نگاهی به ترجمه «سرمایه در قرن بیستو یکم»
عکس یادگاری با پیکتی
ناصر زرافشان
سرانجام ترجمهای فارسی از کتاب «سرمایه در قرن بیستویکم» پیکتی منتشر شد. این خبری بود در ابتدا مایه خوشحالی و امیدواری از لحاظ حساسیت و توجهی که به مسایل اقتصادی جاری جهان وجود دارد و تلاشی که برای طرح این مسایل در سطح جامعه میشود؛ خوشحالی و امیدواریای که بهسرعت به یأس و تاسف تبدیل شد.
سرتاسر این ترجمه پر از اشتباهات، نافهمیها و تحریفات جدی و گاه حذف برخی بخشهای متن اصلی است و بررسی همه این موارد حجمی برابر حجم خود این ترجمه یا حتی بیشتر از آن پیدا میکند و انجام چنین کاری نه ضرورت دارد و نه این «ترجمه» ارزش صرف چنین وقت و نیرویی را دارد، از اینرو بهعنوان نمونه به بررسی ترجمه بخش اول کتاب اکتفا شده است. این انتخاب دلیل دیگری هم دارد: پیکتی خود مینویسد کتاب او به چهاربخش تقسیم شده است که بخش اول آن (درآمد و سرمایه) دربرگیرنده مفاهیم بنیادی است که در بقیه کتاب بارها به آنها رجوع میشود و پیوسته مورد استفاده قرار میگیرند. (صفحه 66 متن اصلی (فرانسه) و صفحه 33 ترجمه انگلیسی کتاب). بهعبارت دیگر این بخش شامل چکیدهای از مبانی نظری کل کتاب است. از اینرو بررسی کموکیف ترجمه همین بخش بهعنوان یک نمونه معرف کل، میتواند بهنوعی آنچه را که در جریان ترجمه بر سر همه مطالب کتاب آمده است، نشان دهد.
اما علاوهبر ترجمه کتاب به کیفیتی که گفته شد، آقای محسن رنانی هم مقدمهای بر این ترجمه نوشته است که ارتباطی با موضوع کتاب ندارد و مقدمهنویس که میخواسته از این فرصت استفاده کند و هم با پیکتی «عکس یادگاری بگیرد» و هم این پیام را به مراجع ذیربط بدهد که ضدمارکسیست است، بیآنکه مستقیما به موضوع کتاب ارتباطی داشته باشد، پریشانگوییهایی راجع به مارکس و مارکسیسم کرده است. در ایران کسانی هستند که اگر فیالمثل در جشن عروسی مادربزرگ جنیفر لوپز هم حضور یابند، فراموش نمیکنند برای اطلاع و توجه بعضی، تعرضی هم به مارکس کرده باشند. پاسخ پریشانگوییهای این مقدمهنویس را به فرصت دیگری در آینده موکول میکنم زیرا موضوع مقاله حاضر بررسی ترجمه فارسی کتاب پیکتی است. اما در حد همین ترجمه هم استاد مقدمهنویس که خواسته است از نمد پیکتی برای خود کلاهی دستوپا کند، از مسوولیت مبرا نیست زیرا این ترجمه «تحت نظارت» او صورت گرفته است. مشکلاتی که در این ترجمه وجود دارد، سه یا چهارنوع است. برخی ناشی از عدم آشنایی کافی مترجم با زبان انگلیسی است، برخی دیگر ناشی از عدم آشنایی او با مفاهیم اقتصادی و عرصهای است که کتاب در آن نگارش یافته،
بخش دیگری هم اشتباه زبانی نیست، بلکه تحریف مفهومی است و بالاخره بخشهایی از مطالب کتاب هم ضمن ترجمه حذف شده یا جا افتاده است. آنچه در سطور زیر آمده، فقط مثالهایی از این موارد و مشت نمونه خروار است.
1- مترجم زبان انگلیسی را درست نمیفهمد
و این موجب شده هرچه را خود از خواندن متن انگلیسی حدس زده است، بهجای ترجمه فارسی آن روی کاغذ بیاورد مثلا:
پیکتی مینویسد: «شوکهایی که در نیمه نخست قرن بیستم یعنی بین سالهای 1914 تا 1945 به اقتصاد ضربههای پیدرپی وارد کردند- مانند جنگ جهانی اول، انقلاب بلشویکی1917، بحران بزرگ 1929 و...» (صفحه 41سطرهای 15 تا 17 ترجمه انگلیسی کتاب) و مترجم فارسی این جمله را به شکل زیر ترجمه کرده است:
«تکانههایی که در سالهای 1914 تا 1915، همچون سپر برای نظام اقتصادی عمل کردند (جنگجهانیاول، انقلاب بلشویکی، رکود بزرگ...» (ص94 سطرهای 14 و 15)
- مولف راجعبه تولید ناخالص سرانه در بلوک روسیه و اوکراین مینویسد این رقم «حدود 15هزار یورو در سال یعنی اندکی بیش از 50% بالاتر از متوسط جهانی است.» (ص 62 سطر 18 متن انگلیسی) و مترجم آن را اینطور فهمیده و ترجمه کرده است: «تولید سرانه آنها حدود 15هزاریورو در سال یعنی اندکی بیش از متوسط جهانی است.» (ص118 سطرهای 9 و 10 ترجمه فارسی)
- مولف مینویسد: «بسیاری از مردم فرض را بر این میگذارند که رشد جمعیت به کلی متوقف شده است، در حالی که هنوز چنین نیست و اگرچه همه نشانهها حاکی از این است که ما بهکندی در همین جهت در حرکتیم، اما در حال حاضر هنوز با چنین فرضی خیلی فاصله داریم.» (ص72 سطرهای 7- 8 و 9 پاراگراف دوم متن انگلیسی) و ترجمهای که مترجم فارسی از همین جمله به دست میدهد، این است: «بسیاری گمان میکنند رشد جمعیت کاملا متوقف گشته است که چنین نیست و حتی همه نشانهها - کاملا خلاف آن گواهی میدهند که سرعت حرکت در آن مسیر بسیار کند است.» (!) (ص 130 پاراگراف اول ترجمه فارسی)
- مولف (در صفحه 54 سطرهای 14 و 15 متن انگلیسی) مینویسد: «... گرایش اینگونه اجارهبها عموما به سمت افزایش است تا وقتی که نرخ بازده به حدود چهاردرصد در سال برسد.» اما مترجم آن را اینطور فهمیده و ترجمه کرده است که: «اینگونه اجاره تا وقتی بازده سرمایه حدود چهاردرصد باشد، افزایش خواهد یافت.» یعنی وقتی کمتر از چهاردرصد شود، افزایش نخواهد یافت. در حالی که منظور مولف درست عکس این است (ص108 ترجمه فارسی سهسطر مانده به آخر صفحه)
