به بهانه ترجمه «گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ»
گئورگ لوکاچ در سودای کلیت انضمامی
رضا باقرزادهمقدم
کتاب گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ، به ویراستاری تئو پینکوس و ترجمه امید مهرگان، چندی پیش توسط نشر ثالث منتشر شد؛ گفتوگوهایی با لوکاچ، مربوط به سالهای آخر عمر او. اما در اینجا بیش از هرگونه توضیحی کمابیش بسنده راجعبه کتاب به نوشتن شرحی مختصر بر آرای لوکاچ اکتفا میکنیم.
دفاع ایدهآلیستی از «کلیت»
جای تردید نیست که لوکاچ در دورههای متفاوت و متناسب با تاثیرگذاری نحلههای فکری مختلف -مکتب نوکانتی، هگل و مارکسیسم- برخوردهای متفاوتی با مسایل و موضوعات گوناگون داشته است، اما آنچه بیش از همه، دلمشغولی اصلی و - بهنوعی شاید بتوان گفت - سرشت وحدتبخش مجموعه آثارش بود، مقوله کلیت است. از این بابت، از میان رهیافتهای گوناگون، برای نوشتن شرحی اجمالی بر سیر تحولات حیات فکری لوکاچ، جستوجویی اینگونه، بیراه نیست.
لوکاچ در ادامه سنت رمانتیسیسم و فلسفه ایدهآلیسم آلمانی افکار خودش را بسط و پرورش داد، اما برخلاف بنیامین که مواجههای انتقادی و واسازانه با این سنت داشت، دستکم در تعلقخاطرش به مقوله کلیت در همین چارچوب باقی ماند. او نخست در کتاب «جان و صورت»، تحتتاثیر گرایشهای نوکانتی و فلسفه سورن کییرکگور با این مساله دستوپنجه نرم کرد. در این کتاب، «به جز مقاله اول که به تشریح ماهیت و شکل مقاله تعلق دارد، 9مقاله بعدی به بررسی آثار 9نفر از متفکران، شاعران و هنرمندان تعلق دارد که وجه مشترک آنها تعلق به «دیدگاه تراژیک» است [...] از نظر لوکاچ، بزرگی کسانی که آثارشان را بررسی کرده است، در این امر نهفته که آنها در آثار خود به شکل نمادین، دیدگاه تراژیک را بهعنوان یگانه فلسفه زندگی در دنیایی متصور شدهاند که فاقد مرکز زندگی است». لوکاچ باوجود اینکه بهوضوح با تلاش رمانتیکها برای احیای کلیت به وسیله نماد شعری همدلی داشت، در «جان و صورت» این تلاش را عبث و ناممکن میداند. این امتناع لوکاچ از همرایی کامل با رمانتیکها، با توجه به نزدیکی او به فلسفه نوکانتی قابلفهم است. در چارچوب فلسفه استعلایی کانت، شقاق میان سوژه و ابژه
رفعناشدنی است و مفهوم شیء فینفسه که مهمترین ابداع کانت بود، مبین همین دوپارگی ذاتی است. به همین قیاس، تلاش رمانتیکها برای ساختِ جهانی ارگانیک در دنیای درون، قابل تعمیم به جهان بیرون نیست. وقتی معبری میان جهان درون و بیرون وجود ندارد، هرقدر هم که دنیای ارگانیک و وحدتیافته رمانتیکها غنی و پربار باشد، نمیتواند جایگزین واقعیت شود، به همین دلیل تلاش رمانتیکها نابسنده و ناکافی بود.
اما لوکاچ در «نظریه رمان» که به گفته خودش نتیجه گذار او از فلسفه نوکانتی به هگل است، تلاشهایی صریحتر را برای اعاده کلیت آغاز میکند. معیار این کلیت طبیعتا یونان باستان است؛ «لوکاچ نیز همانند هگل و شیلر [...] یونان کلاسیک را همان یوتوپیایی میداند که باید جهان فعلی را با آن سنجید و به قولی یوتوپیای آینده را در سطحی وسیعتر و عمیقتر بر مبنای آن پی ریخت». لوکاچ در اینجا، از اصطلاح «دور» و «دایره» برای توصیف کلیت فروبسته یونان استفاده میکند، شکلی که به بهترین وجه کمال و تمامیت را در خود یافته است؛ فرم ادبیای که این کلیت را بازنمایی میکرد، حماسه بود که آثار هومر یعنی «ایلیاد و ادیسه» نمونههای بارز آن هستند. اما در عصر مدرن شکافی که میان انسان و جهان رخ میدهد، این کلیت فروبسته را زایل میکند. اکنون دیگر جهان خانه انسان نیست و لوکاچ این وضعیت را با اصطلاح «بیخانمانی استعلایی» توصیف میکند. فرم متناسب این گسستگی، رمان است. اما آیا این گسستگی خواست کلیت را ملغی میکند؟ لوکاچ معتقد است: «کلیت هدف باقی میماند و به نوعی آرمان بدل میشود. رمان، حماسه عصری است که در آن کلیت هستی دیگر معنایی ملموس ندارد، اما
زندگی هنوز به طرف کلیت جریان دارد.»
