|

آگاهی دقیقا چیست؟

تعاریف و مباحث مختلفی درباره واژه «آگاهی» در گفتارهای معمول، فلسفی و دینی وجود دارد، اما به‌نظر می‌رسد انسان همچنان نتوانسته به تبیینی رضایت‌بخش از مفهوم آگاهی دست یابد. یکی از این گفتارها که فلسفه و علم را در کنار‌ هم پیش می‌برد، بزرگ‌ترین و تنها مانع فلسفی در این راه را اصرار ما بر پذیرش مجموعه‌ای از مقولات منسوخ و همراه با آن، مجموعه پیش‌فرض‌هایی می‌داند که از سنت‌های دینی و فلسفی به ارث رسیده‌اند. جان سرل، مهم‌ترین نماینده این جریان معتقد است ما با این پیش‌فرض اشتباه آغاز می‌کنیم که مفاهیم ذهنی، دوگانه‌گرایی، یگانه‌گرایی، ماده‌گرایی و انگارگرایی و همچنین مفهوم تحویل علمی به ‌همین ‌صورت که هستند واضح و قابل احترام‌اند و مسایل مطرح‌شده نیز باید در قالب همین اصطلاحات سنتی مطرح و حل شوند. به باور سرل باید به یاد داشته باشیم که آگاهی، حالات معمولی ادراک حسی و هوشیاری‌مان در هنگام بیداری و همچنین حالات مربوط به رویا‌دیدن‌مان در هنگام خواب، در مقایسه با پدیده‌های فیزیکی مثل مولکول یا کوه بسیار غریب به‌نظر می‌رسند. آگاهی در مقایسه با کوه و مولکول، رازآمیز به‌نظر می‌رسد. چرا‌که گمان نمی‌رود آگاهی آن‌طور که دیگر خصوصیات مغز (از قبیل شلیک‌های سلول عصبی) فیزیکی‌اند، فیزیکی باشد و همچنین به‌نظر هم نمی‌رسد که بتوان آن را از طریق تحلیل‌های علمی معمول به فرآیند‌های فیزیکی تحویل کرد. کتاب «راز آگاهی» مبتنی بر مجموعه مقالاتی است که جان سرل از سال1995 تا 1997 در نیویورک‌ریویو منتشر کرده و می‌کوشد در آن آگاهی را از تعاریف منسوخ جدا کند و از نو باز یابد.
سرل در این کتاب نشان می‌دهد اصرار بر تحویل‌گرایی و ماده‌گرایی ناشی از یک اشتباه زیرساختی برپایه این فرض است که اگر آگاهی را دارای وجود واقعی و مختص به خود بدانیم در نتیجه دوگانه‌گرایی را به‌نوعی پذیرفته و جهان‌بینی علمی را رد کرده‌ایم. اگر تنها یک‌ مضمون در سرتاسر این کتاب جاری باشد این است که آگاهی پدیده‌ای طبیعی و زیست‌شناختی است و همانند گوارش، رشد و فتوسنتز جزیی از حیات زیست‌شناختی ما را تشکیل می‌دهد. در نظر سرل سنت فلسفی ما اجازه نمی‌دهد که خصلت طبیعی و زیست‌شناختی آگاهی و دیگر پدیده‌های ذهنی را بفهمیم، چرا‌که امور ذهنی و فیزیکی را به دو مقوله مانع‌الجمع تبدیل می‌کند. سرل برای این تناقض درونی راه‌حل را نفی دوگانه‌انگاری و ماده‌گرایی می‌داند و تاکید دارد باید پذیرفت که آگاهی در آن واحد هم پدیده‌ای کیفی، سوبژکتیو و ذهنی است و هم جزیی طبیعی از جهان فیزیکی. حالات آگاهانه کیفی هستند به این معنا که در حالت‌هایی چون احساس درد یا نگرانی درباره وضعیت اقتصادی، چیزی هست که احساس کیفی‌ای همانند قرارگیری در آن حالت را به وجود می‌آورد؛ به همین ترتیب حالت‌های آگاهانه، سوبژکتیو هستند؛ چون تنها زمانی وجود خواهند داشت که توسط انسان یا نوعی دیگر از فاعل شناسا تجربه شوند. از‌این‌رو، به باور سرل آگاهی یک پدیده زیست‌‌شناختی طبیعی است که به