- در (صفحه57 سطرهای20 و 21) مولف بحثی میکند در اینباره که با تلاشهایی که در سالهای دهه1930 به عمل آمد، منابع آماری پایه بهتر شد و نخستین مجموعههای سالانه اطلاعات مربوط به درآمد ملی منتشر گردید و توضیح میدهد اطلاعاتی که در این مجموعهها جمعآوری و برآورد شده بود «... تا آغاز قرن بیستم یا آخرین دهههای قرن نوزدهم به عقب برمیگشت.» یعنی پژوهشگران به عقب برگشته و در این مجموعهها اطلاعات مربوط به آن سالها را هم از روی منابع موجود برآورد و تدوین کردند و مترجم که متوجه معنای متن انگلیسی نشده، تصور میکند خود این فعالیتها از اواخر قرن نوزدهم شروع شده، بنابراین نوشته مولف را اینگونه ترجمه میکند: «شروع این تلاشها اغلب به آغاز قرن بیستم یا آخرین دهههای قرن نوزدهم مربوط میشد.» و این، در شرایطی است که مولف خود در ابتدای پاراگراف بهروشنی یادآور میشود این تلاشها «در سالهای دهه1930» انجام شد؛ یعنی اگر مترجم به ابتدای همین پاراگراف هم اندک توجهی کرده بود، مرتکب این اشتباه نمیشد. (ص112 سطرهای 15 و 16 ترجمه فارسی)
- مولف (در آخرین پاراگراف صفحه62 متن انگلیسی) به ترتیب تولید سالانه آفریقای جنوب صحرا، هندوستان، آفریقای شمالی و چین را با یکدیگر مقایسه کرده و مینویسد: «هندوستان تا حدودی بالاتر از آفریقای جنوب صحرا و آفریقایشمالی بالاتر از هندوستان و چین حتی از آفریقای شمالی هم بهتر است.» اما مترجم ترتیب را اینطور فهمیده و ترجمه کرده است: «هندوستان اندکی جلوتر و شمال آفریقا کاملا جلوتر از جنوب صحرا بوده، چین حتی بهتر از آنهاست.» (آخرین پاراگراف صفحه118 ترجمه فارسی)
- مترجم حتی در کاربرد زبان فارسی هم میلنگد: پیکتی پس از توصیف برخورد پلیس آفریقایجنوبی با کارگران معدن طلای سفید ماریکانا و در توضیح تضاد کار و سرمایه مینویسد: «بیتردید این نابرابری سهم کار و سرمایه، از لحاظ نمادین میتواند احساسات و مخالفتهای بسیار نیرومندی را برانگیزد.» و مترجم فارسی ترجمه میکند: «نابرابری سرمایه و نیروی کار ظاهرا موضوعی است که شوروحال فراوان برمیانگیزد.» ظاهرا مترجم فاضل بحث نابرابری کار و سرمایه را با آواز ابوعطا و دستگاه همایون اشتباه گرفته است.
- مولف در متن اصلی مینویسد: «از سوی دیگر نظریه ثبات کامل نسبت تقسیم درآمد بین کار و سرمایه، ورای این تغییر جهتهای دوگانه قرن بیستم و گذشته از آنها -اگر در چشماندازی بلندمدتتر مدنظر قرار گیرد- با دومانع دیگر هم روبهرو است.» نوشته مولف در ترجمه انگلیسی اندکی تغییر یافته و مآلا زیر دست مترجم فارسی بهصورت زیر درآمده است: «علاوهبر این اگر فراتر از قرن بیستم نگریسته، دیدگاهی بسیار بلندمدت در پیش بگیریم، در مفهوم تقسیم سرمایه -نیروی کار باید تا حدی به این واقعیت توجه کنیم که ماهیت خود سرمایه بهشدت تغییر کرده است.» (آخرین پاراگراف صفحه76 متن اصلی یعنی متن فرانسه، صفحه42 سطرهای 13، 14 و 15 ترجمه انگلیسی و صفحه95 سطرهای 3، 4 و 5 ترجمه فارسی) در بسیاری موارد، به علت اینکه متن انگلیسی درست فهمیده نشده است، در جریان ترجمه آن به فارسی، موضوع کاملا وارونه و به ضد خود تبدیل شده، مثلا در سطور 12 تا 15 صفحه 122 ضمن بحث پیرامون شاخصهای قیمت برای سنجش نابرابری بین کشورها در ترجمه فارسی میخوانیم «... گمراهکننده خواهد بود که بگوییم آن را میتوان در یک شاخص منفرد و در نتیجه در یک دستهبندی مبهم -خلاصه کرد.» آنچه در
متن انگلیسی آمده درست عکس این است و میگوید: «اگر فکر کنیم همهچیز را میتوان در یک شاخص پولی واحد خلاصه کرد و نشان داد که به ما امکان دهد به یک طبقهبندی غیرمبهم برسیم، دچار اشتباه شدهایم.»
یا در سطور آخر همین صفحه آنجا که در مورد کشورهای فقیر بحث میکند، میگوید در آنجا قیمت خدمات و کالاها پایینتر است زیرا این کالاها و خدمات معمولا کار برتر هستند و در تولید آنها از کار نسبتا غیرماهر استفاده میشود.» اما در ترجمه فارسی آمده است: «... زیرا اغلب نسبتا کابر بوده، بیشتر محصول نیروی کار ماهر هستند» اشتباهات در این ترجمه بسیار زیاد است و تقریبا در هرصفحه آن و هرپاراگراف از متن آن وجود دارد که بحث پیرامون یکایک آنها موجب اطاله کلام و کسلکننده است. آنچه در بالا مثال زده شد، فقط نمونههایی بود برای آنکه سطح عمومی کار را نشان دهد. اما فهرستوار در همین یکفصل برخی اشتباهات به شرح زیر است:
- صفحه 94 سطر سیزدهم «اندکی افزایش» نیست، «اندکی کاهش» است.
- صفحه95 سطر یازدهم «قرن بیستم» نادرست است و در متن انگلیسی که مبنای این ترجمه قرار گرفته قرن بیستویکم است.
- صفحه 95 هفتسطر مانده به آخر صفحه «نسبت سرمایه به نیروی کار» غلط است و صحیح آن «نسبت سرمایه به درآمد» است. در همین صفحه چهارسطر مانده به آخر صفحه مجددا «نسبت سرمایه به درآمد» اشتباها «نسبت سرمایه به نیروی کار» ترجمه شده است که در هر دومورد در متن انگلیسی (سطر آخر صفحه42 و سطر ششم صفحه43 متن انگلیسی) اصطلاح انگلیسی آن capital/income ratio است که به معنای «نسبت سرمایه به درآمد» است و اینگونه غلطها خواننده را مطلقا سردرگم و عصبی میکند.
مجددا در صفحه96 سطرهای 4 و 5 ترجمه فارسی (صفحه43 سطر14 متن انگلیسی) اصطلاح capital/income ratio به غلط «نسبت سرمایه به نیروی کار» ترجمه شده است.
- در صفحه97 سطرهای13 و 14 بحث درباره «درآمد ملی» است که اشتباها «سرمایههای خارجی» ترجمه شده. مولف مینویسد در فرانسه، ایالاتمتحده، آلمان، انگلستان و... «امروز درآمد ملی فاصله چندانی با تولید داخلی ندارد و این اختلاف حدود یک تا دودرصد است.» (صفحه44 سطر26 متن انگلیسی) و مترجم فارسی ترجمه میکند که: «درآمد سرمایههای خارجی در محدوده یک الی دودرصد تولید داخلی قرار دارد.»