لوکاچ در فصل پایانی «نظریه رمان»، آیندهای یوتوپیایی را مجسم میکند که به موجب آن در دوران پیشرو، فرمی پدید خواهد آمد که کلیت بیواسطه احیا شود. او طلایهداران چنین عصری را داستایوسکی و تولستوی میداند که از فرم رمان فاصله گرفتهاند و در شرف خلق حماسهای جدید هستند و معتقد است: «داستایوسکی رمان نمینویسد... او به جهان نو تعلق دارد.» لوکاچ در سال1922 و پس از گرایشاش به مارکسیسم کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» را نوشت؛ اثری که ژرفترین تاثیر را بر رشد و توسعه مارکسیسم غربی داشت. دلمشغولی مفهوم کلیت در این اثر، کاربستی تماما سیاسی پیدا کرده است، به این صورت که «پیروزی پرولتاریا در نهایت همه تناقضات را حل کرده و جامعه و جهان را تمامیت میدهد». درواقع عملا لوکاچ در «تاریخ و آگاهی طبقاتی» ابزار جدیدی برای رسیدن به هدفش، یعنی کلیت، برمیگزیند. «پرولتاریا به جای رماننویس و انقلاب به جای رمان، اما اساس بینش او یکسان باقی میماند».
اما لوکاچ بهمرور از آثار نخستین خود فاصله گرفت و در آثار میانی و پایانی خود، تز «بازتاب» را پذیرا شد که نشاندهنده نزدیکی او به مارکسیسم ارتدوکس است. برای او، دغدغه کلیت در قالب فائقآمدن بر شکاف میان سوژه و ابژه و تلاش برای این همانکردن ایندو مطرح نبود، بلکه مساله به فرآیندهای اقتصادی برسازنده کلیت عینی جامعه و بازتاب آنها در آگاهی سوژهها تبدیل شد. به همینترتیب فعالیتهای لوکاچ در حیطه نظریه ادبی با دوریگزینی افراطی از مدرنیسم پیگیری شد که بهزعم او نادیدهگرفتن «واسطهها» (به مفهومی کاملا هگلی) در این نوع آثار به ترکیب و مونتاژی مغشوش از تکهپارههای ذهنی میانجامد، در حالی که رئالیسم انتقادی (و نه رئالیسم سوسیالیستی) مورد نظر او با پیگیری «واسطه»های نظام تولید و رابطه روبنا و زیربنا، کلیت عینی جامعه را بازتاب میدهد.
اگر ادبیات شکل خاصی است که به مدد آن رئالیسم عینی بازتاب مییابد، آنگاه درک واقعیت همانطور که بهواقع هست -نه آنکه خود را صرفا به بازتولید هرآنچه بیواسطه و در سطح بروز مییابد، محدود کنیم- اهمیت تعیینکنندهای پیدا میکند. اگر نویسندهای تلاش میکند واقعیت را همانطور که هست، بازنمایی کند، یعنی اگر او رئالیستی راستین باشد، آنگاه مساله تمامیت نقش تعیینکنندهای ایفا میکند، صرفنظر از اینکه نویسنده عملا این مساله را بهلحاظ فکری چگونه درک میکند.
رئالیسم انتقادی علیه اکسپرسیونیسم
حملات گاه و بیگاه لوکاچ به مدرنیسم ادبی و هنری، با مقاله «عظمت و انحطاط اکسپرسیونیسم» به اوج خود رسید؛ مقالهای که در نیمهدوم دهه30 مجادلات مشهور و دامنهداری را میان او بهعنوان مدافع رئالیسم با ارنست بلوخ و برتولت برشت در مقام حامیان دستاوردهای مدرنیسم در پی داشت. اینکه بنیامین بهعنوان مهمترین نظریهپرداز مدرنیسم در این مجادلات شرکتی نداشت، احتمالا بیشتر دلایل شخصی و تاریخی داشته باشد، اما حضور بلوخ و برشت در متن آن مجادلات، مبین نوعی نزاع نیابتی است، نهفقط بهدلیل نزدیکی شخصی و نظری آندو به بنیامین، بلکه به این دلیل که لوکاچ در دهههای بعد نسخههای بدلی را کنار گذاشت و مستقیم سراغ خود بنیامین رفت. مقاله ارنست بلوخ با عنوان «بحث درباره اکسپرسیونیسم» که به بهانه حمله آلفرد کورلا، یکی از مریدان لوکاچ، به میراث اکسپرسیونیسم نگاشته شده است، پیکان انتقاد را به سوی عظمت و انحطاط اکسپرسیونیسم خود لوکاچ نشانه میرود. نقد بلوخ بهدرستی به تصور لوکاچ از واقعیت و تمامیت آن معطوف است. او در اینباره میگوید: «اندیشه لوکاچ واقعیت بسته و یکپارچهای را میپذیرد که در حقیقت مانع ذهنگرایی ایدهآلیسم میشود اما نه
