. انرژی که در صورت نبود سازوکاری کارآمد برای کنترل، میتواند بسیار ویرانگر باشد.
چهارم: از اسطورههای سپهر سیاسی ایران یکی هم اینکه جامعه ایرانی قابل پیشبینی نیست. بسیار گفتهاند و شنیدهایم که «غافلگیر شدیم». این را وقتی میگویند که دستگاه تحلیلشان در توضیح منطقی رویدادها عاجز میماند. آش چنان شور شده که گاه از متصدیان شهرها و راهها، افاضاتی به این مضمون به گوش میرسد که: «برف زمستانی غافلگیرمان کرد». جملهای که البته در زمستان شبهبهاری این سالها، وجه تسمیه خود را از دست داده است. جان «کمدی- تراژیک» کلام اما همچنان پابرجاست: با اولیای اموری که در زمستان از بارش برف غافلگیر میشوند چه میتوان کرد و گفت؟!
پنجم: «آن مرد که اکنون رفته است» رجعت میکند؟ پاسخ سرراست یک کلمه است: نه. «آن مرد رفته» چنان تسمهای از گردهها کشید که جایش به هیچ شعبدهای - دستکم بهاینزودیها - خوب نمیشود. پرسش اگر این باشد که حواریون آن مرد چه؟ بازهم با قید «به احتمال قریببهیقین» میتوان پاسخ سر راست داد: نه. حلقه «راستکیشان» باورمند، دمبهدم کوچکتر میشود و آوار خودکردهها، چنان سنگین است که همه زیر پرچم برائت متحصناند؛ «تو گویی که رستم ز مادر نزاد»
پرسش درست اما هیچکدام از دو گزاره بالا نیست. چون پرسش درست نیست؛ لاجرم پاسخ درست نیز در کار نخواهد بود. پرسش درست نیازمند اندک قبض و بسطی در مرور رویدادهاست. چکیدهاش چیزی شبیه به این است: «آن مرد از کجا آمد؟» آن وقت تازه میشود رفت سروقت اینکه «دیانای» آن مرد قابل تکثیر است؟ این یکی پاسخ سرراست و ساندویچی ندارد. در هشتسال کذایی دراینباره بسیار گفتند و نوشتند. بیشتر وقتها، برخلاف انتظار و طاقت انتقادپذیری اغلب ما، اشکال از فرستنده نیست. حضرات بهتر است دستی به سروگوش گیرندههای خود بکشند.
ششم: جرم «احمدینژادیسم» جایی در ژرفای سیاست و جامعه ایرانی بوده/ هست. اینکه اندازه دقیقش چقدر است، نیازمند ترازوی نکتهسنجی است که جایش در دستگاه تحلیلی سیاستورزان وطنی تا اطلاع ثانوی خالی است؛ چراییاش بحث مفصلی میطلبد. همه دانشهای بشری از چند پیشفرض محدود و البته غیرقابل اثبات آغاز میشوند؛ در هندسه، نقطه تعریفناپذیر است، تمامی قضایای بعدی اما از همین نقطه تعریفنشده استقرا میشوند. در این مورد خاص نیز میشود نگاهی مشابه به موضوع داشت؛ صرفنظر از «چیستی»، احمدینژادیسم جایی در زهدان جامعه ایرانی خفته است، چقدر و چرایش بماند برای کنکاش دانشگاهیان. تا وقتی جامعه ایرانی بر ستونپایه اقتصاد نفتی استوار است این جرم از میان نخواهد رفت، به گمان من حتی کم یا زیاد نیز نمیشود، تنها نهفته یا آشکار میشود. مجموع «جرم و انرژی» احمدینژادیسم پایدار و تغییرناپذیر است. احمدینژادیسم به حاشیه میرود اما تا اطلاع ثانوی حذف نمیشود. کافی است شرایط مناسب پدید بیاید.
اگر فی جهانی برای بشکههای سیاه به صددلار برسد به یک طرفهالعین از هر کوی و برزن قلندرانی میرویند که خلق را با نشئه رساندن پول به سفرهها سودایی کنند. اینجاست که «جرم» میلی سیریناپذیر به تبدیلشدن به «انرژی» پیدا میکند. سیاهه اینکه چه مقدار انرژی ویرانگر در این جرم نهفته است و اعصاب چند نسل باید صرف بازگرداندن قطار به ریل شود، دراز است و قلندر بیدار.
هفتم: در عوالم عاشقی میگویند: «دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند». در سیاست اما از «بام پریدگان» گاه دوباره بر کرسی مینشینند. یک روزنامهنگار شوخطبع چند سال پیش برای خبری که در مورد دیدهشدن نسل از پی نسل فیلمهای «بروس لی» نوشته بود، تیتر زد: «اژدها همچنان وارد میشود». اشتیاق دیدن فیلمهای تاریخگذشته قدیمی، بیخطرترین هوس هر نسل است. وقتی نوبت به سیاست میرسد ماجرا قدری فرق میکند. اینجا، همیشه خیلی بیشتر از زندگی خصوصی «پیش از آنکه فکر کنی اتفاق میافتد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.