- سطر آخر صفحه104 «چندینبرابر» در متن انگلیسی «دههابرابر» است.
- صفحه107 سطر ششم میانگین نرخ بازده بلندمدت اوراق بهادار شش تا هفتدرصد نیست، بلکه در متن انگلیسی هفت تا هشتدرصد است.
- صفحه108 سطر سوم «علمی» نادرست و «عملی» برابر متن انگلیسی است.
- صفحه108 هشتسطر مانده به آخر «یکمیلیوندلار» نیست، «یکمیلیونیورو» است.
- صفحه109 سطر سوم «5000 دلار» نیست، «5000 یورو» است.
- صفحه109 سطر15 «نسبت سرمایه به درآمد» غلط است و صحیح آن در متن اصلی «سرمایه به تولید» است.
- صفحه110 سطر دهم، B «نسبت سرمایه به پسانداز» نیست، این ترجمه غلط است و صحیح آن «نسبت سرمایه به درآمد» است.
- صفحه111 سطر اول «جورج کینگ» نیست و «گرگوری کینگ» است.
- صفحه114 سطر15 «قرن نوزدهم» غلط است و صحیح آن «قرن بیستم» است. کل پاراگراف نیز مغلوط و مخدوش است.
- در صفحه116 توضیح ذیل جدول 1-2 «جمعیت اروپا در سال1913 نزدیک به 26درصد جمعیت اروپا بود.» یعنی چه؟ «26درصد جمعیت جهان بود.»
- در صفحه117 توضیح نمودار 1-3 «واگرایی و سپس همگرایی» است که اشتباها «همگرایی سپس واگرایی» ترجمه شده است.
- در صفحه118 سطر12 بحث درباره «پرجمعیتترین پنجکشور اتحادیه اروپا» است اما بریتانیای کبیر از قلم افتاده و فقط اسامی چهارکشور ذکر شده است.
- در توضیح شماره1 ذیل صفحه121 عبارت «8/0درصد در سال یا نزدیک به 20درصد طی 20سال» ترجمه شده است «20درصد در سال یا 20برابر در یکدوره 20ساله» (!)
2- مترجم با مفاهیم اقتصادی به اندازهای که برای ترجمه چنین کتابی لازم است، آشنایی ندارد
مثلا: پیکتی در بحث چگونگی توزیع درآمد حاصل از تولید به عقب برمیگردد و به قول خود از جوامع سنتی قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم و روابط بین ارباب زمین و دهقان بحث میکند. ترجمه نوشته او به این شرح است: «در جوامع سنتی اساس نابرابری اجتماعی و کلیترین علت همه شورشهای اجتماعی تضاد منافع میان ارباب مالک زمین و دهقانان بود، تضاد میان کسی که زمین را تصاحب کرده بود و کسی که با کار خود آن را میکاشت و محصول تولید میکرد، تضاد میان آنکه بهره مالکانه دریافت و آنکه این بهره مالکانه را پرداخت میکرد.»
اما باوجود توضیح روشن مولف در اینباره که بحث بر سر جوامع سنتی و روابط بین مالک زمین و دهقانان و تضاد میان کسی است که زمین را در تملک دارد و کسی که با کار خود آن را کشت میکند، مترجم به علت عدم آشنایی با چارچوب تاریخی این رابطه یعنی نظام فئودال، این اصطلاح را «اجاره زمین» ترجمه کرده است، در حالی که بهرهای از تولید که دهقان بابت مالکیت زمین به مالک میپردازد «بهره مالکانه» است نه اجاره زمین. «بهره مالکانه» مبتنی بر یک رابطه دوجانبه بین مالک و زارع است اما «در اجاره زمین» معمولا سرمایهگذار مستاجر که در امر کشاورزی سرمایهگذاری و با استفاده از کار کارگران کشاورزی فعالیت میکند، ملاک فئودال نیست. در جامعه فئودالی، رعیت، زمین را از ارباب خود اجاره نمیکرد و مستاجر ارباب محسوب نمیشد، اما اجاره برخلاف آن معمولا یک رابطه حقوقی بین سرمایهگذاری است که زمین را برای استفاده از مالک آن طی قراردادی اجاره میکند و با به کارگرفتن نیروی کار (طرف سوم) در آن کشاورزی میکند. به همیندلیل در نظام فئودالی زمیندار مالک محصول بود، اما در اجارهداری، سرمایهدار مستاجر مالک محصول شناخته میشود و بههرحال بهره مالکانه از بیخوبن
با اجاره زمین تفاوت دارد.
- در مورد دیگر وقتی مترجمی مینویسد: «مالک چنان آپارتمانی میتواند معادل پول اجاره آپارتمان را پسانداز کرده و آن پول را به کاربردهای دیگر اختصاص دهد که بازهم همانقدر برای سرمایهگذاری او بازده ایجاد میکند.» (ص109 سطرهای 3، 4 و5) پیداست چیزی از معنا و کارکرد اقتصادی «پسانداز» و تفاوت آن با «صرفهجویی» و نیز رابطه «پسانداز» با «سرمایهگذاری» نمیداند که این جابهجایی را «پسانداز» ترجمه میکند. در همین صفحه109 مترجم مینویسد: «تشکیل سرمایه شرکتهای موجود در فهرست بازار اوراق بهادار در اکثر کشورها معمولا معادل 12 الی 15درصد سال سود سالانه آنهاست...» معنای «12 الی 15درصد سال سود سالانه آنها» چیست؟ خواننده باید حدس بزند؟ آیا منظور 12 الی 15درصد سود سالانه آنهاست؟ نه. آیا 12 الی 15درصد در سال است؟ بازهم نه. پس معنای این عبارات سردرگم در سرتاسر این ترجمه چیست؟ آنچه در متن اصلی آمده و از لحاظ اقتصادی بحث شناختهشدهای است، این است که تشکیل سرمایه اینگونه شرکتها عموما برابر سود سالانه 12 تا 15سال آنها یا 12 تا 15برابر سود سالانه آنهاست.
- همچنین است آنجا که مثلا (در صفحه105 سطر اول) مینویسد: «تفاوتهای درآمدی تا حدی نتیجه پرداخت نابرابر به نیروی کار و...» که نادرست است. آنچه در متن اصلی آمده «پرداخت نابرابر به نیروی کار» نیست؛ «نابرابری درآمدهای حاصل از کار» است (ص51 سطرهای 9 و 10 متن انگلیسی) یا در ص113 سطر13 «برای تحلیل ثروت کل» نیست، «برای تحلیل میانگین ثروت سرانه» است و مانند اینها... .
- در مورد دیگری مثلا در صفحه124 و در بحث «توزیع جهانی درآمد» این مفهوم، «توزیع درآمد جهانی» ترجمه شده است. چیزی به نام درآمد جهانی وجود ندارد که توزیع شود. از اینرو توزیع درآمد جهانی بیمعنی است.