راحتی با تفکیک سنتی ذهنی و فیزیکی تطبیق پیدا نمی‌کند؛ آگاهی در عین اینکه از طریق ریزفرآیندهای سطح پایین‌تر مغز ایجاد می‌شود، خصوصیت مغز در سطوح کلان عالی‌تر هم به شمار می‌رود. سرل برای پذیرش چیزی که آن را «طبیعت‌گرایی زیست‌شناختی» می‌نامد، بیش از هر چیز بر نفی مقولات سنتی تاکید دارد. در نظر او طبیعی است نسل‌‌های آینده تعجب کنند که چرا در قرن بیستم، پی‌بردن به نقش محوری آگاهی برای شناخت بشر این اندازه به درازا کشید. چون مدت‌ها تصور بر آن بود که آگاهی موضوعیتی نداشته و به عبارتی مهم نبوده است. به باور سرل این تصور ناشی از یک پارادوکس است؛ چرا‌که اساسا از طریق آگاهی است که هر چیزی برای هر کسی اهمیت می‌یابد. اینکه فلان پرسش مهم باشد یا کاملا بی‌اهمیت، تنها به عوامل آگاهی بستگی دارد. بر‌این‌اساس، دیدگاه سرل پیرامون مساله آگاهی را نیز احتمالا می‌توان در قالب اصطلاح «طبیعت‌گرایی زیست‌شناختی» توضیح داد. این اصطلاحی است که وی آن را جایگزین دوگانه «ذهن- بدن» می‌کند. سرل به‌دنبال آن نیست که پدیده‌های ذهن را الزاما فیزیکی یا غیرفیزیکی بداند، بلکه به‌دنبال پاسخی دیگر برای این معماست. به‌نظر وی ذهن چهار ویژگی پیچیده دارد که باید دقیقا شناخته شوند. این ویژگی‌ها عبارتند از: آگاهی، حیث التفاتی، شخصی‌بودن و علیت ذهنی؛ از‌این‌رو، سرل درباره آگاهی بر این باور است که مغز علت آگاهی است. مغز، اندامی مانند دیگر اندام‌هاست و آگاهی نیز معلول فرآیندهای نورونی سطح پایین‌تر مغز است و خصوصیتی از مغز به حساب می‌آید. پدیده‌های ذهنی هم معلول فرآیند سیستم عصبی‌اند و هم در آن محقق می‌شوند؛ پس ویژگی‌های سطح خرد موجب ایجاد ویژگی‌هایی در سطح کلان می‌شوند که در سطح خرد وجود ندارند؛ از‌این‌رو، سرل آگاهی را به عنوان خصوصیتی که از کنش‌های نورونی معین برمی‌خیزد، به‌عنوان «ویژگی نوخاسته» مغز تلقی می‌کند.
ویژگی نوخاسته یک‌سیستم را می‌توان به‌لحاظ علّی، از طریق رفتار مولفه‌های آن سیستم تبیین کرد. البته این ویژگی نه متعلق به تک‌تک مولفه‌هاست و نه اصلا می‌توان آن را به‌عنوان مجموع ویژگی‌های آن مولفه‌ها در نظر گرفت. مایع‌بودن آب مثال خوبی برای تبیین این مساله است. رفتار مجموع مولکول‌های H2O مایع‌بودن را تبیین می‌کند، اما هر یک از این مولکول‌ها به طور مجزا مایع نیستند. در این کتاب جان سرل برخی از مهم‌ترین نظریه‌های فلسفی درباره آگاهی را از خلال نقد پاره‌ای از برجسته‌ترین آثار فلسفی معاصر به چالش کشیده است. سرل در این مقالات کوشیده است کاستی‌ها و ناکامی‌های این نظریات را در کنار نقاط قوت‌شان نشان دهد و در انتها خود نیز چشم‌اندازی برای رسیدن به راه‌حل مساله آگاهی به دست داده است. سرل در این کتاب، برخی از دیدگاه‌های مهم و موثر درباره مساله آگاهی را ارزیابی و همچنین دیدگاه‌های خودش و تلاش برای توجیه آنها را نیز ارایه می‌کند. او دیدگاه‌های خود را در اولین و آخرین فصل بیان می‌کند و در هریک از فصول دیگر نیز به یکی از نویسندگان می‌پردازد.

