«انارهای نارس» حکایتگر چیست؟
معیشت و مصیبت
سیدرضا صائمی
سالهاست سینمای ما بهدلیل میل به روایت طبقه متوسط و مصائب آن بهواسطه بسط اجتماعی این طبقه و موقعیت دراماتیکی که برخوردار است و البته سایه سینمای فرهادی، کمتر سراغ طبقهکارگر و فرودست جامعه رفته و دشواری زیست- جهان آنها را دستمایه روایت خود قرار داده است. «انارهای نارس» مجیدرضا مصطفوی از جشنواره سال پیش و «خداحافظی طولانی» فرزاد موتمن در جشنواره امسال دو نمونه از فیلمهای قابلتاملی هستند که به درون زندگی طبقه کارگر رفته و مصائب این طبقه، زندگی روزمره، روابط حسی-عاطفی و رویاهای آنان را در بستر دوقصه متفاوت روایت کردهاند. هرچند این دوفیلم تفاوتهای ساختاری با هم دارند، اما قصه آدمهایی از این قشروطبقه، شباهت زیادی به هم دارد و درد مشترکی است که فریادش کمتر در گوش شهر میپیچد. چنانچه اِنسی (آنا نعمتی) بعد از همه بلا و مصیبتی که بر سرش تلنبار میشود، تنها در گوشه خانه بیآنکه کسی صدایش را بشنود، فریاد میزند؛ فریادی که صدای قطار بیرون خانه، حتی آن را به گوش همسایه نیز نمیرساند.
«انارهای نارس» را میتوان روایتی تلخ از زندگی زنی دانست که در برزخ بین معیشت و مصیبت گرفتار شده و بار اضافه تقدیر اجتماعی را به دوش میکشد که نه لزوما برساخته تقدیر الهی که بیشازاین، برآمده از بیتدبیری اجتماعی است که او را فراتر از مصائب زنبودنش بهعنوان یک زن طبقهکارگربودن در رنج خویش فرو میبرد. فیلمهای با این مضمون کم نداریم. اِنسی «انارهای نارس» را مثلا میتوان با طوبی «زیرپوست شهر» یا مهتاب کرامتی در فیلم «بیست» مقایسه کرد و البته قصههای بیشمار دیگری که نشان میدهد در زیرپوست این شهر بیدروپیکر، چه زنانی که رنج مضاعف مصیبت تنگدستی و گرفتاری را تجربه نمیکنند. شاید برخی از آنها باورپذیرتر از انسی هم باشند، نه بهدلیل شخصیت درون قصه که بهواسطه انتخاب آنا نعمتی برای ایفای این نقش! بدونشک او تمام تلاش خود را برای بازی خوب ارایه کرده و البته موفق هم میشود. او یکتنه و البته با بازی درونی و کنترلشدهتر بهویژه در بهرهگیری دراماتیک از میمیک صورتش در کنشمندیهای مختلف حسی/ عاطفی، چه آنجایی که با حمایتهای احساسی خود از ذبیح، به تکیهگاهی برای او بدل میشود و چه آنجا که غم سنگین بهکمارفتنش را بر
دوش میکشد یا نوع مواجههای که با طوبیسادات، پیرزنی که پرستاریش را میکند، دارد. اما مساله این است که باوجود بازی خوب نعمتی، این شمایل بر صورت و فیزیک چهره او نمینشیند و گاه باید در گزینش بازیگر فراتر از توانمندی حرفهای، به نشانهشناسیهای اجتماعی/ روانی هم توجه داشت و اینکه آیا مثلا فیزیک و شمایل ظاهری فلانبازیگر میتواند به باورمندشدن آن کاراکتر و پذیرش مخاطب کمک کند یا خیر. بهعبارتی دیگر صورت بازیگر نیز فارغ از سیرت بازیگریش باید بتواند آن شخصیت را ازحیث دراماتیکی، صورتبندی