|

عکس‌های آزاده اخلاقی

تاریخ جبران

مزدک دانشور/ پژوهشگر تاریخ اجتماعی دانشگاه‌لایدن

حوادث بزرگ تاریخی در قرن اخیر بسیار خوش‌اقبال بوده‌اند که در عکس‌ها و فیلم‌ها به صورت تصویر عینی باقی مانده‌اند. با همه عقب‌ماندگی‌های تکنولوژیک، ایران نیز در راستای ثبت تصویری وقایع تاریخی در قرن طولانی بیستم چندان از قافله دنیا عقب نیست؛ با آنکه اولین عکس‌ها و فیلم‌ها را شاهان قاجار به ایران ارمغان آوردند تا زنان حرمسرایشان یا شکار شیر یا جبروت شاهانه خود را در جریده عالم ثبت کنند اما با به میدان آمدن دوربین‌های دستی و متحرک، فرودستان نیز در کار روایت زندگی خویش شدند. در ایران، انفجار تصویر و دموکراسی در دهه20 خورشیدی به هم می‌رسند، تا آنجا که از وقایع پرشتاب دهه 20 تا کودتای 28 مرداد، تصاویر بسیاری از زوایا و نظرگاه‌های مختلفی به جای مانده است اما پس از 28 مرداد این قدرت مستقر است که نشر تصویر را زیر نگین خود می‌آورد تا «جامعه تصویری» را با تصاویر مطلوب خود شکل دهد. اینجاست که عکس‌ها و تصاویر کنتراهژمونیک برای نشر یا باید در لابه‌لای پیچیدگی‌های هر دم افزون‌شونده، پیچیده شوند یا فقط در اذهان معدودی برای نسل‌های بعد باز‌ بمانند. هرچند که روزنامه‌نگاران و روشنفکران مترقی آن دوران به هر بهانه‌ای تصاویر ممنوع را در روزنامه‌های کثیرالانتشار به دیدگان مخاطب می‌کشانند تا بار دیگر ثابت کنند که هرجا قدرتی ورزیده می‌شود، مقاومتی به میدان می‌آید. در دهه‌50 اما در یک مورد مشخص، شاه رفتاری دیگر پیشه می‌کند. شاه گرفتارِ مگالومانیا، مغرور به سروری بر جزیره ثبات در دریای مواج خاورمیانه، تصویر محصول کار پلیس مخفی‌اش را در روزنامه‌ها به صورت مخاطبان می‌کوبد. یعنی همان کاری که اسراییلی‌ها با شاهکارهایشان در اردوگاه‌های فلسطینیان می‌کردند تا تصاویرشان به جای خودشان سفر کنند و دهشت و ترس بیافرینند: عکس‌هایی از خانه‌های تیمی فتح شده، تروریست‌های خشن و ابزار و ادوات جنگی این تروریست‌ها. طرفه آنکه همین بریده‌های روزنامه‌ها در خانه‌های روشنفکران و مبارزان جای خود را می‌یابد و تصویر پیکرهای خونین زینت‌بخش دیوارها می‌شود. اینجا دیگر فقط کلمات به نیروهای مادی بدل نمی‌شوند بلکه تصاویر هم جان‌بخش حرکت می‌کردند. این تصاویر، تصاویر ذهنی دیگری بر می‌سازند و مبارزان از تصاویر به اساطیر پای می‌نهند، آن‌هم اساطیر تراژیک این مرز و بوم. اکنون پس از گذشت دهه‌ها از تاریخ مقاومت، آزاده اخلاقی به میدان آمده است. او در جست‌وجویی دردناک در گذشته، رگه‌هایی از روایت را در نخ تاریخ به هم رشته، بازیگران محذوف را به میدان کشانده و آنچه را در سایه‌ها مدفون شده بود به آفتاب درآورده است. ابزار او نه قلم و قلم‌مو که دوربین عکاسی است. او تصاویری را جان بخشیده است که فقط روایت‌هایی از آن باقی مانده است؛ روایتی با راویانی گاه غایب و بازیگرانی جان‌باخته. این است تاریخ جبران. تاریخی که در آن هنرمند فاصله‌ها را با ذهنیت خود در می‌نوردد و از آن پلی به سوی ادراک کیفیت جهان درگذشته می‌زند؛ پلی معلق چون پل چینبد که جهان مردگان را به دنیای زندگان می‌رساند.
در این تصاویر گزیده‌ای از کشتگان تاریخ معاصر، البته نه تاریخ فرادستان، در لحظه مرگ‌شان ثبت شده‌اند، آن‌هم با جزییاتی حیرت‌انگیز. طرفه اما اینجاست که این تصاویر در رابطه با مردگان نیست بلکه تاییدی است بر تداوم زیست ایشان. گویی این نمایشگاه تایید سخن آندره ژید است که «تا شاهدی نباشد شهیدی نیز نخواهد بود.» و آزاده اخلاقی با حضور خود در این تصاویر شهادت داده است به اینکه:
اینجا بودند عاشقانی که زمینی را به دگر آیینی خواستند بسازند
