|

مجموعه عکس‌های یحیی دهقان‌پور از مرگ فروغ فرخزاد

سپیده‌دم خون شاعر

مرگ رویدادی یکه و مجرد است. رویداد رویدادها. مطلق و بی‌کم‌و‌کاست. به سراغمان نمی‌آید، اما وقتی بیاید نیمه‌کاره نمی‌آید. شعر نیز از جهاتی مطلق است. مطلقی که در ذهن شکل می‌گیرد. حتی اگر شاعر نسبی‌گرا باشد بازهم اثرش یکه و مطلق است. به‌همین‌دلیل بسیاری از فیلسوفان با شعر دشمن بودند. به‌همین‌دلیل در آرمانشهرهای‌شان خبری از شاعر نیست. آرمانشهرشان با مرگ میانه‌ای ندارد. پس سوفوکل سال‌ها فراری می‌شود و هیچ‌کس به فریاد‌های اوریپید حین دریده‌شدن توسط سگ‌های‌وحشی گوش نمی‌دهد.
شاعر با مرگ زندگی می‌کند بی‌آنکه بداند. شاید هم می‌داند. تجسم ذات مرگ در شعرهای بسیاری از شاعران قدیم و معاصر خوانده می‌شود. ارتباط سازنده آنان با مرگ برای زیستن بهتر انسان هدیه‌ای است فروافتاده از آسمان. هدیه‌ای بادآورده که بر ما می‌بارد. و ما آن را کم و بی‌احساس می‌کنیم.
عکس‌های یحیی دهقان‌پور با موضوع مرگ شاعر نامدار ایران فروغ فرخزاد از چندین زاویه قابل خوانش است. آیا این مجموعه گزارشی تصویری است از یک رویداد دردآور؟ پاسخ مثبت است. آیا این مجموعه‌ای است اسنادی و تاریخی که بسیاری از بزرگان را در یک‌واقعه دورهم جمع کرده؟ پاسخ مثبت است. آیا این مجموعه مرثیه‌ای شاعرانه است برای مرگ یک‌شاعر؟ بازهم پاسخ مثبت است.
اما وجه دیگر این مجموعه چگونگی فضا و ژست‌های انسانی در غیبت فروغ است. وقتی فروغ نبود چگونه بودند دوستان و دشمنان‌اش؟ وقتی غایب شد، دوستان شاعرش چگونه ایستادند؟ چگونه به هم نگاه کردند؟ چگونه سیگار کشیدند؟ سراسیمگی در همه‌جا موج می‌زند. همه هستند و نیستند. رویایی هست اما نیست. براهنی هست اما نیست. شاملو ایستاده نشسته. دیگر می‌توان به فکر مستند‌نگاری بود؟ چه چیز مستند است جز خون شاعر؟ هیچ.
دهقان‌پور سنگ تمام گذاشته. برای او تفاوتی ندارد که آدم‌ها عبور می‌کنند یا ساکن ایستاده‌اند. برایش تفاوتی ندارد کادر چگونه بسته شده است. رویداد از زیبایی عبور می‌کند و به والایی می‌رسد. صداقت حرف ابتدا و انتهای این مجموعه عکس‌هاست. فروغ از جمع کسان به جمع هیچ‌کسان سفر می‌کند. مرگ در حاشیه گورستان ایستاده و به جمعیت می‌نگرد. دهقان‌پور او را دیده است. حتی دشنام داده است آنجا که عکس مادر شاعر که خمیده و کشان‌کشان‌اش می‌برند را به ما تقدیم می‌کند. این چیزی تقدیمی نیست. این همان دشنام است.