کند. بااینحال، «انارهای نارس» بهترین محک برای توان بازیگری آنا نعمتی بود که اِنسی را به شخصیتی برجسته در کارنامه حرفهاش بدل میکند. «انارهای نارس»، البته قصهاش دیر شروع میشود؛ تقریبا در دقیقه40، گره اصلی داستان شکل گرفته و با افتادن ذبیح از ارتفاع و بهکمارفتنش، فیلم در وضعیت تعلیق قرار میگیرد. کندی ریتم قصه و روایت، در کنار آغاز دیرهنگام قصه، دوضعف عمدهای است که فیلم از آن رنج میبرد. بااینحال پایانبندی قصه و بلاتکلیفی دراماتیک آن نشان میدهد، ظاهرا فیلمساز قصد نداشته، قصه را به سرانجام برساند و این با ذات پیرنگی که
برمیگزیند و نوع نگاه و زاویهدید اثر همخوانی دارد؛ بهاینمعنی که قرار است صرفا یکموقعیت رنجآور که واجد سویههای رئالیسم اجتماعی نیز هست، پشتوانه قصه قرار گرفته و این تعلیق نمایشی خود به بازنمایی معلقبودن وضعیت آدمهایی بدل شود که در قصه میبینیم. آدمهایی که لزوما حاشیهنشین نیستند، بلکه در حاشیه نگه داشته شدهاند. سخنان عموی اِنسی (مهران رجبی) درباره شغل او و آلاخونوالاخونبودن ذبیح و عدمثبات و امنیت شغلیاش و اینکه مثلا هنوز بیمه نیست، کدهایی است که نشان میدهد فیلمساز قصد داشته غیرمستقیم به نقد وضعیت اجتماعی پرداخته و به نوع سیاستها و مدیریت کلانی که موجب میشود انسانهایی از جنس اِنسی و ذبیح زندگی رنجآوری داشته باشند با نگاهی انتقادی بنگرد.
مساله اِنسی و ذبیح مثل قصه آدمهای طبقه متوسط، از جنس تضاد بین زیست مدرن و سنتی نیست که آنها در برساخته شکاف طبقاتی/ معیشتیای هستند که برآمده از نظام ناکارآمد اجتماعی است، اگرچه ایندو در وضعیت نابسامان و نامعلومی زندگی میکنند و فشار معیشت بر دوش آنها سنگینی میکند، اما همچنان با امید زندگی میکنند. صحبتهای اِنسی با طوبیسادات، پیرزنی که از او پرستاری میکند، درباره اینکه قرار است ذبیح قطعهزمینی بخرد و در آن انار بکارد یا با پسانداز اندکی که دارند و وامی که قرار است بگیرند، خانه نقلی در آن بسازند و حتی بیشازاینها امیدی که اِنسی بعد از وقوع حادثه برای ذبیح و باوجود صحبتهای تلویحی عمو مبنیبر مرگ ذبیح همچنان در درونش حفظ کرده، فیلم را باوجود تلخبودنش به اثری افسرده و مایوس بدل نمیکند.
اگر رویاهای آنها از جنس انارهایی نارس است که به یکآرزوی دستنیافتی بدل میشود، اما امید همچنان در آنها زنده است و این وضعیت را میتوان بازنمایی نمادینی از وضعیت معیشت مردم در یکدهه گذشته و امید شکلگرفته با تغییرات سیاسی جدید رخداده، دانست که قرار است از طریق امیدبخشی در دل مصیبت و وضعیت رنجآور، تصویری از شرایط اجتماعی روز باشد؛ بازتابی بصری از آدمهایی که زیر بار این وضعیت ناگوار و نابسامان اجتماعی له میشوند و رویاهای آنها نارس و کال باقی میماند.
شاید فرزندی که در شکم اِنسی است، تصویری از همان امیدی باشد که ما در ضمیر ناخودآگاه خویش برای خوشبختی در آینده میپرورانیم.
