پودموس؛ پیکار فیلسوفان برای قدرت
نوژن اعتضادالسلطنه
افلاطون شرط تحقق عدالت و تبدیل جامعه به جامعهای نیک را زمامداری «فیلسوفان» میدانست. او معتقد بود اگر در جامعهای فیلسوفان شاه نشوند یا کسانی که امروز تحت عنوان شاه هستند و زمام امور را در دست دارند، بهراستی دل به فلسفه نسپارند و اگر فلسفه و قدرت سیاسی توامان با یکدیگر نباشند، جامعه و به طور کلی نوع بشر به اهداف غایی نخواهد رسید. از این منظر بهترین جامعه فقط هنگامی محقق خواهد شد که فیلسوفان شاه یا شاهان فیلسوف شوند.
قرنها از بیان نظرات افلاطون درباره لزوم زمامداری فیلسوفان میگذرد و با استیلای زمامدار تکنوکراتها (فنسالاران) و تخصصی و کاربردیشدن علوم، تا چندی پیش به نظر میرسید دوران پایان «تفلسف» در حوزه سیاست و گرایش به ایدئولوژیها و نظریههای سیاسی به پایان رسیده است. با اینحال، شکست تکنوکراسی (فنسالاری) در اروپا باعث شده تا صدای قدمهای فیلسوفان سیاسی برای کسب کرسی قدرت به گوش برسد: بنیانگذاران جنبش «پودموس» (ما میتوانیم) در اسپانیا. پودموسیها را حلقهای از دانشگاهیان و مدرسان جوان از دانشکدههای علوم سیاسی و فلسفه دانشگاه کامپلوتنس مادرید تاسیس کردهاند.
این جریان تازهتاسیس در سال2014 میلادی به عرصه سیاست اسپانیا وارد شد و بهسرعت به دومین حزب بزرگ اسپانیا از نظر تعداد عضو تبدیل شد. در انتخابات اروپایی ماه می سال 2014، پودموس نامزدهای خود را معرفی کرد و توانست با نتیجهای شگفتآور هشتدرصد آرا را به خود اختصاص داده و پنجکرسی از 54کرسی را ازآن خود کند. برنامههای آن حزب برای انتخابات اتحادیه اروپا تامین حقوق جهانشمول برای تمام شهروندان به جای کمک بیشتر دولتی به فقرا، ملیکردن بخشهای استراتژیک اقتصاد، کاهش سن بازنشستگی از 67 به 60سال و لغو بدهیهای دولت اسپانیا بود. این جریان تازهتاسیس سیاسی میگفت با احزاب جنوب اروپا همکاری میکند و نمیخواهد «مستعمره»ای از آلمان باشد. اشاره انتقادآمیز پودموسیها به سیاستهای ریاضت اقتصادی مورد حمایت «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان بوده است. اعضای این حزب اعلام کردند راههای تازهای را برای حل معضلات سیاسی اسپانیا ارایه میدهند؛ اقدامی که تهدیدی واقعی برای نظام دوحزبی آن کشور بود. بهبود وضعیت اقتصادی از جمله کاهش فقر و احیای شرافت و کرامت اجتماعی از طریق افزایش پایه دستمزدها، جلوگیری از معافیت مالیاتی شرکتهای بزرگ و
چندملیتی و تقویت شرکتهای کوچکتر، درهمشکستن مرزهای سرتاسر اروپا برای امکانپذیرشدن همکاری منصفانه میان اروپاییها، کاهش مصرف سوختهای فسیلی و تقویت حملونقل عمومی و ابتکار عمل برای ارتقای انرژیهای تجدیدپذیر و تقویت تولید غذاهای بومی از طریق شرکتهای کوچک و متوسط بخشی از رئوس اصلی برنامههای پودموس هستند. در هسته مرکزی پودموس چهرهای رهبری آن جریان را برعهده دارد که مدرس علوم سیاسی و مجری برنامه تلویزیونی بوده است. «پابلو ایگلسیاس» مدرک دکترای خود را در سال 2008 میلادی پس از ارایه تزی با موضوع «اقدامجمعی پساملی» دریافت کرد. او مدرک کارشناسیارشد خود را در رشته علوم سیاسی مطالعات انسانشناسی (2010) از دانشگاه کارلوس سوم با موضوع تز «تجزیه و تحلیل سیاسی سینما» و کارشناسی ارشد هنر در حوزه ارتباطات (2011) را از مدرسه عالی اروپایی (سوئیس) دریافت کرد؛ جایی که نظریه سیاسی، سینما و روانشناسی را آموخت. در سپتامبر 2014، ایگلسیاس پروفسور افتخاری شد. بیش از 30مقاله از او در نشریات تخصصی علمی منتشر شدهاند. سرسختی ایگلسیاس سبب شد تا بهزودی در میان اسپانیاییها شناخته شود. محبوبیت او به حدی بود که در سال 2014 برای
شرکت در انتخابات موفق به جمعآوری 50هزار امضا شد. نکته عجیب آن بود که این امضاها تنها ظرف مدت سهروز گرفته شدند.
