|

آب را با آب شستن

احمد غلامی . سردبیر

«ملت کار را تمام کرد.» حدودا 10سالی از عمر این تیتر می‌گذرد. بعد از پیروزی محمود احمدی‌نژاد نیازی نبود که در جمع شورای تیتر روزنامه‌ای بوده باشی تا شعف و احساس پیروزی و داعیه برحق‌بودن را درک کنی. همین تیتر خودش گویای همه این احساس‌ها است؛ شعفی در حد انقلاب و رخداد. دولتی از آدم‌های حاشیه‌ای روی کار آمده بود. دولتی که همیشه دولتِ موازی دولت‌های دیگر بود. دولتی با نیروهایی مقتدر و بعضا تهیدستی که از انقلاب فقط برای آنها نوستالوژی و معنویت‌اش باقی مانده بود. نیروهایی از بچه‌های مسجد و هیئتی‌هایی که جانشان پر بود از یادها و یادگارهای جنگ و انقلاب و عدالتی که به‌زعم آنها با دولت‌های تکنوکرات و آریستوکرات به یغما می‌رفت. کاش سلسله‌داران این نیروها به حرف فیلسوف دست‌راستی، جان راولز گوش کرده بودند که دولت‌ها در عصر مدرن غالبا دولت‌هایی مجازی‌اند و به صرف تسخیر دولت کار تمام نمی‌شود. ولی تیتر پنج‌کلمه‌ای آن دوران همین بود: «ملت کار را تمام کرد.» حالا 10سال از عمر این تیتر می‌گذرد، همه بهتر و راحت‌تر می‌توانیم درباره آن قضاوت کنیم. شاید وقتش رسیده است که از حامیان و دست‌اندرکاران دولت احمدی‌نژاد درباره این وضعیت بپرسیم و ببینیم چه جوابی دست‌وپا می‌کنند. مهم‌تر از همه با افرادی که با دست‌خالی از حاشیه به متن آوردند و فقط انگشت‌شماری از آنها را با دست پر به خانه بازگرداندند، چه جوابی می‌دهند. آیا جلوی ریخت‌وپاش را گرفتند؟

آیا جامعه‌ای که آنقدر نگرانش بودند از بی‌بند‌وباری اخلاقی نجات دادند؟ آن‌قدر جواب این پرسش‌ها شفاف و روشن است که در دورافتاده‌ترین مسجد روستای بندر دَیر هم نمی‌شود پاسخی مصلحت‌آمیز به آنها داد. آیا این تاوانِ از ‌حاشیه ‌به ‌متن‌ آمدن است، یا تاوان خارج‌شدن از دولتِ همواره موازی با دولت اصلی (مجازی) است. البته اینک بحثِ پاسخ‌دادن‌ به این‌دست پرسش‌ها نیست. بحث بر سر این است که دولت حسن روحانی در سیاست داخلی یعنی خلق و ایجاد سیاست چه خواهد کرد. دولتی برآمده از درگیری دوطیف مدعی قدرت، یعنی اصلاح‌طلبان و اصولگرایان. آسیاب پاسخ‌گویی به نوبت است و خیلی زود نوبت به اینها هم می‌رسد. اگر ظرف سه‌سال آینده چنین فرصتی دست ندهد، بی‌شک در هفت‌سال آینده نمی‌توان از پاسخ‌گویی طفره رفت. کار دولت حسن روحانی در پاسخ به این پرسش‌ها سخت‌تر است. زیرا این دولت پس از ماجراهای سخت و پیچ‌در‌پیچی روی‌کارآمده است و طیف‌های گوناگونی به آن رای داده‌اند. از اصلاح‌طلبان گرفته تا اصولگرایان، از منتقدان دولت نهم و دهم گرفته تا مخالفان حکومت؛ طیف‌هایی با خواسته‌های متفاوت. حالا یک‌‌سر طیف در پی عدالت و دینداری است و سر دیگر طیف آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را طلب می‌کند. فعلا مذاکرات هسته‌ای در حکم خیمه‌ای است که همه را کنار هم گردآورده است، ولی تا کی می‌توان این مذاکرات را که مساله‌ای حقوقی-‌سیاسی است، به‌جای تاثرِ (affect) سیاسی استفاده کرد. درست مثل کاری که مصدق کرد. مساله هسته‌ای حتی با درنظرگرفتن خصومت‌ها و سنگ‌اندازی‌های اروپا و آمریکا، از جنس مسائلی نیست که به خلق سیاست‌های داخلی تازه و خلاقانه بینجامد. شاید در کوتاه‌مدت غیاب سیاست داخلی خلاقانه مشکلی ایجاد نکند. اما در درازمدت این غیاب به‌نفع دولت روحانی نیست. چون معلوم نیست که جامعه بدون سیاست به کدام سمت تمایل نشان خواهد داد. مهم‌تر از همه اینکه معلوم نیست در وقت لزوم، آحاد جامعه‌ای که سیاست‌زدایی شده، فقیر مانده و ایده‌آل‌هایش تغییر چشمگیری نیافته، همچنان در کنار دولت بماند. دولت احمدی‌نژاد با سیاست از جامعه سیاست‌زدایی کرد و تاوانش را داد. فرجام آن دولت این شد که به ناچار فرقه‌ای از اطرافیانش را به یک ملت ترجیح داد. اما سیاست آن‌هم سیاستی که برساخته مردم باشد و مردم را بدون توجه به منافع شخصی یا گروهی گرد هم جمع می‌کند باید سیاستی از نوع خلاقانه باشد که بتواند در جامعه effect ایجاد کند؛ یعنی وقفه در زندگی روزمره منفعت‌طلبانه.