«تمامیت» یکپارچهای که همیشه در نظامهای ایدهآلیستی از جمله نظامهای فلسفه کلاسیک آلمان به بهترین نحو میبالد. این موضوع جای بحث دارد که آیا تمامیت، واقعیت را میسازد یا خیر. اگر چنین باشد، آنگاه تجارب اکسپرسیونیستی با فنون مخرب و تحریفکننده خود چیزی جز بازی فکری توخالی نیست [...] اما اگر واقعیت لوکاچ- یعنی تمامیتی منسجم و بینهایت باواسطه- تا این حد عینی نبود، چه اتفاقی میافتاد؟ اگر برداشت او از واقعیت نمیتوانست خود را کاملا از نظامهای کلاسیک رها کند، چه میشد؟ اگر واقعیت راستین نیز از هم گسیخته بود، چه باید گفت؟» جوابیه لوکاچ به بلوخ در مقاله «رئالیسم در ابهام»، کاملا در چارچوب نظریه بازتاب و نقش آن در ساخت آگاهی صورت میگیرد. لوکاچ بر این نظر است که اگر برای مثال سرمایهداری را واقعیت عینی جهان حاضر بدانیم، بازتاب آن در ذهن سوژهها به شکل یک کل واحد به نظر میرسد، در حالی که در حقیقت در این ادوار فرآیندها و اجزا از خودمختاری نسبی برخوردارند. اما در دورههای بحران که در واقع اجزا و فرآیندها بهسوی وحدت سوق مییابند، در ذهن سوژهها به شکلی متلاشیشده و خودمختار به نظر میرسند. رئالیسم انتقادی موظف
است این انعکاس معکوس و آگاهی کاذب را اصلاح کند.
لوکاچ و بنیامین؛ تعارضات
بنیامین و لوکاچ یکبار در دوران حیاتشان همدیگر را ملاقات کردند. این ملاقات در ژوئن1921 در وین رخ داد؛ هنگامی که لوکاچ در مقام یکی از اعضای ارشد حزب کمونیستِ در تبعیدِ مجارستان، در آنجا مخفی شده بود. در حیطه فلسفه و زیباییشناسی، تا مقطعی با تاثیر لوکاچ جوان بر بنیامین مواجهیم. «جان و صورت»، «نظریه رمان» و «تاریخ و آگاهی طبقاتی» تاثیری شگرف بر بنیامین و دیگر اعضای مکتب فرانکفورت داشت، هرچند نطفه اختلافات بعدی لوکاچ با آنها در همین متون به واسطه تاکید افراطی لوکاچ بر مفهوم کلیت شکل گرفت. با وجود اینکه ایندو مهمترین نماینده دوگرایش مسلط بر زیباییشناسی مارکسیستی بودند، هیچگاه بحث مستقیمی میانشان درنگرفت و فقط پس از مرگ زودهنگام بنیامین و آوازه دیرهنگام او بود که نقدهای یکطرفه لوکاچ آغاز شد. لوکاچ در مقاله «ایدئولوژی مدرنیسم» در کتاب «رئالیسم معاصر»، برای نخستینبار بنیامین را مخاطب نقدی نسبتا مبسوط قرار میدهد. او در این مقاله پس از حمله به نویسندگان مدرنیستی همچون روبرت موزیل، جویس و کافکا، اظهار میکند برای نقد مدرنیسم ادبی باید ایدئولوژی آن را نشانه گرفت. مطالعه موردی این ایدئولوژی، بنیامین است، زیرا
او «به طرزی زیرکانه و منطقیتر از هریک از معاصرانش نتایج استتیک مدرنیسم را از طریق بررسی نمایش باروک خاطرنشان کرده است». مرجع نقد لوکاچ طبیعتا کتاب «خاستگاه سوگنامه آلمانی» است، زیرا بنیامین در این کتاب است که نظریه تمثیلاش را پایهریزی میکند و بهزعم لوکاچ نگرش تمثیلی همان ایدئولوژی مدرنیسم است. لوکاچ این پرسش را مطرح میکند که آیا یک مفهوم استعلایی میتواند به امری درونماندگار بدل شود؟ به بیان دیگر، آیا جدایی نشانهها از بافت مکانی و طبیعی، امکانی برای رجوع مجدد آنها به طبیعت باقی میگذارد؟ در متن مساله بازنمایی این پرسش چنین طرح میشود: آیا «مفهوم» که با منتزعشدن از ابژههای طبیعی قوام پیدا میکند، میتواند در حرکتی مجدد غیاب رخداده را پر کند و دوباره کلیت پیشین را برسازد؟ او خود پاسخ میدهد: طبیعتا پاسخ تمثیل و ادبیات مدرنیستی به این پرسش منفی است؛ نگرش تمثیلی امر استعلایی «بهطور کمابیش آگاهانه متضمن نفی هرگونه معنای ذاتی در جهان یا در زندگی بشر است». بهزعم لوکاچ آنچه موجب این شقاق میان امر استعلایی و امر درونماندگار شده است، نوعی درونگرایی دینی است که بنیامین هم به ضرورت آن برای شکلگیری
تمثیل باروک اشاره کرده است. این درونگرایی دینی موجب جداشدن زمان درونی و ذهنی از زمان بیرونی و عینی میشود. لوکاچ با رجوع به مقاله بنیامین «درباره برخی از دستمایههای شعر بودلر» تفاوت این دونوع از زمان و ضرورت وجود زمان درونی برای شکلگیری آگاهی مدرنیستی را پیمیگیرد. بنیامین در این مقاله با تکیه بر نظریات برگسون درباره زمان و تعمیم آن به اثر سترگ مارسل پروست، «نشان میدهد در آثار پروست در نتیجه ازهمپاشیدگی توالی زمانی، عینیت یکسره محو میشود». بهزعم لوکاچ، بنیامین میداند «تصور زمان عینی برای درک تاریخ اهمیت اساسی دارد و تصور زمان درونی مولود دوران زوال و انحطاط است».