تاثیرپذیری «ایگلسیاس» از فلسفه سیاسی به عنوان رشته تخصصی او بر ایدئولوژی و رویکرد پودموس نیز تاثیرگذار بوده است. اصول ایدئولوژیک پودموس مبتنی بر مبارزه برای کسب هژمونی «آنتونیو گرامشی» بود. با اینحال، رهبران پودموس بهطور خاص از «ارنستو لاکلائو» نظریهپرداز سیاسی آرژانتینی پسامارکسیست و فرضیه پوپولیسم او در ارتباط با آمریکای لاتین تاثیرپذیر بودهاند. رهبران پودموس نیز همانند لاکلائو به این نتیجه رسیدند؛ زمانی که مردم متوجه شوند خواستههای مشترکشان از سوی نهادهای دموکراتیک پذیرفته نمیشود، این موضوع به منازعه میان مردم و قدرت میانجامد. لاکلائو آن خواست را حس جمعی و نه حرکتی ضدسیستم میخواند.
پودموسیها نیز همچون لاکلائو مفهوم «پوپولیسم» را اساسا منفی قلمداد نمیکنند. آنان معتقدند در کشورهای مناطق توسعهنیافته یا در حال توسعه از جمله آمریکای لاتین دیکتاتوریهای نظامی و همچنین نابودی اقتصاد آن قاره توسط نئولیبرالیسم پس از اجرای دستورات تعدیل ساختاری صندوق بینالمللی پول که منجر به ایجاد فساد گسترده اداری و مالی و سرکوب خشونتآمیز اتحادیههای کارگری شد وضعیتی را به وجود آورد که پروژههای نئولیبرالی در دهه90 میلادی شکست خوردند و ضرورت طراحی یک سیاست عملگرایانهتر که سازوکارهای بازار را با درجه بالاتری از مقررات دولتی و مشارکت اجتماعی ترکیب میکرد، بهشدت احساس شد. از این دیدگاه در کشورهای آمریکای لاتین به دلیل فساد نخبگان و بیاعتباری هرگونه کانالی برای ارتباط سیاسی به قدرت، سبب شد تا اکثریت مردم چارهای جز آغاز حرکتهای پوپولیستی نداشته باشند.
خط مشی ایگلسیاس رهبر پودموس نیز نشان از آن دارد که او متوجه لزوم اتخاذ رویکردی واقعبینانه شده و سیاستمداری پراگماتیست (عملگرا) است. او برای توجیه پراگماتیسم مدنظر خود در اواخر ماه نوامبر گذشته گفته بود انقلاب واقعی و صحیح لنین اجرای برنامه «نپ» بود. رهبر پودموس اجرای این برنامه از سوی رهبر پیشین شوروری را به بیدارشدن از خواب تعبیر و اظهار کرد لنین نیز متوجه شده بود ما بهنوعی از توسعه سرمایهداری در حاشیه عقیده داریم چراکه بدون آن، کارکرد اقتصاد ناممکن است.