چه خوب کرده دهقان‌پور که نقشه راهی را جداگانه به کتاب افزوده. با خودکارهایی رنگی بر بالای هر شخص نام‌اش را نوشته. نوشته‌هایی سرشار از تصویر. حاملان تصویر. نوشته‌هایی که با رنج دست‌به‌گریبان‌اند. بازگردیم به عکس‌های بهمن هزار‌و‌سیصد‌چهل‌و‌پنج. عکس‌های روزی که فروغ را در باغچه کاشتند. عکاس همه‌جا حاضر (Omnipotence) است. گویی با شاعر قراری گذاشته، قولی داده تا از تمام لحظات عکس‌برداری کند. از پزشکی قانونی، خودروی سپید مرگ، نامشخص و محو. بسیاری از عکس‌های بخش پزشکی قانونی محو هستند. محو هستند زیرا تکاپویی در فضا و مردمان دیده می‌شود. عکاس نیز از مردمان است. با مردمان است. باید ایرانی باشی، با فرهنگ مرگ در ایران آشنا باشی و با شعر شاعرش آشنا تا نبض این عکس‌ها را در دست بگیری و احساس‌شان کنی. یک آمریکایی یا فرانسوی نمی‌تواند این عکس‌ها را بفهمد. عکس‌های دهقان‌پور مال خود‌خود ماست. نگاه او بومی‌نگر است. رویداد که ایرانی است پس مخاطب اصلی این مجموعه بهتر است که ایرانی باشد.
بگذار دیگران به عکس‌های شسته‌رُفته، بزک‌شده و لوس تازه‌به‌دوران‌رسیده‌های عکاسی در مجلات فرنگی نگاه کنند، ما نیز می‌مانیم و مرثیه سیاه و سفید دهقان‌پور برای فروغ. از پزشکی قانونی بیرون می‌آیند. عکس مادر ریز‌نقش شاعر، مخاطب را به جلو سوق می‌دهد. دعوت می‌کند: «بیا و همراه شو با هم به مراسم غسل و کفن، به امامزاده اسماعیل می‌رویم. حرکت کمتر می‌شود. دوربین عکاس نیز ثابت‌تر است. اما هستند چند عکسی که دهقان‌پور باز هم از لرزش و حرکت دریغ نکرده. «چگونگی» باز به سراغمان می‌آید؟ چگونه در آن اوضاع عکس گرفته؟ حال خودش در آن زمان چگونه بوده؟ به چه می‌اندیشیده؟ که روزی این عکس‌ها را تبدیل به کتاب می‌کنم؟ هرگز. هرگز به این خیال نبوده. گریه می‌کرده؟ به احتمال زیاد گریه کرده است. ما هم برای شاعرمان گریه می‌کنیم با این عکس‌هایی که گرفته‌ای. عکاس برای اندوهگین‌کردن ما عکس نگرفته، او بین هیجان، التهاب، اندوه و تصویر‌، گیر کرده، غافلگیر شده؛ نوعی مخمصه، نمی‌توانسته فرار کند. چیزی او را به درون رویداد مکیده. دست روی دست نگذاشته و مشغول شده، ثبت لحظات لرزش، تکاپو برای رسیدن به آرامش ابدی شاعر در گور. ثبت کفش‌ها و پاهایی تمام و کمال مردانه که عمودی ایستاده‌اند. تنگنایی ساخته‌اند برای افقی- یت پیکر بی‌جان شاعر که ترمه‌ای لطیف بر رویش کشیده‌اند. اینجا هم مردانگی دست از سر فروغ بر نداشت؛ شلوارهای سیاه مردان که دیواره‌ای ساخته‌اند برای او. همه ترمه را می‌بینند که نماینده شاعر است، حجاب زیبای اوست. پس همه حجاب را دیده‌اند نه فروغ را و نه شعر شاعر و نه خونش را.
کار از کار گذشته، می‌رویم به ایستگاه آخر، آرامگاه ظهیرالدوله. طبیعی است که جمعیت زیاد شده باشد. بسیاری از فرهیختگان ایران هستند. شاملو، جلال آل‌احمد، غلامحسین ساعدی، سیاووش کسرایی، اردشیر محصص و مرتضی ممیز که از میان ما رفته‌اند و دیگر نام‌آوران عرصه ادب و هنر ایران که زنده‌اند و دلگرمی ما در این روزگار سرد. رویایی هست، براهنی هست، فرمان‌آرا هست، کیارستمی هست. عجیب روزی بوده! سمپوزیوم فرهنگ ایران روز دفن فروغ بود. اما... اما روز تلخ ابراهیم گلستان نیز بوده که تا امروز هیچ نگفته تا الماس ناسفته فروغ، بکر باقی بماند و چه خوب کرده گلستان. رنج‌های گلستان نیز داستانی است برای خودش، تصویر و تصور‌ناشدنی. کوه رنج است، گلستان رنج. از دهقان‌پور تشکر می‌کنیم که چشم‌هایمان را دوباره شستشو داد.