لوکاچ همچنین سالها بعد در کتاب مطول «خاصگی زیباییشناسی» بازهم در زیباییشناسی مدرنیسم، نقد خود را به بنیامین معطوف داشت. او خودش را در مقام میراث کلاسیک بهعنوان رقیب بنیامینی میشناسد که کتاب تراژدی را نوشته است. برای لوکاچ، بنیامین «مهمترین زیباشناس آوانگاردیسم» است، زیرا او موفق شد «بهوضوح انفجار در زیباییشناسی سنتی را فرمولبندی کند؛ انفجاری که به وسیله گرایشهای سیاسی درون تمثیل، ظهور کرد». در توصیف بنیامین از تمثیل در مقام ایدهای تاریخی
- فلسفی، لوکاچ دگردیسی امر خاص به امر مطلق را یافت؛ فرآیندی که او آن را به منزله ناتوانی مدرنیسم در بازنمایی جهان در کلیتی منظم و معنیدار، در مقام یک تمامیت دید. لوکاچ در نتیجهگیری زیباییشناسیاش بار دیگر توصیف تمثیل در کتاب بنیامین را در مقام مفهوم نماد گوته قرار داد و به اینطریق، بهگونهای خلاصه بر تقابل میان دودیدگاه به جهان و هنر انگشت نهاد. لوکاچ مینویسد: «بنیامین با وضوح کامل میداند تضاد میان تمثیل و نماد... در تحلیل نهایی نمیتواند حاصل -خودانگیخته یا آگاهانه- خود فرمولبندی زیباشناختی در نظر گرفته شود، بلکه از سرچشمههای عمیقتری ناشی میشود: از منش ضروری مردم در برابر واقعیتی که در آن زندگی میکنند؛ واقعیتی که در آن فعالیتهایشان بستر رشد خود را پیدا میکند یا آنها را از رشدشان بازمیدارد.» رد این مضامین را همچنان میتوان در گفتوگوهای تازه منتشرشده از او نیز یافت.
گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ
«گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ»، آنگونه که مترجم کتاب اشاره میکند، نه مجموعهای از گفتوگوهای پراکنده و سپس گردآوریشده، بلکه در حکم گفتوگوهایی مشخص و هدفدار است که از آغاز با هدف انتشار در قالب کتابی مستقل صورت گرفته است. این کتاب دربرگیرنده ایدههای نظری و تاملات فلسفی در باب موضوعاتی مشخص چون هستیشناسی، جامعه و فرد، سیاست، ایدئولوژیهای جدید، نقد پوزیتویسم، استراتژی مبارزه در اروپای پس از جنگ، روشنفکران آلمانی و اروپایی، فاشیسم و... است که در اواخر عمر لوکاچ، دهه 60میلادی، در قالب چهار گفتوگو با هانس هایتس هولتس، ولفگانگ آبندروت و لئو کوفلر تنظیم شده است؛ یعنی دورهای که لوکاچ کمابیش مراحل فکری خود را از سرگذرانده است. از جمله مضامین کلیدی و بهلحاظ نظری تعیینکننده این گفتوگوها، میتوان به ایده «ضرورت و امکان یک هستیشناختی اجتماعی» اشاره کرد. در اینجا لوکاچ به تأسی از مارکس جوان صراحتا اعلام میکند فقط یک نوع هستیشناسی میتواند وجود داشته باشد و آنهم «هستیشناسی اجتماعی» است.
منابع:
اباذری، یوسف، خرد جامعهشناسی، تهران: طرح نو، 1377.
لوکاچ، جورج، جان و صورت، ترجمه رضا رضایی، تهران: ماهی، 1382.
لوکاچ، گئورگ، بلوخ، ارنست و دیگران، زیباییشناسی و سیاست، ترجمه حسن مرتضوی، تهران: ژرف، 1391.
لوکاچ، گئورگ، معنای رئالیسم معاصر، ترجمه فریبرز سعادت، تهران:
نیل، 1349.
Witte, Brend,"Benjamin and Lukacs. Historical Notes on the Relationship Between Their Political and Aesthetic Theories", New German Critique, No. 5.