نکته جالبتوجه دیگر که تاثیرپذیری بیشتر بنیانگذاران «پودموس» از آرای «لاکلائو» را نشان میدهد، توجه آنان به جنبشهای اجتماعی است. لاکلائو در دوران رکود اندیشههای چپ از آثار گرامشی برای رد تقلیلگرایی طبقاتی استفاده میکرد و معتقد بود برای تحلیل تحولات اجتماعی باید از عناصر غیرطبقاتی نیز استفاده کرد. هدف اصلی پروژه لاکلائو در سطح سیاسی گسترش استراتژی سوسیالیستی برای مبارزات و انتقاد از فروکاستن مبارزه سیاسی در مارکسیسم به مبارزه طبقاتی بود. لاکلائو آگاه بود جنبشهای سیاسی به نیرویی سیاسی تبدیل شدهاند و به دلیل تحولات نظام سرمایهداری موثرتر از حاملان پیشین انقلاب سوسیالیستی یعنی طبقه کارگر عمل میکنند. او معتقد بود مارکسیسم ارتدوکس نمیتواند برای جنبشهای اجتماعی که حول محور سیاستهای جنسیتی، نژادی و زیستمحیطی سازمان یافتهاند، اهمیت کافی قایل شود. نگاهی به فعالیتهای حزب پودموس نیز نشان میدهد آن جریان سیاسی خواستههای خود را همزمان با جنبش ضدریاضت اقتصادی در اسپانیا تحت عنوان «ام -15» مطرح کرد. از دیدگاه رهبران پودموس میتوان بر خشونت دولتی، منازعه طبقاتی و ماهیت بورژوازی دولت دموکراتیک بدون انقلاب از
پایین هم فائق آمد. پایبندی «ایگلسیاس» رهبر پودموس آنجا آشکار میشود که او در آخرین کتاب خود ایده بدیل انقلابی مارکسیستی را ایدهای مخدوش و آن را برابر با اقدامات شکستخورده گروههای شبهمسلح نظامی کوچک از جمله شاخه «ارتش سرخ» در آلمان یا گروه جداییطلب «اتا» در باسک میداند. او در مقابل معتقد است تنها راه تغییر، بهکارگیری استراتژی گرامشی برای انجام اصلاحات به مثابه یک بازی شطرنج است. او معتقد است مارکسیستها و لنین نیز موافق با کسب قدرت دولتی بهجای درهمشکستن آن و تشکیل یک دولت کارگری نوین بودند.
در زمانهای که نئولیبرالها برای نقد چپ از واژه «پوپولیسم» به عنوان ناسزایی سیاسی استفاده میکنند (در حالی که اوج پوپولیسم عوامانه را میتوان در جریان راست بینالمللی و از جمله در چهرههای شاخص آن همچون برلوسکونی، مارین لوپن و سارکوزی مشاهده کرد) حزب پودموس با پرچم پوپولیسم واقعبینانه چپ با هدف پایاندادن به میراث دیکتاتوری و 40سال هجمه سرمایهداری الیگارشیک و نئولیبرال در اسپانیا به میدان آمده و در زمانهای که فساد مالی و بیکاری در آن کشور موج میزند، قصد دارد برابری بیشتر را برای شهروندان اسپانیایی به ارمغان آورد. اگر پودموسیها پس از کسب احتمالی قدرت نیز به آرای لاکلائو پایبند باشند، شاید بتوانند راحتتر بر چالشهای پیشرو فائق آیند و آرمان او را تحقق بخشند: ایجاد دموکراسی رادیکال از طریق سیاسیکردن مداوم و پیاپی جامعه و برقراری هویتها و روابط برابرتر و مترقیتر از طریق تقویت مبارزه جنبشهای اجتماعی متکثرتر.
