|

ماخولیای عکاسی

نیما پرژام/بازسازی مرگ آیت‌الله طالقانی، از مجموعه عکس‌های آزاده اخلاقی

ماخولیای عکاسی
1 فانتزی «روزگاری که تاریخ آهسته حرکت می‌کرد» اگرچه یکی از نمونه‌های کنش رو به عقب ما برای برساختن گذشته (دوران پیشامدرن) است، اما چیز مهمی درباره اکنون، درباره خود مدرنیته به ما می‌گوید: انسان مدرن تجربه بامعنای تاریخ را از دست داده است. او از یک‌سو تاریخ را همچون نمایشی بی‌معنی با ضرباهنگ تند بر پرده «تماشا» می‌کند، نمایشی که شتاب سرسام‌آورش خصلتی شبح‌گون به آن داده است و از سوی دیگر گاه و بیگاه با فروریزی فاصله‌ای که جایگاه یک تماشاگر را برای او مهیا کرده است، خود را پرتاب شده به درون این نمایش بی‌معنی باز می‌یابد و بدین‌سان همان شبح، زندگی او را تسخیر و زیرورو می‌کند. بدین‌سان برای انسان معاصر مقیم در «دهکده ارتباطات»، تجربه مواجهه با گذر شتابناک اخبار و رویدادها که در آن هر رویداد بلافاصله جایش را به رویداد بعدی می‌دهد و گویی برای ابد پشت پلک‌های بسته فراموشی و مرگ ناپدید می‌شود، تجربه تاریخ بیش از هر زمان دیگری گنگ و رویاگونه است. انگار وقایع و اخبار در رژه‌ای بی‌وقفه به سوی نیستی می‌شتابند و تاریخ در حال سرازیر شدن و فروغلطیدن دایمی است در آنچه والتر بنیامین به طعنه «حافظه خداوند» می‌نامید. شاید برای همین است که تصور «روزگاری که تاریخ آهسته حرکت می‌کرد»، آن‌قدر آهسته که می‌توانست پس‌زمینه‌ای نسبتا محکم و بادوام برای اعمال و تجربیات فردی و اجتماعی آدمیان فراهم آورد، می‌تواند با حسرت، دریغ، نوستالژی یا ماخولیا همراه باشد. با این وصف شاید بتوان رونق گرفتن مفهوم تاریخ و تاریخ‌نگاری در قرن نوزدهم و نیز ولع وسواس‌گونه رمان‌نویسان این قرن برای ثبت جزییات ریز مربوط به مکان‌ها، لباس‌ها، آیین‌ها و لهجه‌ها را به مثابه نمونه‌هایی از واکنش به این «شتاب گرفتن تاریخ» درک کرد. اما آیا می‌توان با همین منطق به ظهور و رواج پدیده عکاسی در آغاز قرن نوزدهم نیز اندیشید. آیا میان پدیده عکاسی و شتاب گرفتن تاریخ رابطه‌ای هست؟
2 فرض کنید عکاسی از شخصی که در حال صحبت‌کردن با شماست تعدادی عکس بگیرد و آن را به شما نشان دهد. احتمالا در آن عکس‌ها می‌توانید به سهولت ژست‌ها و حالت‌هایی از چهره و دستان آن شخص را ببینید که در هنگام صحبت کردن با او قادر به تشخیص آنها نبوده‌اید. به همین دلیل است که اغلب تماشای عکس‌های یک میهمانی که در آن حضور داشته‌ایم با کشف جزییات جدیدی همراه است. همان‌طور که می‌دانیم کشف ناگهانی تصویر قاتل‌ها و ارواح در گوشه و کنارهای پرت و بی‌اهمیت عکس‌هایی که تصادفی گرفته شده‌اند، یکی از گره‌گشایی‌های کلیشه‌ای رایج در فیلم‌های کارآگاهی و ترسناک است. از این همه مثال چنین بر می‌آید که عکس بخشی از آن واقعیتی را به چنگ می‌آورد که از لای انگشتان ادراک عادی ما می‌لغزذ و از دست می‌رود. پنداری دوربین عکاسی همچون جیب‌بری چرب‌دست، انگشتان چابک و چسبناکش را دزدانه به قلمروی فراموشی و مرگ، به درون ظلمات «حافظه خداوند» می‌لغزاند و چیز‌هایی از دل آن بیرون می‌کشد و رستگار می‌کند. حاصل این دله دزدی البته همان جادویی است که «تاریکخانه» را به «اتاق روشن» بدل می‌کند.