(Spring, 1975)
کتاب گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ، به ویراستاری تئو پینکوس و ترجمه امید مهرگان، چندی پیش توسط نشر ثالث منتشر شد؛ گفتوگوهایی با لوکاچ، مربوط به سالهای آخر عمر او. اما در اینجا بیش از هرگونه توضیحی کمابیش بسنده راجعبه کتاب به نوشتن شرحی مختصر بر آرای لوکاچ اکتفا میکنیم.
دفاع ایدهآلیستی از «کلیت»
جای تردید نیست که لوکاچ در دورههای متفاوت و متناسب با تاثیرگذاری نحلههای فکری مختلف -مکتب نوکانتی، هگل و مارکسیسم- برخوردهای متفاوتی با مسایل و موضوعات گوناگون داشته است، اما آنچه بیش از همه، دلمشغولی اصلی و - بهنوعی شاید بتوان گفت - سرشت وحدتبخش مجموعه آثارش بود، مقوله کلیت است. از این بابت، از میان رهیافتهای گوناگون، برای نوشتن شرحی اجمالی بر سیر تحولات حیات فکری لوکاچ، جستوجویی اینگونه، بیراه نیست.
لوکاچ در ادامه سنت رمانتیسیسم و فلسفه ایدهآلیسم آلمانی افکار خودش را بسط و پرورش داد، اما برخلاف بنیامین که مواجههای انتقادی و واسازانه با این سنت داشت، دستکم در تعلقخاطرش به مقوله کلیت در همین چارچوب باقی ماند. او نخست در کتاب «جان و صورت»، تحتتاثیر گرایشهای نوکانتی و فلسفه سورن کییرکگور با این مساله دستوپنجه نرم کرد. در این کتاب، «به جز مقاله اول که به تشریح ماهیت و شکل مقاله تعلق دارد، 9مقاله بعدی به بررسی آثار 9نفر از متفکران، شاعران و هنرمندان تعلق دارد که وجه مشترک آنها تعلق به «دیدگاه تراژیک» است [...] از نظر لوکاچ، بزرگی کسانی که آثارشان را بررسی کرده است، در این امر نهفته که آنها در آثار خود به شکل نمادین، دیدگاه تراژیک را بهعنوان یگانه فلسفه زندگی در دنیایی متصور شدهاند که فاقد مرکز زندگی است». لوکاچ باوجود اینکه بهوضوح با تلاش رمانتیکها برای احیای کلیت به وسیله نماد شعری همدلی داشت، در «جان و صورت» این تلاش را عبث و ناممکن میداند. این امتناع لوکاچ از همرایی کامل با رمانتیکها، با توجه به نزدیکی او به فلسفه نوکانتی قابلفهم است. در چارچوب فلسفه استعلایی کانت، شقاق میان سوژه و ابژه
رفعناشدنی است و مفهوم شیء فینفسه که مهمترین ابداع کانت بود، مبین همین دوپارگی ذاتی است. به همین قیاس، تلاش رمانتیکها برای ساختِ جهانی ارگانیک در دنیای درون، قابل تعمیم به جهان بیرون نیست. وقتی معبری میان جهان درون و بیرون وجود ندارد، هرقدر هم که دنیای ارگانیک و وحدتیافته رمانتیکها غنی و پربار باشد، نمیتواند جایگزین واقعیت شود، به همین دلیل تلاش رمانتیکها نابسنده و ناکافی بود.
اما لوکاچ در «نظریه رمان» که به گفته خودش نتیجه گذار او از فلسفه نوکانتی به هگل است، تلاشهایی صریحتر را برای اعاده کلیت آغاز میکند. معیار این کلیت طبیعتا یونان باستان است؛ «لوکاچ نیز همانند هگل و شیلر [...] یونان کلاسیک را همان یوتوپیایی میداند که باید جهان فعلی را با آن سنجید و به قولی یوتوپیای آینده را در سطحی وسیعتر و عمیقتر بر مبنای آن پی ریخت». لوکاچ در اینجا، از اصطلاح «دور» و «دایره» برای توصیف کلیت فروبسته یونان استفاده میکند، شکلی که به بهترین وجه کمال و تمامیت را در خود یافته است؛ فرم ادبیای که این کلیت را بازنمایی میکرد، حماسه بود که آثار هومر یعنی «ایلیاد و ادیسه» نمونههای بارز آن هستند. اما در عصر مدرن شکافی که میان انسان و جهان رخ میدهد، این کلیت فروبسته را زایل میکند. اکنون دیگر جهان خانه انسان نیست و لوکاچ این وضعیت را با اصطلاح «بیخانمانی استعلایی» توصیف میکند. فرم متناسب این گسستگی، رمان است. اما آیا این گسستگی خواست کلیت را ملغی میکند؟ لوکاچ معتقد است: «کلیت هدف باقی میماند و به نوعی آرمان بدل میشود. رمان، حماسه عصری است که در آن کلیت هستی دیگر معنایی ملموس ندارد، اما
زندگی هنوز به طرف کلیت جریان دارد.»