اما درآمد، یک توزیع جهانی هم دارد که نوعی مفهوم انتزاعی و فرض مفهومی برای بررسیهای اقتصادی است و بسیاری موارد دیگر مانند اینها... .
3- اما تحریف مفاهیم
مترجم در بحث کار و سرمایه و تضاد آنها عموما واژه «کار» را که در متن انگلیسی کتاب «labor» و در متن اصلی (فرانسه) آن «travail» آمده، تحریف کرده و بهجای آن «نیروی کار» گذارده است. (بهعنوان نمونه صفحه73 سطر15- صفحه74 سطر7- صفحه92 سطرهای 10 و 15- صفحه95 سطر21- صفحه98 سطر14- صفحه99 سطر17- صفحه108 ششسطر مانده به آخر صفحه و... .) این تحریفی مفهومی است نه اشتباهی زبانی. تفاوت میان «کار» و «نیروی کار» تفاوتی عمیق و معنادار است؛ بهویژه از جهت تحلیل مکانیسم پنهان و استتارشده استثمار سرمایهداری که بهجای کار کارگر، نیروی کار او را طی زمان معینی در اختیار گرفته و مبنای پرداخت دستمزد قرار میدهد، شناخت این تفاوت بسیار مهم است.
همچنین به تبعیت از همین تحریف در ترکیبهایی مانند «کار و سرمایه» و «شکاف بین کار و سرمایه» و مانند آنها در ترجمه فارسی عموما بهجای کار، «نیروی کار» آمده است. (بهعنوان نمونه صفحه95 سطر21 و صفحه80 سطر4 ترجمه فارسی و... .)
آنچه در تولید و ساخت کالا صرف میشود و در تقسیم درآمد حاصل از فعالیت تولیدی تعیین سهم آن در برابر سهم سرمایه مورد بحث پیکتی است، «کار» است، نه نیروی کار. نیروی کار قابلیت طبیعی و اجتماعی کارگر برای کارکردن است. اما آنچه در کالای تولیدشده تجسد و تجسم مادی مییابد و در مقابل آن در نظام سرمایهداری دستمزد بهعنوان بهای آن پرداخت میشود، «کار» است نه نیروی کار و کسانی که با مقولات اقتصادی آشنایی دارند، میدانند تفاوت بین ایندو چه تفاوت پراهمیتی ست. هم مولف در متن اصلی (فرانسه کتاب) و هم مترجم انگلیسی به تفاوت مفهوم این دواصطلاح توجه داشته و هریک را در جای خود که با دیگری متفاوت است، به کار بردهاند.
چنانکه در ترجمه انگلیسی کتاب در مواردی که در بالا ذکر شد، واژه کار مورد استفاده قرار گرفته اما در موارد دیگری (مثلا صفحه22 سطر5- صفحه40 سطر27- صفحه46 سطر7- صفحه531 سطر آخر و... .) اصطلاح نیروی کار را به کار بردهاند زیرا در هریک از این موارد معنای مشخص یکی از این دواصطلاح مدنظر آنان بوده است و کاربرد این دواصطلاح متفاوت در موقعیتهای متفاوت در متن اصلی و ترجمه انگلیسی نشان میدهد برخلاف ترجمه فارسی آنان، بین ایندو مفهوم تفاوت قایل بودند اما در ترجمه فارسی این تحریف و موارد متعدد دیگری مانند این نیز صورت گرفته است.
4- حذفها و جاافتادگیها
در ترجمه موردبحث، در مواردی هم عباراتی از متن اصلی حذف شده یا جا افتاده است، مثلا در صفحه125 پس از پاراگرافدوم، یکپاراگراف کامل به شرح زیر جا افتاده است:
«تنها قارهای که در حال تعادل نیست آفریقاست که سهم اساسی و عمدهای از سرمایه آن در مالکیت خارجیان است. بنا به اطلاعات و دادههای مربوط به تراز پرداختها که از سال1970 به اینسو، به وسیله سازمانمللمتحد و سایر سازمانهای بینالمللی مانند بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول جمعآوری و تدوین شده است، درآمد آفریقاییها حدودا پنجدرصد کمتر از تولید این قاره است (و در برخی کشورهای آفریقایی اگر بهطور فردی در نظر گرفته شوند حتی به 10درصد پایینتر از تولید هم میرسد).»
یا در صفحه127 پس از آخرین پاراگراف این جمله حذف شده یا از قلم افتاده است: «در عرصه بینالمللی که بدون یک نظام سیاسی انقیادآور، از نوع استعماری، حفظ این نابرابری تقریبا غیرممکن است.»
یا در صفحه115 ترجمه فارسی جاافتادگیهایی دارد که البته مربوط به ترجمه انگلیسی است.
- یا در مورد دیگر توضیح مربوط به درآمد جهانی که باید با شماره(5) ذیل صفحه98 آمده باشد، از قلم افتاده است و بهجای آن، توضیح مربوط به درآمد ملی که تکرار توضیح شماره(1) صفحه94 است، آمده و موارد دیگری مانند اینها.
استفاده فرصتطلبانه از یککتاب که سروصدایی راه انداخته و احتمالا خریداران و بازار خوبی دارد و شتابزدگی بیمورد برای اینکه زودتر و بیشتر از دیگران از این فرصت استفاده کنند، از سوی مترجم و ناشری فاقد صلاحیت و تلاش کسانی برای «موجسواری» و اینکه با استفاده از این فرصت و نام مولف، خود و نظرات خود را مطرح و مولف یا کتابی را که رسانهای شده است «از خود کنند»، به قیمت ضایعشدن اصل کتاب تمام شده و این بیماری زشتی است که سالهاست در عرصه ترجمه شیوع دارد.
وقتی مترجمی که سطح اطلاع و کیفیت کار او نمایانده شد، در مقدمه این ترجمه با تبختر مینویسد: «از نخستین روزهای ورود ترجمه انگلیسی کتاب چندینایمیل درباره این کتاب دریافت، اما به علت مشغله و دغدغههای ویژه به آنها اعتنا نکرده» و حتی پس از پیشنهاد ناشر تمایلی به مشارکت در این کار نداشته زیرا گمان میکرده «مانند برخی نوشتههای مارکس یک متن خطابی یا یک تحلیل آرمانی باشد»! و بهراحتی پا توی کفش بزرگان اندیشه جهان و راجعبه مسایل کلان تاریخ بشر اظهارنظر میکند، خواننده عادی جامیخورد و تصور میکند چنین کسی دستکم توانایی فهم و ترجمه یک متن معمولی اقتصادی را دارد.
اما متاسفانه از همان صفحات اول درمییابد که «مترجم فاضل» از قماش همان کسانی ست که غوره نشده مویز شدهاند و شمار آنان متاسفانه در جامعه امروز کم نیست. بههرحال باوجود برپایی مراسم رونمایی برای این ترجمه و انتشار ویژهنامه «و گرفتن عکسهای یادگاری با پیکتی»، هنوز ترجمه بهدردبخوری از این کتاب صورت نگرفته و این کار لازم است انجام شود.