سالهاست سینمای ما بهدلیل میل به روایت طبقه متوسط و مصائب آن بهواسطه بسط اجتماعی این طبقه و موقعیت دراماتیکی که برخوردار است و البته سایه سینمای فرهادی، کمتر سراغ طبقهکارگر و فرودست جامعه رفته و دشواری زیست- جهان آنها را دستمایه روایت خود قرار داده است. «انارهای نارس» مجیدرضا مصطفوی از جشنواره سال پیش و «خداحافظی طولانی» فرزاد موتمن در جشنواره امسال دو نمونه از فیلمهای قابلتاملی هستند که به درون زندگی طبقه کارگر رفته و مصائب این طبقه، زندگی روزمره، روابط حسی-عاطفی و رویاهای آنان را در بستر دوقصه متفاوت روایت کردهاند. هرچند این دوفیلم تفاوتهای ساختاری با هم دارند، اما قصه آدمهایی از این قشروطبقه، شباهت زیادی به هم دارد و درد مشترکی است که فریادش کمتر در گوش شهر میپیچد. چنانچه اِنسی (آنا نعمتی) بعد از همه بلا و مصیبتی که بر سرش تلنبار میشود، تنها در گوشه خانه بیآنکه کسی صدایش را بشنود، فریاد میزند؛ فریادی که صدای قطار بیرون خانه، حتی آن را به گوش همسایه نیز نمیرساند.
«انارهای نارس» را میتوان روایتی تلخ از زندگی زنی دانست که در برزخ بین معیشت و مصیبت گرفتار شده و بار اضافه تقدیر اجتماعی را به دوش میکشد که نه لزوما برساخته تقدیر الهی که بیشازاین، برآمده از بیتدبیری اجتماعی است که او را فراتر از مصائب زنبودنش بهعنوان یک زن طبقهکارگربودن در رنج خویش فرو میبرد. فیلمهای با این مضمون کم نداریم. اِنسی «انارهای نارس» را مثلا میتوان با طوبی «زیرپوست شهر» یا مهتاب کرامتی در فیلم «بیست» مقایسه کرد و البته قصههای بیشمار دیگری که نشان میدهد در زیرپوست این شهر بیدروپیکر، چه زنانی که رنج مضاعف مصیبت تنگدستی و گرفتاری را تجربه نمیکنند. شاید برخی از آنها باورپذیرتر از انسی هم باشند، نه بهدلیل شخصیت درون قصه که بهواسطه انتخاب آنا نعمتی برای ایفای این نقش! بدونشک او تمام تلاش خود را برای بازی خوب ارایه کرده و البته موفق هم میشود. او یکتنه و البته با بازی درونی و کنترلشدهتر بهویژه در بهرهگیری دراماتیک از میمیک صورتش در کنشمندیهای مختلف حسی/ عاطفی، چه آنجایی که با حمایتهای احساسی خود از ذبیح، به تکیهگاهی برای او بدل میشود و چه آنجا که غم سنگین بهکمارفتنش را بر
دوش میکشد یا نوع مواجههای که با طوبیسادات، پیرزنی که پرستاریش را میکند، دارد. اما مساله این است که باوجود بازی خوب نعمتی، این شمایل بر صورت و فیزیک چهره او نمینشیند و گاه باید در گزینش بازیگر فراتر از توانمندی حرفهای، به نشانهشناسیهای اجتماعی/ روانی هم توجه داشت و اینکه آیا مثلا فیزیک و شمایل ظاهری فلانبازیگر میتواند به باورمندشدن آن کاراکتر و پذیرش مخاطب کمک کند یا خیر. بهعبارتی دیگر صورت بازیگر نیز فارغ از سیرت بازیگریش باید بتواند آن شخصیت را ازحیث دراماتیکی، صورتبندی کند. بااینحال، «انارهای نارس» بهترین محک برای توان بازیگری