مرگ رویدادی یکه و مجرد است. رویداد رویدادها. مطلق و بی‌کم‌و‌کاست. به سراغمان نمی‌آید، اما وقتی بیاید نیمه‌کاره نمی‌آید. شعر نیز از جهاتی مطلق است. مطلقی که در ذهن شکل می‌گیرد. حتی اگر شاعر نسبی‌گرا باشد بازهم اثرش یکه و مطلق است. به‌همین‌دلیل بسیاری از فیلسوفان با شعر دشمن بودند. به‌همین‌دلیل در آرمانشهرهای‌شان خبری از شاعر نیست. آرمانشهرشان با مرگ میانه‌ای ندارد. پس سوفوکل سال‌ها فراری می‌شود و هیچ‌کس به فریاد‌های اوریپید حین دریده‌شدن توسط سگ‌های‌وحشی گوش نمی‌دهد.
شاعر با مرگ زندگی می‌کند بی‌آنکه بداند. شاید هم می‌داند. تجسم ذات مرگ در شعرهای بسیاری از شاعران قدیم و معاصر خوانده می‌شود. ارتباط سازنده آنان با مرگ برای زیستن بهتر انسان هدیه‌ای است فروافتاده از آسمان. هدیه‌ای بادآورده که بر ما می‌بارد. و ما آن را کم و بی‌احساس می‌کنیم.
عکس‌های یحیی دهقان‌پور با موضوع مرگ شاعر نامدار ایران فروغ فرخزاد از چندین زاویه قابل خوانش است. آیا این مجموعه گزارشی تصویری است از یک رویداد دردآور؟ پاسخ مثبت است. آیا این مجموعه‌ای است اسنادی و تاریخی که بسیاری از بزرگان را در یک‌واقعه دورهم جمع کرده؟ پاسخ مثبت است. آیا این مجموعه مرثیه‌ای شاعرانه است برای مرگ یک‌شاعر؟ بازهم پاسخ مثبت است.
اما وجه دیگر این مجموعه چگونگی فضا و ژست‌های انسانی در غیبت فروغ است. وقتی فروغ نبود چگونه بودند دوستان و دشمنان‌اش؟ وقتی غایب شد، دوستان شاعرش چگونه ایستادند؟ چگونه به هم نگاه کردند؟ چگونه سیگار کشیدند؟ سراسیمگی در همه‌جا موج می‌زند. همه هستند و نیستند. رویایی هست اما نیست. براهنی هست اما نیست. شاملو ایستاده نشسته. دیگر می‌توان به فکر مستند‌نگاری بود؟ چه چیز مستند است جز خون شاعر؟ هیچ.
دهقان‌پور سنگ تمام گذاشته. برای او تفاوتی ندارد که آدم‌ها عبور می‌کنند یا ساکن ایستاده‌اند. برایش تفاوتی ندارد کادر چگونه بسته شده است. رویداد از زیبایی عبور می‌کند و به والایی می‌رسد. صداقت حرف ابتدا و انتهای این مجموعه عکس‌هاست. فروغ از جمع کسان به جمع هیچ‌کسان سفر می‌کند. مرگ در حاشیه گورستان ایستاده و به جمعیت می‌نگرد. دهقان‌پور او را دیده است. حتی دشنام داده است آنجا که عکس مادر شاعر که خمیده و کشان‌کشان‌اش می‌برند را به ما تقدیم می‌کند. این چیزی تقدیمی نیست. این همان دشنام است.