تعاریف و مباحث مختلفی درباره واژه «آگاهی» در گفتارهای معمول، فلسفی و دینی وجود دارد، اما به‌نظر می‌رسد انسان همچنان نتوانسته به تبیینی رضایت‌بخش از مفهوم آگاهی دست یابد. یکی از این گفتارها که فلسفه و علم را در کنار‌ هم پیش می‌برد، بزرگ‌ترین و تنها مانع فلسفی در این راه را اصرار ما بر پذیرش مجموعه‌ای از مقولات منسوخ و همراه با آن، مجموعه پیش‌فرض‌هایی می‌داند که از سنت‌های دینی و فلسفی به ارث رسیده‌اند. جان سرل، مهم‌ترین نماینده این جریان معتقد است ما با این پیش‌فرض اشتباه آغاز می‌کنیم که مفاهیم ذهنی، دوگانه‌گرایی، یگانه‌گرایی، ماده‌گرایی و انگارگرایی و همچنین مفهوم تحویل علمی به ‌همین ‌صورت که هستند واضح و قابل احترام‌اند و مسایل مطرح‌شده نیز باید در قالب همین اصطلاحات سنتی مطرح و حل شوند. به باور سرل باید به یاد داشته باشیم که آگاهی، حالات معمولی ادراک حسی و هوشیاری‌مان در هنگام بیداری و همچنین حالات مربوط به رویا‌دیدن‌مان در هنگام خواب، در مقایسه با پدیده‌های فیزیکی مثل مولکول یا کوه بسیار غریب به‌نظر می‌رسند. آگاهی در مقایسه با کوه و مولکول، رازآمیز به‌نظر می‌رسد. چرا‌که گمان نمی‌رود آگاهی آن‌طور که دیگر خصوصیات مغز (از قبیل شلیک‌های سلول عصبی) فیزیکی‌اند، فیزیکی باشد و همچنین به‌نظر هم نمی‌رسد که بتوان آن را از طریق تحلیل‌های علمی معمول به فرآیند‌های فیزیکی تحویل کرد. کتاب «راز آگاهی» مبتنی بر مجموعه مقالاتی است که جان سرل از سال1995 تا 1997 در نیویورک‌ریویو منتشر کرده و می‌کوشد در آن آگاهی را از تعاریف منسوخ جدا کند و از نو باز یابد.
سرل در این کتاب نشان می‌دهد اصرار بر تحویل‌گرایی و ماده‌گرایی ناشی از یک اشتباه زیرساختی برپایه این فرض است که اگر آگاهی را دارای وجود واقعی و مختص به خود بدانیم در نتیجه دوگانه‌گرایی را به‌نوعی پذیرفته و جهان‌بینی علمی را رد کرده‌ایم. اگر تنها یک‌ مضمون در سرتاسر این کتاب جاری باشد این است که آگاهی پدیده‌ای طبیعی و زیست‌شناختی است و همانند گوارش، رشد و فتوسنتز جزیی از حیات زیست‌شناختی ما را تشکیل می‌دهد. در نظر سرل سنت فلسفی ما اجازه نمی‌دهد که خصلت طبیعی و زیست‌شناختی آگاهی و دیگر پدیده‌های ذهنی را بفهمیم، چرا‌که امور ذهنی و فیزیکی را به دو مقوله مانع‌الجمع تبدیل می‌کند. سرل برای این تناقض درونی راه‌حل را نفی دوگانه‌انگاری و ماده‌گرایی می‌داند و تاکید دارد باید پذیرفت که آگاهی در آن واحد هم پدیده‌ای کیفی، سوبژکتیو و ذهنی است و هم جزیی طبیعی از جهان فیزیکی. حالات آگاهانه کیفی هستند به این معنا که در حالت‌هایی چون احساس درد یا نگرانی درباره وضعیت اقتصادی، چیزی هست که احساس کیفی‌ای همانند قرارگیری در آن حالت را به وجود می‌آورد؛ به همین ترتیب حالت‌های آگاهانه، سوبژکتیو هستند؛ چون تنها زمانی وجود خواهند داشت که توسط انسان یا نوعی دیگر از فاعل شناسا تجربه شوند. از‌این‌رو، به باور سرل آگاهی یک پدیده زیست‌‌شناختی طبیعی است که به راحتی با تفکیک سنتی ذهنی و فیزیکی