اما بی‌گمان امروزه که از یک سو تجربه تماشای عکس و فیلم تجربه‌ای بسیار معمولی و پیش‌پاافتاده محسوب می‌شود و از سوی دیگر نصب دوربین‌های بی‌شمار در اماکن عمومی، همه چیز را دایما ثبت می‌کنند، دیگر نمی‌توان بر پایه نوعی تقابل ساده میان ثبت و فراموشی، از رابطه عکاسی و رستگاری سخن گفت. ما که همگی به لطف کرامات و معجزات سرمایه‌داری در هر لحظه می‌توانیم با دوربین‌ها، موبایل‌ها و دیگر اسباب بازی‌های بزرگسالانه خود عکس و فیلم بگیریم، پیشاپیش دوربین به دست در سیلابی از تصاویر ثابت و متحرک شناوریم.
3 چنان‌که می‌دانیم یک عکس بر آنچه آنجا و در آن لحظه خاص در برابر دوربین حضور داشته گواهی می‌دهد. می‌توان گفت این ویژگی ماهیتی سندگونه به عکس می‌بخشد. پس هر عکس با دو زمان در پیوند است: یکی لحظه‌ای که عکس آن را ثبت می‌کند و دیگری نوعی بی‌زمانی زمان‌مند، نوعی تعلیق زمان در دل خود زمان، که حاصل منجمد شدن آن لحظه فرار در عکس است. اما چنان که پیشتر گفتیم، این آگاهی از «حضور» اغلب با آگاهی از گذرایی این حضور، با آگاهی از غیاب آن در آینده همراه است: آنچه در برابر دوربین هست به زودی دیگر نخواهد بود. به همین دلیل ما از لحظات مهم زندگی‌مان عکس می‌گیریم. به همین دلیل عکاس‌ها به دنبال شکار لحظه‌اند. اما این آگاهی پیشین از خسران آینده، رابطه عکاس و ابژه‌اش را اساسا دگرگون می‌کند. در یک کلام آن را ماخولیایی می‌کند.
اسلاوی ژیژک با تکیه بر جمله‌ای از مقاله مشهور فروید، پیچش ظریفی به برداشت رایج از تقابل فرویدی ماتم و ماخولیا می‌دهد.1 ژیژک از فروید چنین نقل می‌کند که ماخولیا یک ماتم زودرس است. فرد ماخولیایی زمانی برای ابژه سوگواری می‌کند که ابژه هنوز از دست نرفته است. در واقع این «سایه خسران آینده» است که از پیش بر شیء و بر لحظه اکنون فرو می‌افتد. چنانچه ممکن است آگاهی یک زوج عاشق از این واقعیت که این شور و شوق بالاخره یک روز برای همیشه تمام می‌شود، رابطه آنها را ماخولیایی کند، همچون آن تمایل به عکس گرفتن که به دلیل آگاهی از اینکه « آنچه آنجا هست به زودی دیگر نخواهد بود» برانگیخته می‌شود، اما ژیژک بر چیزی پنهانی‌تر هم انگشت می‌گذارد: اگر فرد ماخولیایی از پیش و در حالی که ابژه هنوز حاضر است برای ابژه سوگواری می‌کند به این علت است که دیگر به ابژه میل نمی‌ورزد و از قضا دقیقا پذیرش این بی‌میلی است که برای سوژه دردناک است. آنچه فرد ماخولیایی از دست داده نه البته ابژه میل که «علت ابژه میل» است، یعنی آنچه در ابژه بیش از خود ابژه است و میل ما را به ابژه برمی‌انگیزد. بدین سان آنچه فرد ماخولیایی از آن تن می‌زند نه مواجهه با فقدان ابژه که مواجهه با از دست دادن میل خویش است.
... و این‌چنین است که ما همواره به جای تجربه لحظاتی که مایوسانه می‌دانیم از دست می‌روند، آن لحظات را در عکس‌ها ثبت می‌کنیم، این‌چنین است که بارها و بارها در خیابان‌ها توقف می‌کنیم، اسباب بازی‌هایمان را به دست می‌گیریم و از تصادفات، اتومبیل‌های‌ گرانقیمت، دعواها، افراد مشهور، نوازندگان خیابانی و حتی تصاویر غم‌انگیز جان‌کندن یک انسان عکس می‌گیریم، این‌چنین است که در سفرهایمان، در جشن‌هایمان، در سوگواری‌هایمان، در دوست داشتنی‌ترین و گرامی‌ترین لحظات زندگی‌مان مدام عکس می‌گیریم و عکس می‌گیریم...
و این‌چنین است که ما دیگر به جهان میل نمی‌ورزیم، این‌چنین است که مأیوسانه در سوگ جهانی نشسته‌ایم که البته هنوز از دست نرفته است.