افلاطون شرط تحقق عدالت و تبدیل جامعه به جامعهای نیک را زمامداری «فیلسوفان» میدانست. او معتقد بود اگر در جامعهای فیلسوفان شاه نشوند یا کسانی که امروز تحت عنوان شاه هستند و زمام امور را در دست دارند، بهراستی دل به فلسفه نسپارند و اگر فلسفه و قدرت سیاسی توامان با یکدیگر نباشند، جامعه و به طور کلی نوع بشر به اهداف غایی نخواهد رسید. از این منظر بهترین جامعه فقط هنگامی محقق خواهد شد که فیلسوفان شاه یا شاهان فیلسوف شوند.
قرنها از بیان نظرات افلاطون درباره لزوم زمامداری فیلسوفان میگذرد و با استیلای زمامدار تکنوکراتها (فنسالاران) و تخصصی و کاربردیشدن علوم، تا چندی پیش به نظر میرسید دوران پایان «تفلسف» در حوزه سیاست و گرایش به ایدئولوژیها و نظریههای سیاسی به پایان رسیده است. با اینحال، شکست تکنوکراسی (فنسالاری) در اروپا باعث شده تا صدای قدمهای فیلسوفان سیاسی برای کسب کرسی قدرت به گوش برسد: بنیانگذاران جنبش «پودموس» (ما میتوانیم) در اسپانیا. پودموسیها را حلقهای از دانشگاهیان و مدرسان جوان از دانشکدههای علوم سیاسی و فلسفه دانشگاه کامپلوتنس مادرید تاسیس کردهاند.
این جریان تازهتاسیس در سال2014 میلادی به عرصه سیاست اسپانیا وارد شد و بهسرعت به دومین حزب بزرگ اسپانیا از نظر تعداد عضو تبدیل شد. در انتخابات اروپایی ماه می سال 2014، پودموس نامزدهای خود را معرفی کرد و توانست با نتیجهای شگفتآور هشتدرصد آرا را به خود اختصاص داده و پنجکرسی از 54کرسی را ازآن خود کند. برنامههای آن حزب برای انتخابات اتحادیه اروپا تامین حقوق جهانشمول برای تمام شهروندان به جای کمک بیشتر دولتی به فقرا، ملیکردن بخشهای استراتژیک اقتصاد، کاهش سن بازنشستگی از 67 به 60سال و لغو بدهیهای دولت اسپانیا بود. این جریان تازهتاسیس سیاسی میگفت با احزاب جنوب اروپا همکاری میکند و نمیخواهد «مستعمره»ای از آلمان باشد. اشاره انتقادآمیز پودموسیها به سیاستهای ریاضت اقتصادی مورد حمایت «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان بوده است. اعضای این حزب اعلام کردند راههای تازهای را برای حل معضلات سیاسی اسپانیا ارایه میدهند؛ اقدامی که تهدیدی واقعی برای نظام دوحزبی آن کشور بود. بهبود وضعیت اقتصادی از جمله کاهش فقر و احیای شرافت و کرامت اجتماعی از طریق افزایش پایه دستمزدها، جلوگیری از معافیت مالیاتی شرکتهای بزرگ و
چندملیتی و تقویت شرکتهای کوچکتر، درهمشکستن مرزهای سرتاسر اروپا برای امکانپذیرشدن همکاری منصفانه میان اروپاییها، کاهش مصرف سوختهای فسیلی و تقویت حملونقل عمومی و ابتکار عمل برای ارتقای انرژیهای تجدیدپذیر و تقویت تولید غذاهای بومی از طریق شرکتهای کوچک و متوسط بخشی از رئوس اصلی برنامههای پودموس هستند. در هسته مرکزی پودموس چهرهای رهبری آن جریان را برعهده دارد که مدرس علوم سیاسی و مجری برنامه تلویزیونی بوده است. «پابلو ایگلسیاس» مدرک دکترای خود را در سال 2008 میلادی پس از ارایه تزی با موضوع «اقدامجمعی پساملی» دریافت کرد. او مدرک کارشناسیارشد خود را در رشته علوم سیاسی مطالعات انسانشناسی (2010) از دانشگاه کارلوس سوم با موضوع تز «تجزیه و تحلیل سیاسی سینما» و کارشناسی ارشد هنر در حوزه ارتباطات (2011) را از مدرسه عالی اروپایی (سوئیس) دریافت کرد؛ جایی که نظریه سیاسی، سینما و روانشناسی را آموخت. در سپتامبر 2014، ایگلسیاس پروفسور افتخاری شد. بیش از 30مقاله از او در نشریات تخصصی علمی منتشر شدهاند. سرسختی ایگلسیاس سبب شد تا بهزودی در میان اسپانیاییها شناخته شود. محبوبیت او به حدی بود که در سال 2014 برای
شرکت در انتخابات موفق به جمعآوری 50هزار امضا شد. نکته عجیب آن بود که این امضاها تنها ظرف مدت سهروز گرفته شدند.