لوکاچ در فصل پایانی «نظریه رمان»، آیندهای یوتوپیایی را مجسم میکند که به موجب آن در دوران پیشرو، فرمی پدید خواهد آمد که کلیت بیواسطه احیا شود. او طلایهداران چنین عصری را داستایوسکی و تولستوی میداند که از فرم رمان فاصله گرفتهاند و در شرف خلق حماسهای جدید هستند و معتقد است: «داستایوسکی رمان نمینویسد... او به جهان نو تعلق دارد.» لوکاچ در سال1922 و پس از گرایشاش به مارکسیسم کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» را نوشت؛ اثری که ژرفترین تاثیر را بر رشد و توسعه مارکسیسم غربی داشت. دلمشغولی مفهوم کلیت در این اثر، کاربستی تماما سیاسی پیدا کرده است، به این صورت که «پیروزی پرولتاریا در نهایت همه تناقضات را حل کرده و جامعه و جهان را تمامیت میدهد». درواقع عملا لوکاچ در «تاریخ و آگاهی طبقاتی» ابزار جدیدی برای رسیدن به هدفش، یعنی کلیت، برمیگزیند. «پرولتاریا به جای رماننویس و انقلاب به جای رمان، اما اساس بینش او یکسان باقی میماند».
اما لوکاچ بهمرور از آثار نخستین خود فاصله گرفت و در آثار میانی و پایانی خود، تز «بازتاب» را پذیرا شد که نشاندهنده نزدیکی او به مارکسیسم ارتدوکس است. برای او، دغدغه کلیت در قالب فائقآمدن بر شکاف میان سوژه و ابژه و تلاش برای این همانکردن ایندو مطرح نبود، بلکه مساله به فرآیندهای اقتصادی برسازنده کلیت عینی جامعه و بازتاب آنها در آگاهی سوژهها تبدیل شد. به همینترتیب فعالیتهای لوکاچ در حیطه نظریه ادبی با دوریگزینی افراطی از مدرنیسم پیگیری شد که بهزعم او نادیدهگرفتن «واسطهها» (به مفهومی کاملا هگلی) در این نوع آثار به ترکیب و مونتاژی مغشوش از تکهپارههای ذهنی میانجامد، در حالی که رئالیسم انتقادی (و نه رئالیسم سوسیالیستی) مورد نظر او با پیگیری «واسطه»های نظام تولید و رابطه روبنا و زیربنا، کلیت عینی جامعه را بازتاب میدهد.
اگر ادبیات شکل خاصی است که به مدد آن رئالیسم عینی بازتاب مییابد، آنگاه درک واقعیت همانطور که بهواقع هست -نه آنکه خود را صرفا به بازتولید هرآنچه بیواسطه و در سطح بروز مییابد، محدود کنیم- اهمیت تعیینکنندهای پیدا میکند. اگر نویسندهای تلاش میکند واقعیت را همانطور که هست، بازنمایی کند، یعنی اگر او رئالیستی راستین باشد، آنگاه مساله تمامیت نقش تعیینکنندهای ایفا میکند، صرفنظر از اینکه نویسنده عملا این مساله را بهلحاظ فکری چگونه درک میکند.
رئالیسم انتقادی علیه اکسپرسیونیسم
حملات گاه و بیگاه لوکاچ به مدرنیسم ادبی و هنری، با مقاله «عظمت و انحطاط اکسپرسیونیسم» به اوج خود رسید؛ مقالهای که در نیمهدوم دهه30 مجادلات مشهور و دامنهداری را میان او بهعنوان مدافع رئالیسم با ارنست بلوخ و برتولت برشت در مقام حامیان دستاوردهای مدرنیسم در پی داشت. اینکه بنیامین بهعنوان مهمترین نظریهپرداز مدرنیسم در این مجادلات شرکتی نداشت، احتمالا بیشتر دلایل شخصی و تاریخی داشته باشد، اما حضور بلوخ و برشت در متن آن مجادلات، مبین نوعی نزاع نیابتی است، نهفقط بهدلیل نزدیکی شخصی و نظری آندو به بنیامین، بلکه به این دلیل که لوکاچ در دهههای بعد نسخههای بدلی را کنار گذاشت و مستقیم سراغ خود بنیامین رفت. مقاله ارنست بلوخ با عنوان «بحث درباره اکسپرسیونیسم» که به بهانه حمله آلفرد کورلا، یکی از مریدان لوکاچ، به میراث اکسپرسیونیسم نگاشته شده است، پیکان انتقاد را به سوی عظمت و انحطاط اکسپرسیونیسم خود لوکاچ نشانه میرود. نقد بلوخ بهدرستی به تصور لوکاچ از واقعیت و تمامیت آن معطوف است. او در اینباره میگوید: «اندیشه لوکاچ واقعیت بسته و یکپارچهای را میپذیرد که در حقیقت مانع ذهنگرایی ایدهآلیسم میشود اما نه
