هسته سیاست و سیاست هستهای
کریم ارغندهپور- روزنامه نگار
حساسیت و واکنش شهروندان در فضای مجازی علیه اظهارات اخیر نتانیاهو وسیع و فوقالعاده بود. نباید آن را دستکم گرفت. روند توافق هستهای جدا از نتیجه و حاشیههای زیادی که دارد عرصه موثری برای فراگیری سازوکارهای سیاستورزی در سطح عمومی است. توافق یا عدمتوافق هستهای در آینده نتایج و پیامدهای مستقیمی دارد که تعیینکننده است، ولی به گمان من نتایج غیرمستقیمش مدتی است که هویدا شده و آن، این است که بخش وسیعی از جامعه در طول زمان به این نتیجه رسیده که منافعش در تعامل و مذاکره بیشازپیش تامین میشود. این استنتاج مهمی است و ازاینجهت که جامعه با آن گامی پیش نهاده اهمیت درازمدتتری دارد. واقعیت این است که ما در سیاستورزی هنوز در ابتدای راه هستیم. سابقه کوتاهی داریم و باید بیشتر تجربه کنیم و بیاموزیم. دکتر همایون کاتوزیان -تاریخپژوه برجسته- معتقد است نخستین تجربه سیاستورزی عمومی ما در ماجرای تحریم تنباکو بوده است. در آن واقعه برخلاف گذشته تقاضاها محدود، روشن، غیرساختاری و واجد رهبری سیاسی کنترلکننده بوده است. بااینهمه، سیاست در کشور ما در بسیاری اوقات بهدرستی درک نشده است. بخشی از مردم و حتی نخبگان مرادشان از سیاستورزی تحقق ایدهآلهاست. وقتی درباره فردی در جایگاه مدیریت یک دستگاه، نظرخواهی میشود بهجای «کارآمدترین» فرد، معمولا سراغ «بهترین» فرد ممکن گرفته میشود، درحالیکه بهعنوان مثال بهترین پزشک -چه از نظر حرفهای و چه از نظر وارستگی- لزوما کارآمدترین وزیر یا رییس بیمارستان نیست.
برای مدیریت صفات دیگری هم لازم است که جمع بین امتیازات یکفرد، تعیینکننده صلاحیت و شایستگی او برای تصدی مدیریت یکدستگاه یا مجموعه است. به دلیل همین فاصله، بخشی از مردم به محض آنکه میبینند سیاست در عالم واقع به آن اندازه که آنها میطلبند، منزه نیست، ناامید میشوند و این عرصه را سراسر دروغ و فریب و نیرنگ میبینند و ترجیح میدهند برای سالمنگاهداشتن خود، از آن فاصله بگیرند. واقعیتش را بخواهید بسیاری از سیاستپیشگان هم از این وضع بدشان نمیآید.
هرچه این عرصه داوطلب کمتری داشته باشد، جایگاه آنها مستحکمتر و کارشان بیدردسرتر خواهد بود، ولی سیاست مدرن که با مشارکت عمومی و دموکراسی تعریف میشود، آن تلقی را رد میکند. برایناساس به میزانی که مشارکت شهروندان در عرصههای مختلف بیشتر باشد، کارآمدی بالاتر، احتمال فساد کمتر و متقابلا امکان تامین منافع ملی و حتی منافع عموم افراد بیشتر میشود. مشارکت هم براساس سازوکارهای قانونی تعریف میشود. بنابراین سیاستورزی در واقعیت لزوما عرصه تلاقی خوب و بد به معنای اخلاقی نیست. البته اخلاقیکردن سیاست یکآرزو و آرمان دیرین بشری است. برای همه عرصهها هم هست، ولی در واقعیت، روابط قدرت در دنیا بهنحو دیگری جریان دارد، مثلا در روابط بینالملل، منافع کشورها اصل است. سیاست، دانش و حرفهای است که این روابط را بهگونهای تنظیم میکند که بیشترین منافع از آن استخراج شود. این منافع براساس شرایط و موقعیتها سنجیده میشود.
حالا اگر به مذاکرات هستهای خودمان بازگردیم، توافق به معنی بدهبستانهایی است که مجموعش بیشترین منافع کشور را تامین کند. اگر قدرتهای جهانی در این زمینه بخواهند فقط یکسری باید و نباید را به ایران تحمیل کنند، عملا نام آن دیگر توافق نخواهد بود. توافق زمانی است که مجموعه دادهها و ستاندهها بهنحوی به تعادل برسد که طرفین را برای امضای آن ارادهمند کند. ازایننظر است که فکر میکنم نگاه وسیع جامعه -بهویژه نخبگان- به این مساله اهمیتی راهبردی دارد و ضمن اکتساب دانش و تدبیر، ما را درمجموع واقعنگرتر -سیاسیتر- میکند. در روابط بینالملل ما نمیتوانیم خود را بینیاز از تعامل با دنیا تصور کنیم. بهترین حالت برای صیانت از منافع ملی این است که با حفظ هویت و تعریف روشن از منافع ملی در نظام بینالملل حضور داشته باشیم و نقشمان را از طریق گفتوگو و ابزارهای دیپلماتیک و سازوکارهای مدرن ایفا کنیم. در این زمینه افزایش آگاهی عمومی و وقوف بر حقوق و نحوه تنظیم روابط قدرت، نقشی راهبردی دارد. با این نگاه، تعاملات بینالمللی فقط وظیفه دولتها نیست، عموم شهروندان هم در استیفای منافع ملی نقش دارند.
