|

با وجود جاذبه زمین

احمد غلامی . سردبیر

«پرنده با وجود جاذبه زمین پرواز می‌کند.» این گفته پولانی، اقتصاددان مجارستانی نیاز به شرح و تفسیر ندارد. خودش گویاست. بسیار شنیده‌ایم که در شرایط دشوار خیلی از آدم‌ها به‌جای دلسردی و افسردگی و دست‌وپازدن، با خلاقیتی وصف‌ناپذیر خودشان را بیرون کشیده‌اند. هرچند دشوار می‌شود این سخن شایع را پذیرفت که شرایط سخت، آدم را وادار به خلاقیت می‌کند. چون نقیض این جمله، آنقدر روشن و مستند است که مانند نقل‌قول پولانی جای هیچ بحثی باقی نمی‌گذارد. به‌هرتقدیر، در وضعیت کنونی سیاسی- فرهنگی چه باید کرد؟ چگونه می‌توان در نگاه دولتمردان تغییر جدی به‌وجود آورد و اصولا این کار چه ضرورتی دارد؟ آیا در وضعیت موجود هنوز مجالی هست تا به رفاه بیشتر، یا آینده‌ای بهتر فکر کرد؟ آیا جامعه ما از یک طرف به اعتیادِ تغییر دچار شده است و در طرف دیگر معادله حفظِ «وضعیت موجود»، دامنگیر دولتمردان شده است؟ قدر مسلم، پاسخ به این پرسش‌ها هر‌قدر مبهم باشند، در مضرات آنها هیچ ابهامی نیست. زیانباربودن این موقعیت، کاملا روشن است و روشن‌تر از همه «وضعیتی‌شدن» آدم‌هاست. وضعیتی‌شدن آدم‌ها پارادایم‌های متنوعی دارد و یکی از آنها به‌قول عوام، نان‌به‌‌نرخ‌‌روزخوردن است و یکی دیگر صوفی‌گری مدرن است؛ پولی‌درحساب‌بانکی‌داشتن و خود را از مصائب آدم‌ها کنارکشیدن. در کنار این صوفی‌های مدرن، افسردگان شادنوش هم هستند. کالبدشکافی جامعه ایران بسیار زیبا و حیرت‌انگیز است.

محمود دولت‌آبادی در نامه‌ای خطاب به رییس‌دولت اصلاحات بعد از پیروزی‌اش در انتخابات، جملاتی با این مضمون نوشته بود که با همه امیدی که مردم به شما بسته‌اند، نمی‌دانم چطور شب‌ها خوابتان می‌برد. امید تنها چیزی است که مردم ایران هرگز از اعتیاد به آن، دست برنمی‌دارند. این امید پایدار ریشه در سنت و مذهب دارد و جمله مشهورِ «در ناامیدی بسی امید است»، خود گواهی است بر دینامیسم روحیه جمعی مردم ایران. هرچند با نگاه‌های توده‌ای نمی‌شود مردم ایران را تحلیل کرد. این درست که مردم ایران مردمی کوتاه‌مدت‌اند اما اعتقاد خودشان را به زندگی بلندمدت از دست نداده‌اند. البته طیف‌های متنوع و متفاوتِ مردم مانند گوی رنگارنگِ سرخ‌ و سیاه و سفید و آبی در کنار هم‌اند و به‌اقتضای شرایط‌ و در لحظات مختلف جابه‌جایی آنها پیش‌بینی‌ناپذیر است. آنها که چپ‌اندیش بوده‌اند، ناگهان راست‌کیش می‌شوند و می‌کوشند وضعیت موجود را نمایندگی کنند و برعکس. بهترین نمونه آن هم صندوق رای است. بارهاوبارها مردم، هم دولت و هم خودشان را غافلگیر کرده‌اند. این غافلگیری‌ها، همان‌قدر که هیجان‌انگیز است و برای دولتمردان قابل‌ستایش، خطرناک و قابل‌تحلیل هم است. آن سیاستی که بیش از همه در میان گردانندگان سیاست مشهود است، فریزکردن وضعیت موجود است. شاید در این فریزکردن، نیت خیری هم نهفته باشد، یعنی زمان‌خریدن برای رفع دشواری‌ها و مشکلات زندگی. چاره‌ای نیست. برگردیم به جمله کارل پولانی که «پرنده با وجود جاذبه زمین پرواز می‌کند.» گریز از جاذبه و پرواز، هم برای دولتمردان و هم برای مردم قابل‌‌تصور است. صدالبته، اگر تدبیر و اصلاح از جانب گردانندگان سیاست روی بدهد، قطعا نتایج پرثمری خواهد داشت.