«تمامیت» یکپارچهای که همیشه در نظامهای ایدهآلیستی از جمله نظامهای فلسفه کلاسیک آلمان به بهترین نحو میبالد. این موضوع جای بحث دارد که آیا تمامیت، واقعیت را میسازد یا خیر. اگر چنین باشد، آنگاه تجارب اکسپرسیونیستی با فنون مخرب و تحریفکننده خود چیزی جز بازی فکری توخالی نیست [...] اما اگر واقعیت لوکاچ- یعنی تمامیتی منسجم و بینهایت باواسطه- تا این حد عینی نبود، چه اتفاقی میافتاد؟ اگر برداشت او از واقعیت نمیتوانست خود را کاملا از نظامهای کلاسیک رها کند، چه میشد؟ اگر واقعیت راستین نیز از هم گسیخته بود، چه باید گفت؟» جوابیه لوکاچ به بلوخ در مقاله «رئالیسم در ابهام»، کاملا در چارچوب نظریه بازتاب و نقش آن در ساخت آگاهی صورت میگیرد. لوکاچ بر این نظر است که اگر برای مثال سرمایهداری را واقعیت عینی جهان حاضر بدانیم، بازتاب آن در ذهن سوژهها به شکل یک کل واحد به نظر میرسد، در حالی که در حقیقت در این ادوار فرآیندها و اجزا از خودمختاری نسبی برخوردارند. اما در دورههای بحران که در واقع اجزا و فرآیندها بهسوی وحدت سوق مییابند، در ذهن سوژهها به شکلی متلاشیشده و خودمختار به نظر میرسند. رئالیسم انتقادی موظف
است این انعکاس معکوس و آگاهی کاذب را اصلاح کند.
لوکاچ و بنیامین؛ تعارضات
بنیامین و لوکاچ یکبار در دوران حیاتشان همدیگر را ملاقات کردند. این ملاقات در ژوئن1921 در وین رخ داد؛ هنگامی که لوکاچ در مقام یکی از اعضای ارشد حزب کمونیستِ در تبعیدِ مجارستان، در آنجا مخفی شده بود. در حیطه فلسفه و زیباییشناسی، تا مقطعی با تاثیر لوکاچ جوان بر بنیامین مواجهیم. «جان و صورت»، «نظریه رمان» و «تاریخ و آگاهی طبقاتی» تاثیری شگرف بر بنیامین و دیگر اعضای مکتب فرانکفورت داشت، هرچند نطفه اختلافات بعدی لوکاچ با آنها در همین متون به واسطه تاکید افراطی لوکاچ بر مفهوم کلیت شکل گرفت. با وجود اینکه ایندو مهمترین نماینده دوگرایش مسلط بر زیباییشناسی مارکسیستی بودند، هیچگاه بحث مستقیمی میانشان درنگرفت و فقط پس از مرگ زودهنگام بنیامین و آوازه دیرهنگام او بود که نقدهای یکطرفه لوکاچ آغاز شد. لوکاچ در مقاله «ایدئولوژی مدرنیسم» در کتاب «رئالیسم معاصر»، برای نخستینبار بنیامین را مخاطب نقدی نسبتا مبسوط قرار میدهد. او در این مقاله پس از حمله به نویسندگان مدرنیستی همچون روبرت موزیل، جویس و کافکا، اظهار میکند برای نقد مدرنیسم ادبی باید ایدئولوژی آن را نشانه گرفت. مطالعه موردی این ایدئولوژی، بنیامین است، زیرا
او «به طرزی زیرکانه و منطقیتر از هریک از معاصرانش نتایج استتیک مدرنیسم را از طریق بررسی نمایش باروک خاطرنشان کرده است». مرجع نقد لوکاچ طبیعتا کتاب «خاستگاه سوگنامه آلمانی» است، زیرا بنیامین در این کتاب است که نظریه تمثیلاش را پایهریزی میکند و بهزعم لوکاچ نگرش تمثیلی همان ایدئولوژی مدرنیسم است. لوکاچ این پرسش را مطرح میکند که آیا یک مفهوم استعلایی میتواند به امری درونماندگار بدل شود؟ به بیان دیگر، آیا جدایی نشانهها از بافت مکانی و طبیعی، امکانی برای رجوع مجدد آنها به طبیعت باقی میگذارد؟ در متن مساله بازنمایی این پرسش چنین طرح میشود: آیا «مفهوم» که با منتزعشدن از ابژههای طبیعی قوام پیدا میکند، میتواند در حرکتی مجدد غیاب رخداده را پر کند و دوباره کلیت پیشین را برسازد؟ او خود پاسخ میدهد: طبیعتا پاسخ تمثیل و ادبیات مدرنیستی به این پرسش منفی است؛ نگرش تمثیلی امر استعلایی «بهطور کمابیش آگاهانه متضمن نفی هرگونه معنای ذاتی در جهان یا در زندگی بشر است». بهزعم لوکاچ آنچه موجب این شقاق میان امر استعلایی و امر درونماندگار شده است، نوعی درونگرایی دینی است که بنیامین هم به ضرورت آن برای شکلگیری
تمثیل باروک اشاره کرده است. این درونگرایی دینی موجب جداشدن زمان درونی و ذهنی از زمان بیرونی و عینی میشود. لوکاچ با رجوع به مقاله بنیامین «درباره برخی از دستمایههای شعر بودلر» تفاوت این دونوع از زمان و ضرورت وجود زمان درونی برای شکلگیری آگاهی مدرنیستی را پیمیگیرد. بنیامین در این مقاله با تکیه بر نظریات برگسون درباره زمان و تعمیم آن به اثر سترگ مارسل پروست، «نشان میدهد در آثار پروست در نتیجه ازهمپاشیدگی توالی زمانی، عینیت یکسره محو میشود». بهزعم لوکاچ، بنیامین میداند «تصور زمان عینی برای درک تاریخ اهمیت اساسی دارد و تصور زمان درونی مولود دوران زوال و انحطاط است».