سرانجام ترجمهای فارسی از کتاب «سرمایه در قرن بیستویکم» پیکتی منتشر شد. این خبری بود در ابتدا مایه خوشحالی و امیدواری از لحاظ حساسیت و توجهی که به مسایل اقتصادی جاری جهان وجود دارد و تلاشی که برای طرح این مسایل در سطح جامعه میشود؛ خوشحالی و امیدواریای که بهسرعت به یأس و تاسف تبدیل شد.
سرتاسر این ترجمه پر از اشتباهات، نافهمیها و تحریفات جدی و گاه حذف برخی بخشهای متن اصلی است و بررسی همه این موارد حجمی برابر حجم خود این ترجمه یا حتی بیشتر از آن پیدا میکند و انجام چنین کاری نه ضرورت دارد و نه این «ترجمه» ارزش صرف چنین وقت و نیرویی را دارد، از اینرو بهعنوان نمونه به بررسی ترجمه بخش اول کتاب اکتفا شده است. این انتخاب دلیل دیگری هم دارد: پیکتی خود مینویسد کتاب او به چهاربخش تقسیم شده است که بخش اول آن (درآمد و سرمایه) دربرگیرنده مفاهیم بنیادی است که در بقیه کتاب بارها به آنها رجوع میشود و پیوسته مورد استفاده قرار میگیرند. (صفحه 66 متن اصلی (فرانسه) و صفحه 33 ترجمه انگلیسی کتاب). بهعبارت دیگر این بخش شامل چکیدهای از مبانی نظری کل کتاب است. از اینرو بررسی کموکیف ترجمه همین بخش بهعنوان یک نمونه معرف کل، میتواند بهنوعی آنچه را که در جریان ترجمه بر سر همه مطالب کتاب آمده است، نشان دهد.
اما علاوهبر ترجمه کتاب به کیفیتی که گفته شد، آقای محسن رنانی هم مقدمهای بر این ترجمه نوشته است که ارتباطی با موضوع کتاب ندارد و مقدمهنویس که میخواسته از این فرصت استفاده کند و هم با پیکتی «عکس یادگاری بگیرد» و هم این پیام را به مراجع ذیربط بدهد که ضدمارکسیست است، بیآنکه مستقیما به موضوع کتاب ارتباطی داشته باشد، پریشانگوییهایی راجع به مارکس و مارکسیسم کرده است. در ایران کسانی هستند که اگر فیالمثل در جشن عروسی مادربزرگ جنیفر لوپز هم حضور یابند، فراموش نمیکنند برای اطلاع و توجه بعضی، تعرضی هم به مارکس کرده باشند. پاسخ پریشانگوییهای این مقدمهنویس را به فرصت دیگری در آینده موکول میکنم زیرا موضوع مقاله حاضر بررسی ترجمه فارسی کتاب پیکتی است. اما در حد همین ترجمه هم استاد مقدمهنویس که خواسته است از نمد پیکتی برای خود کلاهی دستوپا کند، از مسوولیت مبرا نیست زیرا این ترجمه «تحت نظارت» او صورت گرفته است. مشکلاتی که در این ترجمه وجود دارد، سه یا چهارنوع است. برخی ناشی از عدم آشنایی کافی مترجم با زبان انگلیسی است، برخی دیگر ناشی از عدم آشنایی او با مفاهیم اقتصادی و عرصهای است که کتاب در آن نگارش یافته،
بخش دیگری هم اشتباه زبانی نیست، بلکه تحریف مفهومی است و بالاخره بخشهایی از مطالب کتاب هم ضمن ترجمه حذف شده یا جا افتاده است. آنچه در سطور زیر آمده، فقط مثالهایی از این موارد و مشت نمونه خروار است.
1- مترجم زبان انگلیسی را درست نمیفهمد
و این موجب شده هرچه را خود از خواندن متن انگلیسی حدس زده است، بهجای ترجمه فارسی آن روی کاغذ بیاورد مثلا:
پیکتی مینویسد: «شوکهایی که در نیمه نخست قرن بیستم یعنی بین سالهای 1914 تا 1945 به اقتصاد ضربههای پیدرپی وارد کردند- مانند جنگ جهانی اول، انقلاب بلشویکی1917، بحران بزرگ 1929 و...» (صفحه 41سطرهای 15 تا 17 ترجمه انگلیسی کتاب) و مترجم فارسی این جمله را به شکل زیر ترجمه کرده است:
«تکانههایی که در سالهای 1914 تا 1915، همچون سپر برای نظام اقتصادی عمل کردند (جنگجهانیاول، انقلاب بلشویکی، رکود بزرگ...» (ص94 سطرهای 14 و 15)
- مولف راجعبه تولید ناخالص سرانه در بلوک روسیه و اوکراین مینویسد این رقم «حدود 15هزار یورو در سال یعنی اندکی بیش از 50% بالاتر از متوسط جهانی است.» (ص 62 سطر 18 متن انگلیسی) و مترجم آن را اینطور فهمیده و ترجمه کرده است: «تولید سرانه آنها حدود 15هزاریورو در سال یعنی اندکی بیش از متوسط جهانی است.» (ص118 سطرهای 9 و 10 ترجمه فارسی)
- مولف مینویسد: «بسیاری از مردم فرض را بر این میگذارند که رشد جمعیت به کلی متوقف شده است، در حالی که هنوز چنین نیست و اگرچه همه نشانهها حاکی از این است که ما بهکندی در همین جهت در حرکتیم، اما در حال حاضر هنوز با چنین فرضی خیلی فاصله داریم.» (ص72 سطرهای 7- 8 و 9 پاراگراف دوم متن انگلیسی) و ترجمهای که مترجم فارسی از همین جمله به دست میدهد، این است: «بسیاری گمان میکنند رشد جمعیت کاملا متوقف گشته است که چنین نیست و حتی همه نشانهها - کاملا خلاف آن گواهی میدهند که سرعت حرکت در آن مسیر بسیار کند است.» (!) (ص 130 پاراگراف اول ترجمه فارسی)
- مولف (در صفحه 54 سطرهای 14 و 15 متن انگلیسی) مینویسد: «... گرایش اینگونه اجارهبها عموما به سمت افزایش است تا وقتی که نرخ بازده به حدود چهاردرصد در سال برسد.» اما مترجم آن را اینطور فهمیده و ترجمه کرده است که: «اینگونه اجاره تا وقتی بازده سرمایه حدود چهاردرصد باشد، افزایش خواهد یافت.» یعنی وقتی کمتر از چهاردرصد شود، افزایش نخواهد یافت. در حالی که منظور مولف درست عکس این است (ص108 ترجمه فارسی سهسطر مانده به آخر صفحه)
