چند سطر درباره نمایش «کامنت»
در این کامنت چیزی نوشته نشده
امید طاهری . عضو کانون ملی منتقدان تئاتر
نمایش کامنت، یکرئالیسم اسیدپاشیشده است. اندام این نمایش دچار خردگی شده و زخمهای عمیقی بر پیکر آن نقش بسته. از میان این همه خردگی و زخمهای عمیق، تشخیص صورت درام و بافت واقعی نمایش، بسیار سخت مینماید. این اثر که میکوشد خود را به مولفههای تئاتر مستند نزدیک کند، به همنشینی قابل اعتنایی در فرم و محتوای خود دست نمییابد و به همین دلیل بنیادیترین اصول تئاتر مستند، در این اثر چندان پرقدرت ظاهر نمیشوند و لاجرم این نمایش آن کامنتی که باید افشاگرانه و متهورانه به گوشهای از اجتماع خود بتازد را بر اندام جامعه به ثبت نمیرساند.
کامنت را محمد منعم و بهار کاتوزی نوشتهاند. این نمایش به کارگردانی یوسف باپیری، در یک وضعیت آشنا، گروهی را در حال تمرین نمایش نشان میدهد. نمایشی که قرار است ارجاعی باشد به بحران اجتماعی اسیدپاشی و برخی وقایع دیگر. در خلال تمرین، هر یک از بازیگران، گاه و بیگاه به واگویه خاطراتی از زندگی خود میپردازند. در این میان، روابطی که بین بازیگران نمایش در حال تمرین به وجود میآید، لحظات کمیکی را خلق میکند که مخاطب را به خنده وامیدارد.
بیش از آنکه مولفههای تئاتر مستند در این اثر ایجاد شود، نشانههای رئالیسم اجتماعی در آن وجود دارد. از موضوع گرفته تا تطابق زمانی و مکانی و همچنین روابط بین کاراکترها همه به ایجاد یک ماهیت رئالیسم اجتماعی در اثر دامن میزنند. شکل اجرایی این نمایش، اگرچه در ابتدا دور از بافت آثار رئالیستی بهنظر میرسد، اما کمی جلوتر و با تعریف وضعیت تمرین، تمام میزانسنهای باسمهای و رفتار کاراکترها، با منطق رئالیستی اثر توجیه میشود.
کامنت دارای دو لایه اجرایی است. لایه اول وضعیت تمرین و روابط بین بازیگران است. در لایه دوم نمایشی که به واسطه تمرین بازیگران شاهد پارههایی از آن هستیم، قرار دارد. در این لایه، بازیگران قصه زنی را روایت میکنند که در ماجرای اسیدپاشیها از طرف دو مرد تعقیب میشود و زمانی که مردها آب درون بطری را به شوخی به صورت او میپاشند، ترس و وحشت از ویرانگری اسید، باعث سکته و مرگ او میشود، درعینحال یکی از مردهای جوان نیز به اعدام محکوم میشود. در لایه اول، روابط بین بازیگران، تماشاگر را به خنده وامیدارد. اما در لایه دوم تلاش میشود عمق یکبحران اجتماعی و بار تراژیک آن به مخاطب منتقل شود. صدایی از اتاق کنترل، بازیگران را هدایت میکند. رفتار بازیگران حکایت از خستگی دارد و هرلحظه انتظار میرود بازیگران، دیکتاتوری موجود در فضای تمرین را شکسته و دست به شورش بزنند. اما این اتفاق رخ نمیدهد و آنها صرفا به جان یکدیگر میافتند، به صورت هم سیلی میزنند و عصبانیتشان از وضعیت موجود را نه بر سر دیکتاتور (کارگردان) که بر سر و روی همبازی خود خالی میکنند. میزانسنهای باسمهای و مضحک نمایشی که بازیگران در حال تمرین آن هستند، به
نوعی عدمبلوغ آن نمایش را نشان میدهد. تراژدیای که قرار است از روایت بازیگران ایجاد شود، در شرایط فعلی گویا هرگز به بلوغ نمیرسد.
این بخش از اثر به نوعی با آنچه در بحران اسیدپاشی ایجاد شد ارتباط معنامندی مییابد. بحران بزرگ اسیدپاشی در جامعه ما، نه تنها منجر به ایجاد یکتراژدی اجتماعی نشد، بلکه به لودگی بزرگی به نام آبپاشی ختم شد! این همان ایدهای است که درونمایه نمایش کامنت میتوانست بر پایههای آن تکیه دهد و جایگاه استوارتری را برای خود ایجاد کند. اما کامنت در انتقال این محتوا چندان ثابتقدم نیست. حاشیهرویهای بسیار و مجذوبشدگی در توانایی بازیگرانی چون نوید محمدزاده، هوتن شکیبا، ستاره پسیانی، بهرام افشاری و بهار کاتوزی در خلق لحظات کمیک، باعث میشود ایده اولیه و درونمایه اثر آنطور که باید گسترش نیابد.