«پرنده با وجود جاذبه زمین پرواز می‌کند.» این گفته پولانی، اقتصاددان مجارستانی نیاز به شرح و تفسیر ندارد. خودش گویاست. بسیار شنیده‌ایم که در شرایط دشوار خیلی از آدم‌ها به‌جای دلسردی و افسردگی و دست‌وپازدن، با خلاقیتی وصف‌ناپذیر خودشان را بیرون کشیده‌اند. هرچند دشوار می‌شود این سخن شایع را پذیرفت که شرایط سخت، آدم را وادار به خلاقیت می‌کند. چون نقیض این جمله، آنقدر روشن و مستند است که مانند نقل‌قول پولانی جای هیچ بحثی باقی نمی‌گذارد. به‌هرتقدیر، در وضعیت کنونی سیاسی- فرهنگی چه باید کرد؟ چگونه می‌توان در نگاه دولتمردان تغییر جدی به‌وجود آورد و اصولا این کار چه ضرورتی دارد؟ آیا در وضعیت موجود هنوز مجالی هست تا به رفاه بیشتر، یا آینده‌ای بهتر فکر کرد؟ آیا جامعه ما از یک طرف به اعتیادِ تغییر دچار شده است و در طرف دیگر معادله حفظِ «وضعیت موجود»، دامنگیر دولتمردان شده است؟ قدر مسلم، پاسخ به این پرسش‌ها هر‌قدر مبهم باشند، در مضرات آنها هیچ ابهامی نیست. زیانباربودن این موقعیت، کاملا روشن است و روشن‌تر از همه «وضعیتی‌شدن» آدم‌هاست. وضعیتی‌شدن آدم‌ها پارادایم‌های متنوعی دارد و یکی از آنها به‌قول عوام، نان‌به‌‌نرخ‌‌روزخوردن است و یکی دیگر صوفی‌گری مدرن است؛ پولی‌درحساب‌بانکی‌داشتن و خود را از مصائب آدم‌ها کنارکشیدن. در کنار این صوفی‌های مدرن، افسردگان شادنوش هم هستند. کالبدشکافی جامعه ایران بسیار زیبا و حیرت‌انگیز است.

محمود دولت‌آبادی در نامه‌ای خطاب به رییس‌دولت اصلاحات بعد از پیروزی‌اش در انتخابات، جملاتی با این مضمون نوشته بود که با همه امیدی که مردم به شما بسته‌اند، نمی‌دانم چطور شب‌ها خوابتان می‌برد. امید تنها چیزی است که مردم ایران هرگز از اعتیاد به آن، دست برنمی‌دارند. این امید پایدار ریشه در سنت و مذهب دارد و جمله مشهورِ «در ناامیدی بسی امید است»، خود گواهی است بر دینامیسم روحیه جمعی مردم ایران. هرچند با نگاه‌های توده‌ای نمی‌شود مردم ایران را تحلیل کرد. این درست که مردم ایران مردمی کوتاه‌مدت‌اند اما اعتقاد خودشان را به زندگی بلندمدت از دست نداده‌اند. البته طیف‌های متنوع و متفاوتِ مردم مانند گوی رنگارنگِ سرخ‌ و سیاه و سفید و آبی در کنار هم‌اند و به‌اقتضای شرایط‌ و در لحظات مختلف جابه‌جایی آنها پیش‌بینی‌ناپذیر است. آنها که چپ‌اندیش بوده‌اند، ناگهان راست‌کیش می‌شوند و می‌کوشند وضعیت موجود را نمایندگی کنند و برعکس. بهترین نمونه آن هم صندوق رای است. بارهاوبارها مردم، هم دولت و هم خودشان را غافلگیر کرده‌اند. این غافلگیری‌ها، همان‌قدر که هیجان‌انگیز است و برای دولتمردان قابل‌ستایش، خطرناک و قابل‌تحلیل هم است. آن سیاستی که بیش از همه در میان گردانندگان سیاست مشهود است، فریزکردن وضعیت موجود است. شاید در این فریزکردن، نیت خیری هم نهفته باشد، یعنی زمان‌خریدن برای رفع دشواری‌ها و مشکلات زندگی. چاره‌ای نیست. برگردیم به جمله کارل پولانی که «پرنده با وجود جاذبه زمین پرواز می‌کند.» گریز از جاذبه و پرواز، هم برای دولتمردان و هم برای مردم قابل‌‌تصور است. صدالبته، اگر تدبیر و اصلاح از جانب گردانندگان سیاست روی بدهد، قطعا نتایج پرثمری خواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.