- در (صفحه57 سطرهای20 و 21) مولف بحثی میکند در اینباره که با تلاشهایی که در سالهای دهه1930 به عمل آمد، منابع آماری پایه بهتر شد و نخستین مجموعههای سالانه اطلاعات مربوط به درآمد ملی منتشر گردید و توضیح میدهد اطلاعاتی که در این مجموعهها جمعآوری و برآورد شده بود «... تا آغاز قرن بیستم یا آخرین دهههای قرن نوزدهم به عقب برمیگشت.» یعنی پژوهشگران به عقب برگشته و در این مجموعهها اطلاعات مربوط به آن سالها را هم از روی منابع موجود برآورد و تدوین کردند و مترجم که متوجه معنای متن انگلیسی نشده، تصور میکند خود این فعالیتها از اواخر قرن نوزدهم شروع شده، بنابراین نوشته مولف را اینگونه ترجمه میکند: «شروع این تلاشها اغلب به آغاز قرن بیستم یا آخرین دهههای قرن نوزدهم مربوط میشد.» و این، در شرایطی است که مولف خود در ابتدای پاراگراف بهروشنی یادآور میشود این تلاشها «در سالهای دهه1930» انجام شد؛ یعنی اگر مترجم به ابتدای همین پاراگراف هم اندک توجهی کرده بود، مرتکب این اشتباه نمیشد. (ص112 سطرهای 15 و 16 ترجمه فارسی)
- مولف (در آخرین پاراگراف صفحه62 متن انگلیسی) به ترتیب تولید سالانه آفریقای جنوب صحرا، هندوستان، آفریقای شمالی و چین را با یکدیگر مقایسه کرده و مینویسد: «هندوستان تا حدودی بالاتر از آفریقای جنوب صحرا و آفریقایشمالی بالاتر از هندوستان و چین حتی از آفریقای شمالی هم بهتر است.» اما مترجم ترتیب را اینطور فهمیده و ترجمه کرده است: «هندوستان اندکی جلوتر و شمال آفریقا کاملا جلوتر از جنوب صحرا بوده، چین حتی بهتر از آنهاست.» (آخرین پاراگراف صفحه118 ترجمه فارسی)
- مترجم حتی در کاربرد زبان فارسی هم میلنگد: پیکتی پس از توصیف برخورد پلیس آفریقایجنوبی با کارگران معدن طلای سفید ماریکانا و در توضیح تضاد کار و سرمایه مینویسد: «بیتردید این نابرابری سهم کار و سرمایه، از لحاظ نمادین میتواند احساسات و مخالفتهای بسیار نیرومندی را برانگیزد.» و مترجم فارسی ترجمه میکند: «نابرابری سرمایه و نیروی کار ظاهرا موضوعی است که شوروحال فراوان برمیانگیزد.» ظاهرا مترجم فاضل بحث نابرابری کار و سرمایه را با آواز ابوعطا و دستگاه همایون اشتباه گرفته است.
- مولف در متن اصلی مینویسد: «از سوی دیگر نظریه ثبات کامل نسبت تقسیم درآمد بین کار و سرمایه، ورای این تغییر جهتهای دوگانه قرن بیستم و گذشته از آنها -اگر در چشماندازی بلندمدتتر مدنظر قرار گیرد- با دومانع دیگر هم روبهرو است.» نوشته مولف در ترجمه انگلیسی اندکی تغییر یافته و مآلا زیر دست مترجم فارسی بهصورت زیر درآمده است: «علاوهبر این اگر فراتر از قرن بیستم نگریسته، دیدگاهی بسیار بلندمدت در پیش بگیریم، در مفهوم تقسیم سرمایه -نیروی کار باید تا حدی به این واقعیت توجه کنیم که ماهیت خود سرمایه بهشدت تغییر کرده است.» (آخرین پاراگراف صفحه76 متن اصلی یعنی متن فرانسه، صفحه42 سطرهای 13، 14 و 15 ترجمه انگلیسی و صفحه95 سطرهای 3، 4 و 5 ترجمه فارسی) در بسیاری موارد، به علت اینکه متن انگلیسی درست فهمیده نشده است، در جریان ترجمه آن به فارسی، موضوع کاملا وارونه و به ضد خود تبدیل شده، مثلا در سطور 12 تا 15 صفحه 122 ضمن بحث پیرامون شاخصهای قیمت برای سنجش نابرابری بین کشورها در ترجمه فارسی میخوانیم «... گمراهکننده خواهد بود که بگوییم آن را میتوان در یک شاخص منفرد و در نتیجه در یک دستهبندی مبهم -خلاصه کرد.» آنچه در
متن انگلیسی آمده درست عکس این است و میگوید: «اگر فکر کنیم همهچیز را میتوان در یک شاخص پولی واحد خلاصه کرد و نشان داد که به ما امکان دهد به یک طبقهبندی غیرمبهم برسیم، دچار اشتباه شدهایم.»
یا در سطور آخر همین صفحه آنجا که در مورد کشورهای فقیر بحث میکند، میگوید در آنجا قیمت خدمات و کالاها پایینتر است زیرا این کالاها و خدمات معمولا کار برتر هستند و در تولید آنها از کار نسبتا غیرماهر استفاده میشود.» اما در ترجمه فارسی آمده است: «... زیرا اغلب نسبتا کابر بوده، بیشتر محصول نیروی کار ماهر هستند» اشتباهات در این ترجمه بسیار زیاد است و تقریبا در هرصفحه آن و هرپاراگراف از متن آن وجود دارد که بحث پیرامون یکایک آنها موجب اطاله کلام و کسلکننده است. آنچه در بالا مثال زده شد، فقط نمونههایی بود برای آنکه سطح عمومی کار را نشان دهد. اما فهرستوار در همین یکفصل برخی اشتباهات به شرح زیر است:
- صفحه 94 سطر سیزدهم «اندکی افزایش» نیست، «اندکی کاهش» است.
- صفحه95 سطر یازدهم «قرن بیستم» نادرست است و در متن انگلیسی که مبنای این ترجمه قرار گرفته قرن بیستویکم است.
- صفحه 95 هفتسطر مانده به آخر صفحه «نسبت سرمایه به نیروی کار» غلط است و صحیح آن «نسبت سرمایه به درآمد» است. در همین صفحه چهارسطر مانده به آخر صفحه مجددا «نسبت سرمایه به درآمد» اشتباها «نسبت سرمایه به نیروی کار» ترجمه شده است که در هر دومورد در متن انگلیسی (سطر آخر صفحه42 و سطر ششم صفحه43 متن انگلیسی) اصطلاح انگلیسی آن capital/income ratio است که به معنای «نسبت سرمایه به درآمد» است و اینگونه غلطها خواننده را مطلقا سردرگم و عصبی میکند.
مجددا در صفحه96 سطرهای 4 و 5 ترجمه فارسی (صفحه43 سطر14 متن انگلیسی) اصطلاح capital/income ratio به غلط «نسبت سرمایه به نیروی کار» ترجمه شده است.
- در صفحه97 سطرهای13 و 14 بحث درباره «درآمد ملی» است که اشتباها «سرمایههای خارجی» ترجمه شده. مولف مینویسد در فرانسه، ایالاتمتحده، آلمان، انگلستان و... «امروز درآمد ملی فاصله چندانی با تولید داخلی ندارد و این اختلاف حدود یک تا دودرصد است.» (صفحه44 سطر26 متن انگلیسی) و مترجم فارسی ترجمه میکند که: «درآمد سرمایههای خارجی در محدوده یک الی دودرصد تولید داخلی قرار دارد.»