تاثیرپذیری «ایگلسیاس» از فلسفه سیاسی به عنوان رشته تخصصی او بر ایدئولوژی و رویکرد پودموس نیز تاثیرگذار بوده است. اصول ایدئولوژیک پودموس مبتنی بر مبارزه برای کسب هژمونی «آنتونیو گرامشی» بود. با اینحال، رهبران پودموس بهطور خاص از «ارنستو لاکلائو» نظریهپرداز سیاسی آرژانتینی پسامارکسیست و فرضیه پوپولیسم او در ارتباط با آمریکای لاتین تاثیرپذیر بودهاند. رهبران پودموس نیز همانند لاکلائو به این نتیجه رسیدند؛ زمانی که مردم متوجه شوند خواستههای مشترکشان از سوی نهادهای دموکراتیک پذیرفته نمیشود، این موضوع به منازعه میان مردم و قدرت میانجامد. لاکلائو آن خواست را حس جمعی و نه حرکتی ضدسیستم میخواند.
پودموسیها نیز همچون لاکلائو مفهوم «پوپولیسم» را اساسا منفی قلمداد نمیکنند. آنان معتقدند در کشورهای مناطق توسعهنیافته یا در حال توسعه از جمله آمریکای لاتین دیکتاتوریهای نظامی و همچنین نابودی اقتصاد آن قاره توسط نئولیبرالیسم پس از اجرای دستورات تعدیل ساختاری صندوق بینالمللی پول که منجر به ایجاد فساد گسترده اداری و مالی و سرکوب خشونتآمیز اتحادیههای کارگری شد وضعیتی را به وجود آورد که پروژههای نئولیبرالی در دهه90 میلادی شکست خوردند و ضرورت طراحی یک سیاست عملگرایانهتر که سازوکارهای بازار را با درجه بالاتری از مقررات دولتی و مشارکت اجتماعی ترکیب میکرد، بهشدت احساس شد. از این دیدگاه در کشورهای آمریکای لاتین به دلیل فساد نخبگان و بیاعتباری هرگونه کانالی برای ارتباط سیاسی به قدرت، سبب شد تا اکثریت مردم چارهای جز آغاز حرکتهای پوپولیستی نداشته باشند.
خط مشی ایگلسیاس رهبر پودموس نیز نشان از آن دارد که او متوجه لزوم اتخاذ رویکردی واقعبینانه شده و سیاستمداری پراگماتیست (عملگرا) است. او برای توجیه پراگماتیسم مدنظر خود در اواخر ماه نوامبر گذشته گفته بود انقلاب واقعی و صحیح لنین اجرای برنامه «نپ» بود. رهبر پودموس اجرای این برنامه از سوی رهبر پیشین شوروری را به بیدارشدن از خواب تعبیر و اظهار کرد لنین نیز متوجه شده بود ما بهنوعی از توسعه سرمایهداری در حاشیه عقیده داریم چراکه بدون آن، کارکرد اقتصاد ناممکن است.