یادداشت:
1- Transcript: Slavoj Zizek- October 26, 2011 at St. Mark's Bookshop.


1 فانتزی «روزگاری که تاریخ آهسته حرکت می‌کرد» اگرچه یکی از نمونه‌های کنش رو به عقب ما برای برساختن گذشته (دوران پیشامدرن) است، اما چیز مهمی درباره اکنون، درباره خود مدرنیته به ما می‌گوید: انسان مدرن تجربه بامعنای تاریخ را از دست داده است. او از یک‌سو تاریخ را همچون نمایشی بی‌معنی با ضرباهنگ تند بر پرده «تماشا» می‌کند، نمایشی که شتاب سرسام‌آورش خصلتی شبح‌گون به آن داده است و از سوی دیگر گاه و بیگاه با فروریزی فاصله‌ای که جایگاه یک تماشاگر را برای او مهیا کرده است، خود را پرتاب شده به درون این نمایش بی‌معنی باز می‌یابد و بدین‌سان همان شبح، زندگی او را تسخیر و زیرورو می‌کند. بدین‌سان برای انسان معاصر مقیم در «دهکده ارتباطات»، تجربه مواجهه با گذر شتابناک اخبار و رویدادها که در آن هر رویداد بلافاصله جایش را به رویداد بعدی می‌دهد و گویی برای ابد پشت پلک‌های بسته فراموشی و مرگ ناپدید می‌شود، تجربه تاریخ بیش از هر زمان دیگری گنگ و رویاگونه است. انگار وقایع و اخبار در رژه‌ای بی‌وقفه به سوی نیستی می‌شتابند و تاریخ در حال سرازیر شدن و فروغلطیدن دایمی است در آنچه والتر بنیامین به طعنه «حافظه خداوند» می‌نامید. شاید برای همین است که تصور «روزگاری که تاریخ آهسته حرکت می‌کرد»، آن‌قدر آهسته که می‌توانست پس‌زمینه‌ای نسبتا محکم و بادوام برای اعمال و تجربیات فردی و اجتماعی آدمیان فراهم آورد، می‌تواند با حسرت، دریغ، نوستالژی یا ماخولیا همراه باشد. با این وصف شاید بتوان رونق گرفتن مفهوم تاریخ و تاریخ‌نگاری در قرن نوزدهم و نیز ولع وسواس‌گونه رمان‌نویسان این قرن برای ثبت جزییات ریز مربوط به مکان‌ها، لباس‌ها، آیین‌ها و لهجه‌ها را به مثابه نمونه‌هایی از واکنش به این «شتاب گرفتن تاریخ» درک کرد. اما آیا می‌توان با همین منطق به ظهور و رواج پدیده عکاسی در آغاز قرن نوزدهم نیز اندیشید. آیا میان پدیده عکاسی و شتاب گرفتن تاریخ رابطه‌ای هست؟
2 فرض کنید عکاسی از شخصی که در حال صحبت‌کردن با شماست تعدادی عکس بگیرد و آن را به شما نشان دهد. احتمالا در آن عکس‌ها می‌توانید به سهولت ژست‌ها و حالت‌هایی از چهره و دستان آن شخص را ببینید که در هنگام صحبت کردن با او قادر به تشخیص آنها نبوده‌اید. به همین دلیل است که اغلب تماشای عکس‌های یک میهمانی که در آن حضور داشته‌ایم با کشف جزییات جدیدی همراه است. همان‌طور که می‌دانیم کشف ناگهانی تصویر قاتل‌ها و ارواح در گوشه و کنارهای پرت و بی‌اهمیت عکس‌هایی که تصادفی گرفته شده‌اند، یکی از گره‌گشایی‌های کلیشه‌ای رایج در فیلم‌های کارآگاهی و ترسناک است. از این همه مثال چنین بر می‌آید که عکس بخشی از آن واقعیتی را به چنگ می‌آورد که از لای انگشتان ادراک عادی ما می‌لغزذ و از دست می‌رود. پنداری دوربین عکاسی همچون جیب‌بری چرب‌دست، انگشتان چابک و چسبناکش را دزدانه به قلمروی فراموشی و مرگ، به درون ظلمات «حافظه خداوند» می‌لغزاند و چیز‌هایی از دل آن بیرون می‌کشد و رستگار می‌کند. حاصل این دله دزدی البته همان جادویی است که «تاریکخانه» را به «اتاق روشن» بدل می‌کند.