لوکاچ همچنین سالها بعد در کتاب مطول «خاصگی زیباییشناسی» بازهم در زیباییشناسی مدرنیسم، نقد خود را به بنیامین معطوف داشت. او خودش را در مقام میراث کلاسیک بهعنوان رقیب بنیامینی میشناسد که کتاب تراژدی را نوشته است. برای لوکاچ، بنیامین «مهمترین زیباشناس آوانگاردیسم» است، زیرا او موفق شد «بهوضوح انفجار در زیباییشناسی سنتی را فرمولبندی کند؛ انفجاری که به وسیله گرایشهای سیاسی درون تمثیل، ظهور کرد». در توصیف بنیامین از تمثیل در مقام ایدهای تاریخی
- فلسفی، لوکاچ دگردیسی امر خاص به امر مطلق را یافت؛ فرآیندی که او آن را به منزله ناتوانی مدرنیسم در بازنمایی جهان در کلیتی منظم و معنیدار، در مقام یک تمامیت دید. لوکاچ در نتیجهگیری زیباییشناسیاش بار دیگر توصیف تمثیل در کتاب بنیامین را در مقام مفهوم نماد گوته قرار داد و به اینطریق، بهگونهای خلاصه بر تقابل میان دودیدگاه به جهان و هنر انگشت نهاد. لوکاچ مینویسد: «بنیامین با وضوح کامل میداند تضاد میان تمثیل و نماد... در تحلیل نهایی نمیتواند حاصل -خودانگیخته یا آگاهانه- خود فرمولبندی زیباشناختی در نظر گرفته شود، بلکه از سرچشمههای عمیقتری ناشی میشود: از منش ضروری مردم در برابر واقعیتی که در آن زندگی میکنند؛ واقعیتی که در آن فعالیتهایشان بستر رشد خود را پیدا میکند یا آنها را از رشدشان بازمیدارد.» رد این مضامین را همچنان میتوان در گفتوگوهای تازه منتشرشده از او نیز یافت.
گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ
«گفتوگوهایی با گئورگ لوکاچ»، آنگونه که مترجم کتاب اشاره میکند، نه مجموعهای از گفتوگوهای پراکنده و سپس گردآوریشده، بلکه در حکم گفتوگوهایی مشخص و هدفدار است که از آغاز با هدف انتشار در قالب کتابی مستقل صورت گرفته است. این کتاب دربرگیرنده ایدههای نظری و تاملات فلسفی در باب موضوعاتی مشخص چون هستیشناسی، جامعه و فرد، سیاست، ایدئولوژیهای جدید، نقد پوزیتویسم، استراتژی مبارزه در اروپای پس از جنگ، روشنفکران آلمانی و اروپایی، فاشیسم و... است که در اواخر عمر لوکاچ، دهه 60میلادی، در قالب چهار گفتوگو با هانس هایتس هولتس، ولفگانگ آبندروت و لئو کوفلر تنظیم شده است؛ یعنی دورهای که لوکاچ کمابیش مراحل فکری خود را از سرگذرانده است. از جمله مضامین کلیدی و بهلحاظ نظری تعیینکننده این گفتوگوها، میتوان به ایده «ضرورت و امکان یک هستیشناختی اجتماعی» اشاره کرد. در اینجا لوکاچ به تأسی از مارکس جوان صراحتا اعلام میکند فقط یک نوع هستیشناسی میتواند وجود داشته باشد و آنهم «هستیشناسی اجتماعی» است.
منابع:
اباذری، یوسف، خرد جامعهشناسی، تهران: طرح نو، 1377.
لوکاچ، جورج، جان و صورت، ترجمه رضا رضایی، تهران: ماهی، 1382.
لوکاچ، گئورگ، بلوخ، ارنست و دیگران، زیباییشناسی و سیاست، ترجمه حسن مرتضوی، تهران: ژرف، 1391.
لوکاچ، گئورگ، معنای رئالیسم معاصر، ترجمه فریبرز سعادت، تهران:
نیل، 1349.
Witte, Brend,"Benjamin and Lukacs. Historical Notes on the Relationship Between Their Political and Aesthetic Theories", New German Critique, No. 5.
(Spring, 1975)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.