بحران اسیدپاشی نه در اندام یکواقعیت اجتماعی، بلکه به شکل یکبازی و نمایش استحاله مییابد و این فاصلهگذاری در محتوای اثر نیز دیده میشود. درواقع تراژدی در یک نوع کمدی سبکسرانه استحاله مییابد. کامنت از آندست آثاری است که با جدیت باید از خود بپرسیم چرا به آن میخندیم؟! یا اگر خود نمیخندیم، باید جستوجو کنیم که چرا مخاطب، در لحظات مختلف اجرا، سرخوشانه میخندد؟! آیا این جنس خندهها، هیچ شباهتی به همان شوخیهای پس از اسیدپاشی ندارد؟ مگر هجوم اسید به صورت زنان و دختران، امر خندهداری است؟
کامنت را نباید در قابی که برای خودش تعریف کرده به تماشا نشست. مخاطب باید این قاب را توسعه دهد، خود و دیگر مخاطبان حاضر در سالن را درون قاب بگذارد و همه کنشها و واکنشها را یکجا به نظاره بنشیند. در چنین شرایطی این نمایش سهلایه پیدا میکند؛ لایه اول تمرین بازیگران، لایه دوم روایتهای مستند و لایه سوم، تماشاگرانی که به دولایه دیگر واکنش نشان میدهند.
اینجاست که متوجه میشویم مخاطب منتظر عبور از لایه دوم است. یعنی به شنیدن مستندات تراژیک چندان تمایلی ندارد! اما همین که به لایه اول و روابط روزمره بازیگران میرسیم، مخاطب نیز به سرعت اندوه روایتی را که شنیده، فراموش میکند و منتظر است تا به شوخیهای جنسیتی، رفتارها و لحظات بداهه بخندد. این عبور بدون مکث از تراژدی و توقف در لودگی، وضعیتی است که از دل جامعه ما در نمایش کامنت رسوخ پیدا میکند. ما خیلی زود اندوه اسیدپاشی را به خندههای آبپاشی تبدیل میکنیم و در پایان آنکه از اندوه خود فریاد برمیکشد، پشت دیوار بیاعتنایی سایر بازیگران قرار میگیرد.
نمایش کامنت، یکرئالیسم اسیدپاشیشده است. اندام این نمایش دچار خردگی شده و زخمهای عمیقی بر پیکر آن نقش بسته. از میان این همه خردگی و زخمهای عمیق، تشخیص صورت درام و بافت واقعی نمایش، بسیار سخت مینماید. این اثر که میکوشد خود را به مولفههای تئاتر مستند نزدیک کند، به همنشینی قابل اعتنایی در فرم و محتوای خود دست نمییابد و به همین دلیل بنیادیترین اصول تئاتر مستند، در این اثر چندان پرقدرت ظاهر نمیشوند و لاجرم این نمایش آن کامنتی که باید افشاگرانه و متهورانه به گوشهای از اجتماع خود بتازد را بر اندام جامعه به ثبت نمیرساند.
کامنت را محمد منعم و بهار کاتوزی نوشتهاند. این نمایش به کارگردانی یوسف باپیری، در یک وضعیت آشنا، گروهی را در حال تمرین نمایش نشان میدهد. نمایشی که قرار است ارجاعی باشد به بحران اجتماعی اسیدپاشی و برخی وقایع دیگر. در خلال تمرین، هر یک از بازیگران، گاه و بیگاه به واگویه خاطراتی از زندگی خود میپردازند. در این میان، روابطی که بین بازیگران نمایش در حال تمرین به وجود میآید، لحظات کمیکی را خلق میکند که مخاطب را به خنده وامیدارد.
بیش از آنکه مولفههای تئاتر مستند در این اثر ایجاد شود، نشانههای رئالیسم اجتماعی در آن وجود دارد. از موضوع گرفته تا تطابق زمانی و مکانی و همچنین روابط بین کاراکترها همه به ایجاد یک ماهیت رئالیسم اجتماعی در اثر دامن میزنند. شکل اجرایی این نمایش، اگرچه در ابتدا دور از بافت آثار رئالیستی بهنظر میرسد، اما کمی جلوتر و با تعریف وضعیت تمرین، تمام میزانسنهای باسمهای و رفتار کاراکترها، با منطق رئالیستی اثر توجیه میشود.