اما بی‌گمان امروزه که از یک سو تجربه تماشای عکس و فیلم تجربه‌ای بسیار معمولی و پیش‌پاافتاده محسوب می‌شود و از سوی دیگر نصب دوربین‌های بی‌شمار در اماکن عمومی، همه چیز را دایما ثبت می‌کنند، دیگر نمی‌توان بر پایه نوعی تقابل ساده میان ثبت و فراموشی، از رابطه عکاسی و رستگاری سخن گفت. ما که همگی به لطف کرامات و معجزات سرمایه‌داری در هر لحظه می‌توانیم با دوربین‌ها، موبایل‌ها و دیگر اسباب بازی‌های بزرگسالانه خود عکس و فیلم بگیریم، پیشاپیش دوربین به دست در سیلابی از تصاویر ثابت و متحرک شناوریم.
3 چنان‌که می‌دانیم یک عکس بر آنچه آنجا و در آن لحظه خاص در برابر دوربین حضور داشته گواهی می‌دهد. می‌توان گفت این ویژگی ماهیتی سندگونه به عکس می‌بخشد. پس هر عکس با دو زمان در پیوند است: یکی لحظه‌ای که عکس آن را ثبت می‌کند و دیگری نوعی بی‌زمانی زمان‌مند، نوعی تعلیق زمان در دل خود زمان، که حاصل منجمد شدن آن لحظه فرار در عکس است. اما چنان که پیشتر گفتیم، این آگاهی از «حضور» اغلب با آگاهی از گذرایی این حضور، با آگاهی از غیاب آن در آینده همراه است: آنچه در برابر دوربین هست به زودی دیگر نخواهد بود. به همین دلیل ما از لحظات مهم زندگی‌مان عکس می‌گیریم. به همین دلیل عکاس‌ها به دنبال شکار لحظه‌اند. اما این آگاهی پیشین از خسران آینده، رابطه عکاس و ابژه‌اش را اساسا دگرگون می‌کند. در یک کلام آن را ماخولیایی می‌کند.
اسلاوی ژیژک با تکیه بر جمله‌ای از مقاله مشهور فروید، پیچش ظریفی به برداشت رایج از تقابل فرویدی ماتم و ماخولیا می‌دهد.1 ژیژک از فروید چنین نقل می‌کند که ماخولیا یک ماتم زودرس است. فرد ماخولیایی زمانی برای ابژه سوگواری می‌کند که ابژه هنوز از دست نرفته است. در واقع این «سایه خسران آینده» است که از پیش بر شیء و بر لحظه اکنون فرو می‌افتد. چنانچه ممکن است آگاهی یک زوج عاشق از این واقعیت که این شور و شوق بالاخره یک روز برای همیشه تمام می‌شود، رابطه آنها را ماخولیایی کند، همچون آن تمایل به عکس گرفتن که به دلیل آگاهی از اینکه « آنچه آنجا هست به زودی دیگر نخواهد بود» برانگیخته می‌شود، اما ژیژک بر چیزی پنهانی‌تر هم انگشت می‌گذارد: اگر فرد ماخولیایی از پیش و در حالی که ابژه هنوز حاضر است برای ابژه سوگواری می‌کند به این علت است که دیگر به ابژه میل نمی‌ورزد و از قضا دقیقا پذیرش این بی‌میلی است که برای سوژه دردناک است. آنچه فرد ماخولیایی از دست داده نه البته ابژه میل که «علت ابژه میل» است، یعنی آنچه در ابژه بیش از خود ابژه است و میل ما را به ابژه برمی‌انگیزد. بدین سان آنچه فرد ماخولیایی از آن تن می‌زند نه مواجهه با فقدان ابژه که مواجهه با از دست دادن میل خویش است.
... و این‌چنین است که ما همواره به جای تجربه لحظاتی که مایوسانه می‌دانیم از دست می‌روند، آن لحظات را در عکس‌ها ثبت می‌کنیم، این‌چنین است که بارها و بارها در خیابان‌ها توقف می‌کنیم، اسباب بازی‌هایمان را به دست می‌گیریم و از تصادفات، اتومبیل‌های‌ گرانقیمت، دعواها، افراد مشهور، نوازندگان خیابانی و حتی تصاویر غم‌انگیز جان‌کندن یک انسان عکس می‌گیریم، این‌چنین است که در سفرهایمان، در جشن‌هایمان، در سوگواری‌هایمان، در دوست داشتنی‌ترین و گرامی‌ترین لحظات زندگی‌مان مدام عکس می‌گیریم و عکس می‌گیریم...
و این‌چنین است که ما دیگر به جهان میل نمی‌ورزیم، این‌چنین است که مأیوسانه در سوگ جهانی نشسته‌ایم که البته هنوز از دست نرفته است.

یادداشت:
1- Transcript: Slavoj Zizek- October 26, 2011 at St. Mark's Bookshop.


برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.