آنا نعمتی بود که اِنسی را به شخصیتی برجسته در کارنامه حرفهاش بدل میکند. «انارهای نارس»، البته قصهاش دیر شروع میشود؛ تقریبا در دقیقه40، گره اصلی داستان شکل گرفته و با افتادن ذبیح از ارتفاع و بهکمارفتنش، فیلم در وضعیت تعلیق قرار میگیرد. کندی ریتم قصه و روایت، در کنار آغاز دیرهنگام قصه، دوضعف عمدهای است که فیلم از آن رنج میبرد. بااینحال پایانبندی قصه و بلاتکلیفی دراماتیک آن نشان میدهد، ظاهرا فیلمساز قصد نداشته، قصه را به سرانجام برساند و این با ذات پیرنگی که
برمیگزیند و نوع نگاه و زاویهدید اثر همخوانی دارد؛ بهاینمعنی که قرار است صرفا یکموقعیت رنجآور که واجد سویههای رئالیسم اجتماعی نیز هست، پشتوانه قصه قرار گرفته و این تعلیق نمایشی خود به بازنمایی معلقبودن وضعیت آدمهایی بدل شود که در قصه میبینیم. آدمهایی که لزوما حاشیهنشین نیستند، بلکه در حاشیه نگه داشته شدهاند. سخنان عموی اِنسی (مهران رجبی) درباره شغل او و آلاخونوالاخونبودن ذبیح و عدمثبات و امنیت شغلیاش و اینکه مثلا هنوز بیمه نیست، کدهایی است که نشان میدهد فیلمساز قصد داشته غیرمستقیم به نقد وضعیت اجتماعی پرداخته و به نوع سیاستها و مدیریت کلانی که موجب میشود انسانهایی از جنس اِنسی و ذبیح زندگی رنجآوری داشته باشند با نگاهی انتقادی بنگرد.
مساله اِنسی و ذبیح مثل قصه آدمهای طبقه متوسط، از جنس تضاد بین زیست مدرن و سنتی نیست که آنها در برساخته شکاف طبقاتی/ معیشتیای هستند که برآمده از نظام ناکارآمد اجتماعی است، اگرچه ایندو در وضعیت نابسامان و نامعلومی زندگی میکنند و فشار معیشت بر دوش آنها سنگینی میکند، اما همچنان با امید زندگی میکنند. صحبتهای اِنسی با طوبیسادات، پیرزنی که از او پرستاری میکند، درباره اینکه قرار است ذبیح قطعهزمینی بخرد و در آن انار بکارد یا با پسانداز اندکی که دارند و وامی که قرار است بگیرند، خانه نقلی در آن بسازند و حتی بیشازاینها امیدی که اِنسی بعد از وقوع حادثه برای ذبیح و باوجود صحبتهای تلویحی عمو مبنیبر مرگ ذبیح همچنان در درونش حفظ کرده، فیلم را باوجود تلخبودنش به اثری افسرده و مایوس بدل نمیکند.
اگر رویاهای آنها از جنس انارهایی نارس است که به یکآرزوی دستنیافتی بدل میشود، اما امید همچنان در آنها زنده است و این وضعیت را میتوان بازنمایی نمادینی از وضعیت معیشت مردم در یکدهه گذشته و امید شکلگرفته با تغییرات سیاسی جدید رخداده، دانست که قرار است از طریق امیدبخشی در دل مصیبت و وضعیت رنجآور، تصویری از شرایط اجتماعی روز باشد؛ بازتابی بصری از آدمهایی که زیر بار این وضعیت ناگوار و نابسامان اجتماعی له میشوند و رویاهای آنها نارس و کال باقی میماند.
شاید فرزندی که در شکم اِنسی است، تصویری از همان امیدی باشد که ما در ضمیر ناخودآگاه خویش برای خوشبختی در آینده میپرورانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.