کامنت دارای دو لایه اجرایی است. لایه اول وضعیت تمرین و روابط بین بازیگران است. در لایه دوم نمایشی که به واسطه تمرین بازیگران شاهد پارههایی از آن هستیم، قرار دارد. در این لایه، بازیگران قصه زنی را روایت میکنند که در ماجرای اسیدپاشیها از طرف دو مرد تعقیب میشود و زمانی که مردها آب درون بطری را به شوخی به صورت او میپاشند، ترس و وحشت از ویرانگری اسید، باعث سکته و مرگ او میشود، درعینحال یکی از مردهای جوان نیز به اعدام محکوم میشود. در لایه اول، روابط بین بازیگران، تماشاگر را به خنده وامیدارد. اما در لایه دوم تلاش میشود عمق یکبحران اجتماعی و بار تراژیک آن به مخاطب منتقل شود. صدایی از اتاق کنترل، بازیگران را هدایت میکند. رفتار بازیگران حکایت از خستگی دارد و هرلحظه انتظار میرود بازیگران، دیکتاتوری موجود در فضای تمرین را شکسته و دست به شورش بزنند. اما این اتفاق رخ نمیدهد و آنها صرفا به جان یکدیگر میافتند، به صورت هم سیلی میزنند و عصبانیتشان از وضعیت موجود را نه بر سر دیکتاتور (کارگردان) که بر سر و روی همبازی خود خالی میکنند. میزانسنهای باسمهای و مضحک نمایشی که بازیگران در حال تمرین آن هستند، به
نوعی عدمبلوغ آن نمایش را نشان میدهد. تراژدیای که قرار است از روایت بازیگران ایجاد شود، در شرایط فعلی گویا هرگز به بلوغ نمیرسد.
این بخش از اثر به نوعی با آنچه در بحران اسیدپاشی ایجاد شد ارتباط معنامندی مییابد. بحران بزرگ اسیدپاشی در جامعه ما، نه تنها منجر به ایجاد یکتراژدی اجتماعی نشد، بلکه به لودگی بزرگی به نام آبپاشی ختم شد! این همان ایدهای است که درونمایه نمایش کامنت میتوانست بر پایههای آن تکیه دهد و جایگاه استوارتری را برای خود ایجاد کند. اما کامنت در انتقال این محتوا چندان ثابتقدم نیست. حاشیهرویهای بسیار و مجذوبشدگی در توانایی بازیگرانی چون نوید محمدزاده، هوتن شکیبا، ستاره پسیانی، بهرام افشاری و بهار کاتوزی در خلق لحظات کمیک، باعث میشود ایده اولیه و درونمایه اثر آنطور که باید گسترش نیابد.
بحران اسیدپاشی نه در اندام یکواقعیت اجتماعی، بلکه به شکل یکبازی و نمایش استحاله مییابد و این فاصلهگذاری در محتوای اثر نیز دیده میشود. درواقع تراژدی در یک نوع کمدی سبکسرانه استحاله مییابد. کامنت از آندست آثاری است که با جدیت باید از خود بپرسیم چرا به آن میخندیم؟! یا اگر خود نمیخندیم، باید جستوجو کنیم که چرا مخاطب، در لحظات مختلف اجرا، سرخوشانه میخندد؟! آیا این جنس خندهها، هیچ شباهتی به همان شوخیهای پس از اسیدپاشی ندارد؟ مگر هجوم اسید به صورت زنان و دختران، امر خندهداری است؟
کامنت را نباید در قابی که برای خودش تعریف کرده به تماشا نشست. مخاطب باید این قاب را توسعه دهد، خود و دیگر مخاطبان حاضر در سالن را درون قاب بگذارد و همه کنشها و واکنشها را یکجا به نظاره بنشیند. در چنین شرایطی این نمایش سهلایه پیدا میکند؛ لایه اول تمرین بازیگران، لایه دوم روایتهای مستند و لایه سوم، تماشاگرانی که به دولایه دیگر واکنش نشان میدهند.
اینجاست که متوجه میشویم مخاطب منتظر عبور از لایه دوم است. یعنی به شنیدن مستندات تراژیک چندان تمایلی ندارد! اما همین که به لایه اول و روابط روزمره بازیگران میرسیم، مخاطب نیز به سرعت اندوه روایتی را که شنیده، فراموش میکند و منتظر است تا به شوخیهای جنسیتی، رفتارها و لحظات بداهه بخندد. این عبور بدون مکث از تراژدی و توقف در لودگی، وضعیتی است که از دل جامعه ما در نمایش کامنت رسوخ پیدا میکند. ما خیلی زود اندوه اسیدپاشی را به خندههای آبپاشی تبدیل میکنیم و در پایان آنکه از اندوه خود فریاد برمیکشد، پشت دیوار بیاعتنایی سایر بازیگران قرار میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.