چه خوب کرده دهقان‌پور که نقشه راهی را جداگانه به کتاب افزوده. با خودکارهایی رنگی بر بالای هر شخص نام‌اش را نوشته. نوشته‌هایی سرشار از تصویر. حاملان تصویر. نوشته‌هایی که با رنج دست‌به‌گریبان‌اند. بازگردیم به عکس‌های بهمن هزار‌و‌سیصد‌چهل‌و‌پنج. عکس‌های روزی که فروغ را در باغچه کاشتند. عکاس همه‌جا حاضر (Omnipotence) است. گویی با شاعر قراری گذاشته، قولی داده تا از تمام لحظات عکس‌برداری کند. از پزشکی قانونی، خودروی سپید مرگ، نامشخص و محو. بسیاری از عکس‌های بخش پزشکی قانونی محو هستند. محو هستند زیرا تکاپویی در فضا و مردمان دیده می‌شود. عکاس نیز از مردمان است. با مردمان است. باید ایرانی باشی، با فرهنگ مرگ در ایران آشنا باشی و با شعر شاعرش آشنا تا نبض این عکس‌ها را در دست بگیری و احساس‌شان کنی. یک آمریکایی یا فرانسوی نمی‌تواند این عکس‌ها را بفهمد. عکس‌های دهقان‌پور مال خود‌خود ماست. نگاه او بومی‌نگر است. رویداد که ایرانی است پس مخاطب اصلی این مجموعه بهتر است که ایرانی باشد.
بگذار دیگران به عکس‌های شسته‌رُفته، بزک‌شده و لوس تازه‌به‌دوران‌رسیده‌های عکاسی در مجلات فرنگی نگاه کنند، ما نیز می‌مانیم و مرثیه سیاه و سفید دهقان‌پور برای فروغ. از پزشکی قانونی بیرون می‌آیند. عکس مادر ریز‌نقش شاعر، مخاطب را به جلو سوق می‌دهد. دعوت می‌کند: «بیا و همراه شو با هم به مراسم غسل و کفن، به امامزاده اسماعیل می‌رویم. حرکت کمتر می‌شود. دوربین عکاس نیز ثابت‌تر است. اما هستند چند عکسی که دهقان‌پور باز هم از لرزش و حرکت دریغ نکرده. «چگونگی» باز به سراغمان می‌آید؟ چگونه در آن اوضاع عکس گرفته؟ حال خودش در آن زمان چگونه بوده؟ به چه می‌اندیشیده؟ که روزی این عکس‌ها را تبدیل به کتاب می‌کنم؟ هرگز. هرگز به این خیال نبوده. گریه می‌کرده؟ به احتمال زیاد گریه کرده است. ما هم برای شاعرمان گریه می‌کنیم با این عکس‌هایی که گرفته‌ای. عکاس برای اندوهگین‌کردن ما عکس نگرفته، او بین هیجان، التهاب، اندوه و تصویر‌، گیر کرده، غافلگیر شده؛ نوعی مخمصه، نمی‌توانسته فرار کند. چیزی او را به درون رویداد مکیده. دست روی دست نگذاشته و مشغول شده، ثبت لحظات لرزش، تکاپو برای رسیدن به آرامش ابدی شاعر در گور. ثبت کفش‌ها و پاهایی تمام و کمال مردانه که عمودی ایستاده‌اند. تنگنایی ساخته‌اند برای افقی- یت پیکر بی‌جان شاعر که ترمه‌ای لطیف بر رویش کشیده‌اند. اینجا هم مردانگی دست از سر فروغ بر نداشت؛ شلوارهای سیاه مردان که دیواره‌ای ساخته‌اند برای او. همه ترمه را می‌بینند که نماینده شاعر است، حجاب زیبای اوست. پس همه حجاب را دیده‌اند نه فروغ را و نه شعر شاعر و نه خونش را.
کار از کار گذشته، می‌رویم به ایستگاه آخر، آرامگاه ظهیرالدوله. طبیعی است که جمعیت زیاد شده باشد. بسیاری از فرهیختگان ایران هستند. شاملو، جلال آل‌احمد، غلامحسین ساعدی، سیاووش کسرایی، اردشیر محصص و مرتضی ممیز که از میان ما رفته‌اند و دیگر نام‌آوران عرصه ادب و هنر ایران که زنده‌اند و دلگرمی ما در این روزگار سرد. رویایی هست، براهنی هست، فرمان‌آرا هست، کیارستمی هست. عجیب روزی بوده! سمپوزیوم فرهنگ ایران روز دفن فروغ بود. اما... اما روز تلخ ابراهیم گلستان نیز بوده که تا امروز هیچ نگفته تا الماس ناسفته فروغ، بکر باقی بماند و چه خوب کرده گلستان. رنج‌های گلستان نیز داستانی است برای خودش، تصویر و تصور‌ناشدنی. کوه رنج است، گلستان رنج. از دهقان‌پور تشکر می‌کنیم که چشم‌هایمان را دوباره شستشو داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.