«ملت کار را تمام کرد.» حدودا 10سالی از عمر این تیتر می‌گذرد. بعد از پیروزی محمود احمدی‌نژاد نیازی نبود که در جمع شورای تیتر روزنامه‌ای بوده باشی تا شعف و احساس پیروزی و داعیه برحق‌بودن را درک کنی. همین تیتر خودش گویای همه این احساس‌ها است؛ شعفی در حد انقلاب و رخداد. دولتی از آدم‌های حاشیه‌ای روی کار آمده بود. دولتی که همیشه دولتِ موازی دولت‌های دیگر بود. دولتی با نیروهایی مقتدر و بعضا تهیدستی که از انقلاب فقط برای آنها نوستالوژی و معنویت‌اش باقی مانده بود. نیروهایی از بچه‌های مسجد و هیئتی‌هایی که جانشان پر بود از یادها و یادگارهای جنگ و انقلاب و عدالتی که به‌زعم آنها با دولت‌های تکنوکرات و آریستوکرات به یغما می‌رفت. کاش سلسله‌داران این نیروها به حرف فیلسوف دست‌راستی، جان راولز گوش کرده بودند که دولت‌ها در عصر مدرن غالبا دولت‌هایی مجازی‌اند و به صرف تسخیر دولت کار تمام نمی‌شود. ولی تیتر پنج‌کلمه‌ای آن دوران همین بود: «ملت کار را تمام کرد.» حالا 10سال از عمر این تیتر می‌گذرد، همه بهتر و راحت‌تر می‌توانیم درباره آن قضاوت کنیم. شاید وقتش رسیده است که از حامیان و دست‌اندرکاران دولت احمدی‌نژاد درباره این وضعیت بپرسیم و ببینیم چه جوابی دست‌وپا می‌کنند. مهم‌تر از همه با افرادی که با دست‌خالی از حاشیه به متن آوردند و فقط انگشت‌شماری از آنها را با دست پر به خانه بازگرداندند، چه جوابی می‌دهند. آیا جلوی ریخت‌وپاش را گرفتند؟

آیا جامعه‌ای که آنقدر نگرانش بودند از بی‌بند‌وباری اخلاقی نجات دادند؟ آن‌قدر جواب این پرسش‌ها شفاف و روشن است که در دورافتاده‌ترین مسجد روستای بندر دَیر هم نمی‌شود پاسخی مصلحت‌آمیز به آنها داد. آیا این تاوانِ از ‌حاشیه ‌به ‌متن‌ آمدن است، یا تاوان خارج‌شدن از دولتِ همواره موازی با دولت اصلی (مجازی) است. البته اینک بحثِ پاسخ‌دادن‌ به این‌دست پرسش‌ها نیست. بحث بر سر این است که دولت حسن روحانی در سیاست داخلی یعنی خلق و ایجاد سیاست چه خواهد کرد. دولتی برآمده از درگیری دوطیف مدعی قدرت، یعنی اصلاح‌طلبان و اصولگرایان. آسیاب پاسخ‌گویی به نوبت است و خیلی زود نوبت به اینها هم می‌رسد. اگر ظرف سه‌سال آینده چنین فرصتی دست ندهد، بی‌شک در هفت‌سال آینده نمی‌توان از پاسخ‌گویی طفره رفت. کار دولت حسن روحانی در پاسخ به این پرسش‌ها سخت‌تر است. زیرا این دولت پس از ماجراهای سخت و پیچ‌در‌پیچی روی‌کارآمده است و طیف‌های گوناگونی به آن رای داده‌اند. از اصلاح‌طلبان گرفته تا اصولگرایان، از منتقدان دولت نهم و دهم گرفته تا مخالفان حکومت؛ طیف‌هایی با خواسته‌های متفاوت. حالا یک‌‌سر طیف در پی عدالت و دینداری است و سر دیگر طیف آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را طلب می‌کند. فعلا مذاکرات هسته‌ای در حکم خیمه‌ای است که همه را کنار هم گردآورده است، ولی تا کی می‌توان این مذاکرات را که مساله‌ای حقوقی-‌سیاسی است، به‌جای تاثرِ (affect) سیاسی استفاده کرد. درست مثل کاری که مصدق کرد. مساله هسته‌ای حتی با درنظرگرفتن خصومت‌ها و سنگ‌اندازی‌های اروپا و آمریکا، از جنس مسائلی نیست که به خلق سیاست‌های داخلی تازه و خلاقانه بینجامد. شاید در کوتاه‌مدت غیاب سیاست داخلی خلاقانه مشکلی ایجاد نکند. اما در درازمدت این غیاب به‌نفع دولت روحانی نیست. چون معلوم نیست که جامعه بدون سیاست به کدام سمت تمایل نشان خواهد داد. مهم‌تر از همه اینکه معلوم نیست در وقت لزوم، آحاد جامعه‌ای که سیاست‌زدایی شده، فقیر مانده و ایده‌آل‌هایش تغییر چشمگیری نیافته، همچنان در کنار دولت بماند. دولت احمدی‌نژاد با سیاست از جامعه سیاست‌زدایی کرد و تاوانش را داد. فرجام آن دولت این شد که به ناچار فرقه‌ای از اطرافیانش را به یک ملت ترجیح داد. اما سیاست آن‌هم سیاستی که برساخته مردم باشد و مردم را بدون توجه به منافع شخصی یا گروهی گرد هم جمع می‌کند باید سیاستی از نوع خلاقانه باشد که بتواند در جامعه effect ایجاد کند؛ یعنی وقفه در زندگی روزمره منفعت‌طلبانه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.