حساسیت و واکنش شهروندان در فضای مجازی علیه اظهارات اخیر نتانیاهو وسیع و فوقالعاده بود. نباید آن را دستکم گرفت. روند توافق هستهای جدا از نتیجه و حاشیههای زیادی که دارد عرصه موثری برای فراگیری سازوکارهای سیاستورزی در سطح عمومی است. توافق یا عدمتوافق هستهای در آینده نتایج و پیامدهای مستقیمی دارد که تعیینکننده است، ولی به گمان من نتایج غیرمستقیمش مدتی است که هویدا شده و آن، این است که بخش وسیعی از جامعه در طول زمان به این نتیجه رسیده که منافعش در تعامل و مذاکره بیشازپیش تامین میشود. این استنتاج مهمی است و ازاینجهت که جامعه با آن گامی پیش نهاده اهمیت درازمدتتری دارد. واقعیت این است که ما در سیاستورزی هنوز در ابتدای راه هستیم. سابقه کوتاهی داریم و باید بیشتر تجربه کنیم و بیاموزیم. دکتر همایون کاتوزیان -تاریخپژوه برجسته- معتقد است نخستین تجربه سیاستورزی عمومی ما در ماجرای تحریم تنباکو بوده است. در آن واقعه برخلاف گذشته تقاضاها محدود، روشن، غیرساختاری و واجد رهبری سیاسی کنترلکننده بوده است. بااینهمه، سیاست در کشور ما در بسیاری اوقات بهدرستی درک نشده است. بخشی از مردم و حتی نخبگان مرادشان از سیاستورزی تحقق ایدهآلهاست. وقتی درباره فردی در جایگاه مدیریت یک دستگاه، نظرخواهی میشود بهجای «کارآمدترین» فرد، معمولا سراغ «بهترین» فرد ممکن گرفته میشود، درحالیکه بهعنوان مثال بهترین پزشک -چه از نظر حرفهای و چه از نظر وارستگی- لزوما کارآمدترین وزیر یا رییس بیمارستان نیست.
برای مدیریت صفات دیگری هم لازم است که جمع بین امتیازات یکفرد، تعیینکننده صلاحیت و شایستگی او برای تصدی مدیریت یکدستگاه یا مجموعه است. به دلیل همین فاصله، بخشی از مردم به محض آنکه میبینند سیاست در عالم واقع به آن اندازه که آنها میطلبند، منزه نیست، ناامید میشوند و این عرصه را سراسر دروغ و فریب و نیرنگ میبینند و ترجیح میدهند برای سالمنگاهداشتن خود، از آن فاصله بگیرند. واقعیتش را بخواهید بسیاری از سیاستپیشگان هم از این وضع بدشان نمیآید.
هرچه این عرصه داوطلب کمتری داشته باشد، جایگاه آنها مستحکمتر و کارشان بیدردسرتر خواهد بود، ولی سیاست مدرن که با مشارکت عمومی و دموکراسی تعریف میشود، آن تلقی را رد میکند. برایناساس به میزانی که مشارکت شهروندان در عرصههای مختلف بیشتر باشد، کارآمدی بالاتر، احتمال فساد کمتر و متقابلا امکان تامین منافع ملی و حتی منافع عموم افراد بیشتر میشود. مشارکت هم براساس سازوکارهای قانونی تعریف میشود. بنابراین سیاستورزی در واقعیت لزوما عرصه تلاقی خوب و بد به معنای اخلاقی نیست. البته اخلاقیکردن سیاست یکآرزو و آرمان دیرین بشری است. برای همه عرصهها هم هست، ولی در واقعیت، روابط قدرت در دنیا بهنحو دیگری جریان دارد، مثلا در روابط بینالملل، منافع کشورها اصل است. سیاست، دانش و حرفهای است که این روابط را بهگونهای تنظیم میکند که بیشترین منافع از آن استخراج شود. این منافع براساس شرایط و موقعیتها سنجیده میشود.
حالا اگر به مذاکرات هستهای خودمان بازگردیم، توافق به معنی بدهبستانهایی است که مجموعش بیشترین منافع کشور را تامین کند. اگر قدرتهای جهانی در این زمینه بخواهند فقط یکسری باید و نباید را به ایران تحمیل کنند، عملا نام آن دیگر توافق نخواهد بود. توافق زمانی است که مجموعه دادهها و ستاندهها بهنحوی به تعادل برسد که طرفین را برای امضای آن ارادهمند کند. ازایننظر است که فکر میکنم نگاه وسیع جامعه -بهویژه نخبگان- به این مساله اهمیتی راهبردی دارد و ضمن اکتساب دانش و تدبیر، ما را درمجموع واقعنگرتر -سیاسیتر- میکند. در روابط بینالملل ما نمیتوانیم خود را بینیاز از تعامل با دنیا تصور کنیم. بهترین حالت برای صیانت از منافع ملی این است که با حفظ هویت و تعریف روشن از منافع ملی در نظام بینالملل حضور داشته باشیم و نقشمان را از طریق گفتوگو و ابزارهای دیپلماتیک و سازوکارهای مدرن ایفا کنیم. در این زمینه افزایش آگاهی عمومی و وقوف بر حقوق و نحوه تنظیم روابط قدرت، نقشی راهبردی دارد. با این نگاه، تعاملات بینالمللی فقط وظیفه دولتها نیست، عموم شهروندان هم در استیفای منافع ملی نقش دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.