و چه شیدا بودند!
حوادث بزرگ تاریخی در قرن اخیر بسیار خوش‌اقبال بوده‌اند که در عکس‌ها و فیلم‌ها به صورت تصویر عینی باقی مانده‌اند. با همه عقب‌ماندگی‌های تکنولوژیک، ایران نیز در راستای ثبت تصویری وقایع تاریخی در قرن طولانی بیستم چندان از قافله دنیا عقب نیست؛ با آنکه اولین عکس‌ها و فیلم‌ها را شاهان قاجار به ایران ارمغان آوردند تا زنان حرمسرایشان یا شکار شیر یا جبروت شاهانه خود را در جریده عالم ثبت کنند اما با به میدان آمدن دوربین‌های دستی و متحرک، فرودستان نیز در کار روایت زندگی خویش شدند. در ایران، انفجار تصویر و دموکراسی در دهه20 خورشیدی به هم می‌رسند، تا آنجا که از وقایع پرشتاب دهه 20 تا کودتای 28 مرداد، تصاویر بسیاری از زوایا و نظرگاه‌های مختلفی به جای مانده است اما پس از 28 مرداد این قدرت مستقر است که نشر تصویر را زیر نگین خود می‌آورد تا «جامعه تصویری» را با تصاویر مطلوب خود شکل دهد. اینجاست که عکس‌ها و تصاویر کنتراهژمونیک برای نشر یا باید در لابه‌لای پیچیدگی‌های هر دم افزون‌شونده، پیچیده شوند یا فقط در اذهان معدودی برای نسل‌های بعد باز‌ بمانند. هرچند که روزنامه‌نگاران و روشنفکران مترقی آن دوران به هر بهانه‌ای تصاویر ممنوع را در روزنامه‌های کثیرالانتشار به دیدگان مخاطب می‌کشانند تا بار دیگر ثابت کنند که هرجا قدرتی ورزیده می‌شود، مقاومتی به میدان می‌آید. در دهه‌50 اما در یک مورد مشخص، شاه رفتاری دیگر پیشه می‌کند. شاه گرفتارِ مگالومانیا، مغرور به سروری بر جزیره ثبات در دریای مواج خاورمیانه، تصویر محصول کار پلیس مخفی‌اش را در روزنامه‌ها به صورت مخاطبان می‌کوبد. یعنی همان کاری که اسراییلی‌ها با شاهکارهایشان در اردوگاه‌های فلسطینیان می‌کردند تا تصاویرشان به جای خودشان سفر کنند و دهشت و ترس بیافرینند: عکس‌هایی از خانه‌های تیمی فتح شده، تروریست‌های خشن و ابزار و ادوات جنگی این تروریست‌ها. طرفه آنکه همین بریده‌های روزنامه‌ها در خانه‌های روشنفکران و مبارزان جای خود را می‌یابد و تصویر پیکرهای خونین زینت‌بخش دیوارها می‌شود. اینجا دیگر فقط کلمات به نیروهای مادی بدل نمی‌شوند بلکه تصاویر هم جان‌بخش حرکت می‌کردند. این تصاویر، تصاویر ذهنی دیگری بر می‌سازند و مبارزان از تصاویر به اساطیر پای می‌نهند، آن‌هم اساطیر تراژیک این مرز و بوم. اکنون پس از گذشت دهه‌ها از تاریخ مقاومت، آزاده اخلاقی به میدان آمده است. او در جست‌وجویی دردناک در گذشته، رگه‌هایی از روایت را در نخ تاریخ به هم رشته، بازیگران محذوف را به میدان کشانده و آنچه را در سایه‌ها مدفون شده بود به آفتاب درآورده است. ابزار او نه قلم و قلم‌مو که دوربین عکاسی است. او تصاویری را جان بخشیده است که فقط روایت‌هایی از آن باقی مانده است؛ روایتی با راویانی گاه غایب و بازیگرانی جان‌باخته. این است تاریخ جبران. تاریخی که در آن هنرمند فاصله‌ها را با ذهنیت خود در می‌نوردد و از آن پلی به سوی ادراک کیفیت جهان درگذشته می‌زند؛ پلی معلق چون پل چینبد که جهان مردگان را به دنیای زندگان می‌رساند.
در این تصاویر گزیده‌ای از کشتگان تاریخ معاصر، البته نه تاریخ فرادستان، در لحظه مرگ‌شان ثبت شده‌اند، آن‌هم با جزییاتی حیرت‌انگیز. طرفه اما اینجاست که این تصاویر در رابطه با مردگان نیست بلکه تاییدی است بر تداوم زیست ایشان. گویی این نمایشگاه تایید سخن آندره ژید است که «تا شاهدی نباشد شهیدی نیز نخواهد بود.» و آزاده اخلاقی با حضور خود در این تصاویر شهادت داده است به اینکه:
اینجا بودند عاشقانی که زمینی را به دگر آیینی خواستند بسازند
و چه شیدا بودند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.