نکته جالبتوجه دیگر که تاثیرپذیری بیشتر بنیانگذاران «پودموس» از آرای «لاکلائو» را نشان میدهد، توجه آنان به جنبشهای اجتماعی است. لاکلائو در دوران رکود اندیشههای چپ از آثار گرامشی برای رد تقلیلگرایی طبقاتی استفاده میکرد و معتقد بود برای تحلیل تحولات اجتماعی باید از عناصر غیرطبقاتی نیز استفاده کرد. هدف اصلی پروژه لاکلائو در سطح سیاسی گسترش استراتژی سوسیالیستی برای مبارزات و انتقاد از فروکاستن مبارزه سیاسی در مارکسیسم به مبارزه طبقاتی بود. لاکلائو آگاه بود جنبشهای سیاسی به نیرویی سیاسی تبدیل شدهاند و به دلیل تحولات نظام سرمایهداری موثرتر از حاملان پیشین انقلاب سوسیالیستی یعنی طبقه کارگر عمل میکنند. او معتقد بود مارکسیسم ارتدوکس نمیتواند برای جنبشهای اجتماعی که حول محور سیاستهای جنسیتی، نژادی و زیستمحیطی سازمان یافتهاند، اهمیت کافی قایل شود. نگاهی به فعالیتهای حزب پودموس نیز نشان میدهد آن جریان سیاسی خواستههای خود را همزمان با جنبش ضدریاضت اقتصادی در اسپانیا تحت عنوان «ام -15» مطرح کرد. از دیدگاه رهبران پودموس میتوان بر خشونت دولتی، منازعه طبقاتی و ماهیت بورژوازی دولت دموکراتیک بدون انقلاب از
پایین هم فائق آمد. پایبندی «ایگلسیاس» رهبر پودموس آنجا آشکار میشود که او در آخرین کتاب خود ایده بدیل انقلابی مارکسیستی را ایدهای مخدوش و آن را برابر با اقدامات شکستخورده گروههای شبهمسلح نظامی کوچک از جمله شاخه «ارتش سرخ» در آلمان یا گروه جداییطلب «اتا» در باسک میداند. او در مقابل معتقد است تنها راه تغییر، بهکارگیری استراتژی گرامشی برای انجام اصلاحات به مثابه یک بازی شطرنج است. او معتقد است مارکسیستها و لنین نیز موافق با کسب قدرت دولتی بهجای درهمشکستن آن و تشکیل یک دولت کارگری نوین بودند.
در زمانهای که نئولیبرالها برای نقد چپ از واژه «پوپولیسم» به عنوان ناسزایی سیاسی استفاده میکنند (در حالی که اوج پوپولیسم عوامانه را میتوان در جریان راست بینالمللی و از جمله در چهرههای شاخص آن همچون برلوسکونی، مارین لوپن و سارکوزی مشاهده کرد) حزب پودموس با پرچم پوپولیسم واقعبینانه چپ با هدف پایاندادن به میراث دیکتاتوری و 40سال هجمه سرمایهداری الیگارشیک و نئولیبرال در اسپانیا به میدان آمده و در زمانهای که فساد مالی و بیکاری در آن کشور موج میزند، قصد دارد برابری بیشتر را برای شهروندان اسپانیایی به ارمغان آورد. اگر پودموسیها پس از کسب احتمالی قدرت نیز به آرای لاکلائو پایبند باشند، شاید بتوانند راحتتر بر چالشهای پیشرو فائق آیند و آرمان او را تحقق بخشند: ایجاد دموکراسی رادیکال از طریق سیاسیکردن مداوم و پیاپی جامعه و برقراری هویتها و روابط برابرتر و مترقیتر از طریق تقویت مبارزه جنبشهای اجتماعی متکثرتر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.