- سطر آخر صفحه104 «چندینبرابر» در متن انگلیسی «دههابرابر» است.
- صفحه107 سطر ششم میانگین نرخ بازده بلندمدت اوراق بهادار شش تا هفتدرصد نیست، بلکه در متن انگلیسی هفت تا هشتدرصد است.
- صفحه108 سطر سوم «علمی» نادرست و «عملی» برابر متن انگلیسی است.
- صفحه108 هشتسطر مانده به آخر «یکمیلیوندلار» نیست، «یکمیلیونیورو» است.
- صفحه109 سطر سوم «5000 دلار» نیست، «5000 یورو» است.
- صفحه109 سطر15 «نسبت سرمایه به درآمد» غلط است و صحیح آن در متن اصلی «سرمایه به تولید» است.
- صفحه110 سطر دهم، B «نسبت سرمایه به پسانداز» نیست، این ترجمه غلط است و صحیح آن «نسبت سرمایه به درآمد» است.
- صفحه111 سطر اول «جورج کینگ» نیست و «گرگوری کینگ» است.
- صفحه114 سطر15 «قرن نوزدهم» غلط است و صحیح آن «قرن بیستم» است. کل پاراگراف نیز مغلوط و مخدوش است.
- در صفحه116 توضیح ذیل جدول 1-2 «جمعیت اروپا در سال1913 نزدیک به 26درصد جمعیت اروپا بود.» یعنی چه؟ «26درصد جمعیت جهان بود.»
- در صفحه117 توضیح نمودار 1-3 «واگرایی و سپس همگرایی» است که اشتباها «همگرایی سپس واگرایی» ترجمه شده است.
- در صفحه118 سطر12 بحث درباره «پرجمعیتترین پنجکشور اتحادیه اروپا» است اما بریتانیای کبیر از قلم افتاده و فقط اسامی چهارکشور ذکر شده است.
- در توضیح شماره1 ذیل صفحه121 عبارت «8/0درصد در سال یا نزدیک به 20درصد طی 20سال» ترجمه شده است «20درصد در سال یا 20برابر در یکدوره 20ساله» (!)
2- مترجم با مفاهیم اقتصادی به اندازهای که برای ترجمه چنین کتابی لازم است، آشنایی ندارد
مثلا: پیکتی در بحث چگونگی توزیع درآمد حاصل از تولید به عقب برمیگردد و به قول خود از جوامع سنتی قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم و روابط بین ارباب زمین و دهقان بحث میکند. ترجمه نوشته او به این شرح است: «در جوامع سنتی اساس نابرابری اجتماعی و کلیترین علت همه شورشهای اجتماعی تضاد منافع میان ارباب مالک زمین و دهقانان بود، تضاد میان کسی که زمین را تصاحب کرده بود و کسی که با کار خود آن را میکاشت و محصول تولید میکرد، تضاد میان آنکه بهره مالکانه دریافت و آنکه این بهره مالکانه را پرداخت میکرد.»
اما باوجود توضیح روشن مولف در اینباره که بحث بر سر جوامع سنتی و روابط بین مالک زمین و دهقانان و تضاد میان کسی است که زمین را در تملک دارد و کسی که با کار خود آن را کشت میکند، مترجم به علت عدم آشنایی با چارچوب تاریخی این رابطه یعنی نظام فئودال، این اصطلاح را «اجاره زمین» ترجمه کرده است، در حالی که بهرهای از تولید که دهقان بابت مالکیت زمین به مالک میپردازد «بهره مالکانه» است نه اجاره زمین. «بهره مالکانه» مبتنی بر یک رابطه دوجانبه بین مالک و زارع است اما «در اجاره زمین» معمولا سرمایهگذار مستاجر که در امر کشاورزی سرمایهگذاری و با استفاده از کار کارگران کشاورزی فعالیت میکند، ملاک فئودال نیست. در جامعه فئودالی، رعیت، زمین را از ارباب خود اجاره نمیکرد و مستاجر ارباب محسوب نمیشد، اما اجاره برخلاف آن معمولا یک رابطه حقوقی بین سرمایهگذاری است که زمین را برای استفاده از مالک آن طی قراردادی اجاره میکند و با به کارگرفتن نیروی کار (طرف سوم) در آن کشاورزی میکند. به همیندلیل در نظام فئودالی زمیندار مالک محصول بود، اما در اجارهداری، سرمایهدار مستاجر مالک محصول شناخته میشود و بههرحال بهره مالکانه از بیخوبن
با اجاره زمین تفاوت دارد.
- در مورد دیگر وقتی مترجمی مینویسد: «مالک چنان آپارتمانی میتواند معادل پول اجاره آپارتمان را پسانداز کرده و آن پول را به کاربردهای دیگر اختصاص دهد که بازهم همانقدر برای سرمایهگذاری او بازده ایجاد میکند.» (ص109 سطرهای 3، 4 و5) پیداست چیزی از معنا و کارکرد اقتصادی «پسانداز» و تفاوت آن با «صرفهجویی» و نیز رابطه «پسانداز» با «سرمایهگذاری» نمیداند که این جابهجایی را «پسانداز» ترجمه میکند. در همین صفحه109 مترجم مینویسد: «تشکیل سرمایه شرکتهای موجود در فهرست بازار اوراق بهادار در اکثر کشورها معمولا معادل 12 الی 15درصد سال سود سالانه آنهاست...» معنای «12 الی 15درصد سال سود سالانه آنها» چیست؟ خواننده باید حدس بزند؟ آیا منظور 12 الی 15درصد سود سالانه آنهاست؟ نه. آیا 12 الی 15درصد در سال است؟ بازهم نه. پس معنای این عبارات سردرگم در سرتاسر این ترجمه چیست؟ آنچه در متن اصلی آمده و از لحاظ اقتصادی بحث شناختهشدهای است، این است که تشکیل سرمایه اینگونه شرکتها عموما برابر سود سالانه 12 تا 15سال آنها یا 12 تا 15برابر سود سالانه آنهاست.
- همچنین است آنجا که مثلا (در صفحه105 سطر اول) مینویسد: «تفاوتهای درآمدی تا حدی نتیجه پرداخت نابرابر به نیروی کار و...» که نادرست است. آنچه در متن اصلی آمده «پرداخت نابرابر به نیروی کار» نیست؛ «نابرابری درآمدهای حاصل از کار» است (ص51 سطرهای 9 و 10 متن انگلیسی) یا در ص113 سطر13 «برای تحلیل ثروت کل» نیست، «برای تحلیل میانگین ثروت سرانه» است و مانند اینها... .
- در مورد دیگری مثلا در صفحه124 و در بحث «توزیع جهانی درآمد» این مفهوم، «توزیع درآمد جهانی» ترجمه شده است. چیزی به نام درآمد جهانی وجود ندارد که توزیع شود. از اینرو توزیع درآمد جهانی بیمعنی است.