تطبیق پیدا نمی‌کند؛ آگاهی در عین اینکه از طریق ریزفرآیندهای سطح پایین‌تر مغز ایجاد می‌شود، خصوصیت مغز در سطوح کلان عالی‌تر هم به شمار می‌رود. سرل برای پذیرش چیزی که آن را «طبیعت‌گرایی زیست‌شناختی» می‌نامد، بیش از هر چیز بر نفی مقولات سنتی تاکید دارد. در نظر او طبیعی است نسل‌‌های آینده تعجب کنند که چرا در قرن بیستم، پی‌بردن به نقش محوری آگاهی برای شناخت بشر این اندازه به درازا کشید. چون مدت‌ها تصور بر آن بود که آگاهی موضوعیتی نداشته و به عبارتی مهم نبوده است. به باور سرل این تصور ناشی از یک پارادوکس است؛ چرا‌که اساسا از طریق آگاهی است که هر چیزی برای هر کسی اهمیت می‌یابد. اینکه فلان پرسش مهم باشد یا کاملا بی‌اهمیت، تنها به عوامل آگاهی بستگی دارد. بر‌این‌اساس، دیدگاه سرل پیرامون مساله آگاهی را نیز احتمالا می‌توان در قالب اصطلاح «طبیعت‌گرایی زیست‌شناختی» توضیح داد. این اصطلاحی است که وی آن را جایگزین دوگانه «ذهن- بدن» می‌کند. سرل به‌دنبال آن نیست که پدیده‌های ذهن را الزاما فیزیکی یا غیرفیزیکی بداند، بلکه به‌دنبال پاسخی دیگر برای این معماست. به‌نظر وی ذهن چهار ویژگی پیچیده دارد که باید دقیقا شناخته شوند. این ویژگی‌ها عبارتند از: آگاهی، حیث التفاتی، شخصی‌بودن و علیت ذهنی؛ از‌این‌رو، سرل درباره آگاهی بر این باور است که مغز علت آگاهی است. مغز، اندامی مانند دیگر اندام‌هاست و آگاهی نیز معلول فرآیندهای نورونی سطح پایین‌تر مغز است و خصوصیتی از مغز به حساب می‌آید. پدیده‌های ذهنی هم معلول فرآیند سیستم عصبی‌اند و هم در آن محقق می‌شوند؛ پس ویژگی‌های سطح خرد موجب ایجاد ویژگی‌هایی در سطح کلان می‌شوند که در سطح خرد وجود ندارند؛ از‌این‌رو، سرل آگاهی را به عنوان خصوصیتی که از کنش‌های نورونی معین برمی‌خیزد، به‌عنوان «ویژگی نوخاسته» مغز تلقی می‌کند.
ویژگی نوخاسته یک‌سیستم را می‌توان به‌لحاظ علّی، از طریق رفتار مولفه‌های آن سیستم تبیین کرد. البته این ویژگی نه متعلق به تک‌تک مولفه‌هاست و نه اصلا می‌توان آن را به‌عنوان مجموع ویژگی‌های آن مولفه‌ها در نظر گرفت. مایع‌بودن آب مثال خوبی برای تبیین این مساله است. رفتار مجموع مولکول‌های H2O مایع‌بودن را تبیین می‌کند، اما هر یک از این مولکول‌ها به طور مجزا مایع نیستند. در این کتاب جان سرل برخی از مهم‌ترین نظریه‌های فلسفی درباره آگاهی را از خلال نقد پاره‌ای از برجسته‌ترین آثار فلسفی معاصر به چالش کشیده است. سرل در این مقالات کوشیده است کاستی‌ها و ناکامی‌های این نظریات را در کنار نقاط قوت‌شان نشان دهد و در انتها خود نیز چشم‌اندازی برای رسیدن به راه‌حل مساله آگاهی به دست داده است. سرل در این کتاب، برخی از دیدگاه‌های مهم و موثر درباره مساله آگاهی را ارزیابی و همچنین دیدگاه‌های خودش و تلاش برای توجیه آنها را نیز ارایه می‌کند. او دیدگاه‌های خود را در اولین و آخرین فصل بیان می‌کند و در هریک از فصول دیگر نیز به یکی از نویسندگان می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.