اما درآمد، یک توزیع جهانی هم دارد که نوعی مفهوم انتزاعی و فرض مفهومی برای بررسیهای اقتصادی است و بسیاری موارد دیگر مانند اینها... .
3- اما تحریف مفاهیم
مترجم در بحث کار و سرمایه و تضاد آنها عموما واژه «کار» را که در متن انگلیسی کتاب «labor» و در متن اصلی (فرانسه) آن «travail» آمده، تحریف کرده و بهجای آن «نیروی کار» گذارده است. (بهعنوان نمونه صفحه73 سطر15- صفحه74 سطر7- صفحه92 سطرهای 10 و 15- صفحه95 سطر21- صفحه98 سطر14- صفحه99 سطر17- صفحه108 ششسطر مانده به آخر صفحه و... .) این تحریفی مفهومی است نه اشتباهی زبانی. تفاوت میان «کار» و «نیروی کار» تفاوتی عمیق و معنادار است؛ بهویژه از جهت تحلیل مکانیسم پنهان و استتارشده استثمار سرمایهداری که بهجای کار کارگر، نیروی کار او را طی زمان معینی در اختیار گرفته و مبنای پرداخت دستمزد قرار میدهد، شناخت این تفاوت بسیار مهم است.
همچنین به تبعیت از همین تحریف در ترکیبهایی مانند «کار و سرمایه» و «شکاف بین کار و سرمایه» و مانند آنها در ترجمه فارسی عموما بهجای کار، «نیروی کار» آمده است. (بهعنوان نمونه صفحه95 سطر21 و صفحه80 سطر4 ترجمه فارسی و... .)
آنچه در تولید و ساخت کالا صرف میشود و در تقسیم درآمد حاصل از فعالیت تولیدی تعیین سهم آن در برابر سهم سرمایه مورد بحث پیکتی است، «کار» است، نه نیروی کار. نیروی کار قابلیت طبیعی و اجتماعی کارگر برای کارکردن است. اما آنچه در کالای تولیدشده تجسد و تجسم مادی مییابد و در مقابل آن در نظام سرمایهداری دستمزد بهعنوان بهای آن پرداخت میشود، «کار» است نه نیروی کار و کسانی که با مقولات اقتصادی آشنایی دارند، میدانند تفاوت بین ایندو چه تفاوت پراهمیتی ست. هم مولف در متن اصلی (فرانسه کتاب) و هم مترجم انگلیسی به تفاوت مفهوم این دواصطلاح توجه داشته و هریک را در جای خود که با دیگری متفاوت است، به کار بردهاند.
چنانکه در ترجمه انگلیسی کتاب در مواردی که در بالا ذکر شد، واژه کار مورد استفاده قرار گرفته اما در موارد دیگری (مثلا صفحه22 سطر5- صفحه40 سطر27- صفحه46 سطر7- صفحه531 سطر آخر و... .) اصطلاح نیروی کار را به کار بردهاند زیرا در هریک از این موارد معنای مشخص یکی از این دواصطلاح مدنظر آنان بوده است و کاربرد این دواصطلاح متفاوت در موقعیتهای متفاوت در متن اصلی و ترجمه انگلیسی نشان میدهد برخلاف ترجمه فارسی آنان، بین ایندو مفهوم تفاوت قایل بودند اما در ترجمه فارسی این تحریف و موارد متعدد دیگری مانند این نیز صورت گرفته است.
4- حذفها و جاافتادگیها
در ترجمه موردبحث، در مواردی هم عباراتی از متن اصلی حذف شده یا جا افتاده است، مثلا در صفحه125 پس از پاراگرافدوم، یکپاراگراف کامل به شرح زیر جا افتاده است:
«تنها قارهای که در حال تعادل نیست آفریقاست که سهم اساسی و عمدهای از سرمایه آن در مالکیت خارجیان است. بنا به اطلاعات و دادههای مربوط به تراز پرداختها که از سال1970 به اینسو، به وسیله سازمانمللمتحد و سایر سازمانهای بینالمللی مانند بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول جمعآوری و تدوین شده است، درآمد آفریقاییها حدودا پنجدرصد کمتر از تولید این قاره است (و در برخی کشورهای آفریقایی اگر بهطور فردی در نظر گرفته شوند حتی به 10درصد پایینتر از تولید هم میرسد).»
یا در صفحه127 پس از آخرین پاراگراف این جمله حذف شده یا از قلم افتاده است: «در عرصه بینالمللی که بدون یک نظام سیاسی انقیادآور، از نوع استعماری، حفظ این نابرابری تقریبا غیرممکن است.»
یا در صفحه115 ترجمه فارسی جاافتادگیهایی دارد که البته مربوط به ترجمه انگلیسی است.
- یا در مورد دیگر توضیح مربوط به درآمد جهانی که باید با شماره(5) ذیل صفحه98 آمده باشد، از قلم افتاده است و بهجای آن، توضیح مربوط به درآمد ملی که تکرار توضیح شماره(1) صفحه94 است، آمده و موارد دیگری مانند اینها.
استفاده فرصتطلبانه از یککتاب که سروصدایی راه انداخته و احتمالا خریداران و بازار خوبی دارد و شتابزدگی بیمورد برای اینکه زودتر و بیشتر از دیگران از این فرصت استفاده کنند، از سوی مترجم و ناشری فاقد صلاحیت و تلاش کسانی برای «موجسواری» و اینکه با استفاده از این فرصت و نام مولف، خود و نظرات خود را مطرح و مولف یا کتابی را که رسانهای شده است «از خود کنند»، به قیمت ضایعشدن اصل کتاب تمام شده و این بیماری زشتی است که سالهاست در عرصه ترجمه شیوع دارد.
وقتی مترجمی که سطح اطلاع و کیفیت کار او نمایانده شد، در مقدمه این ترجمه با تبختر مینویسد: «از نخستین روزهای ورود ترجمه انگلیسی کتاب چندینایمیل درباره این کتاب دریافت، اما به علت مشغله و دغدغههای ویژه به آنها اعتنا نکرده» و حتی پس از پیشنهاد ناشر تمایلی به مشارکت در این کار نداشته زیرا گمان میکرده «مانند برخی نوشتههای مارکس یک متن خطابی یا یک تحلیل آرمانی باشد»! و بهراحتی پا توی کفش بزرگان اندیشه جهان و راجعبه مسایل کلان تاریخ بشر اظهارنظر میکند، خواننده عادی جامیخورد و تصور میکند چنین کسی دستکم توانایی فهم و ترجمه یک متن معمولی اقتصادی را دارد.
اما متاسفانه از همان صفحات اول درمییابد که «مترجم فاضل» از قماش همان کسانی ست که غوره نشده مویز شدهاند و شمار آنان متاسفانه در جامعه امروز کم نیست. بههرحال باوجود برپایی مراسم رونمایی برای این ترجمه و انتشار ویژهنامه «و گرفتن عکسهای یادگاری با پیکتی»، هنوز ترجمه بهدردبخوری از این کتاب صورت نگرفته و این کار لازم است انجام شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.