|

آسیا مقام اول انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از بقایای گیاهی

فاطمه پاسبان . کارشناس کشاورزی

یکی دیگر از منابع انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش کشاورزی، گازهای خروجی ناشی از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع است؛ ازجمله روش‌های متداول برای حذف بقایای گیاهی مزارع، سوزاندن باقی‌مانده محصولات پس از برداشت است که این اقدام اثرات مخرب فراوانی برای خاک و محیط‌زیست دارد. مروری بر مطالب محققان در‌این‌خصوص نشان می‌دهد سوزاندن باقی‌مانده محصولات به از‌بین‌رفتن مواد غذایی به‌خصوص عناصر ریز‌مغذی، کاهش حاصلخیزی و افزایش درصد فرسایش خاک منجر می‌شود. یکی دیگر از اثرات مضر سوزاندن بقایای گیاهی به‌هم‌خوردن چرخه زندگی حشرات مفید و از‌بین‌رفتن میکروارگانیسم‌های زنده مانند باکتری‌ها، قارچ‌ها، انواع کرم‌ها و کنه‌های مفید در خاک است که با کاهش جمعیت آنها از میزان عملکرد محصول نیز تا حد زیادی کاسته می‌شود. از دیگر آثار مخرب می‌توان به انتشار گازهایی نظیر مونواکسید‌کربن، دی‌اکسید‌کربن، اکسید‌نیترو‍ژن و سایر گازهای تولیدی که از فرآیند آتش‌زدن مزارع به‌وجود می‌آیند و جزو گازهای گلخانه‌ای هستند، اشاره کرد. این در‌حالی است که می‌توان با مدیریت بهینه و فرآوری بقایای گیاهی علاوه‌بر حفظ خاک و افزایش بهره‌وری درصد بالایی از کمبود علوفه و سوءتغذیه دام‌ها را مرتفع کرد. بنابراین توجه به موضوع بقایای گیاهی از جهات مختلف و از جمله انتشار گازهای گلخانه‌ای اهمیت دارد. آمار فائو نشان می‌دهد در سال2011، کل تولید گازهای گلخانه‌ای جهان، حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع، 197تن معادل دی‌اکسید‌کربن بوده که حدود چهاردرصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش کشاورزی را به خود اختصاص می‌دهد. در این سال سهم انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع برای کشورهای غیرضمیمهI و غیرمتعهد حدود دوسوم کل است. در طول دوره 2001 تا 2011 انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع 20درصد افزایش داشته و از رقم 164 به 197تن معادل دی‌اکسید‌کربن رسیده است. رشد این نوع گازهای گلخانه‌ای در کشورهای غیرمتعهد بیشتر بوده، به‌طوری‌که طی دوره 27درصد رشد داشته و از 99 به 126تن معادل دی‌اکسید‌کربن بالغ شده است. این در‌حالی است که در سال1990، انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از بقایای گیاهی در مزارع برای کشورهای غیرمتعهد ضمیمهI، حدود 48درصد رشد داشته، در‌حالی‌که در کشورهای متعهد فقط چهار‌درصد افزایش نشان می‌دهد. آمار فائو نشان می‌دهد طی دوره 2001 تا 2011 قاره‌آسیا بزرگ‌ترین انتشار‌دهنده گازهای گلخانه‌ای ناشی از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع، با 47درصد سهم بوده و بعد از آن آمریکا با 27درصد سهم، اروپا با 17درصد سهم و آفریقا با هفت‌درصد سهم قرار دارند. ملاحظه می‌شود بازهم قاره‌آسیا و کشورهای غیرمتعهد عاملان اصلی انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از بقایای گیاهی هستند. میانگین رشد تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع طی مدت مشابه برای آفریقا سه‌درصد، آمریکا 5/2درصد و آسیا 2/2درصد است. این در‌حالی است که اروپا پایین‌ترین نرخ رشد یعنی 5/0درصدی را داراست. از‌سوی‌دیگر اطلاعات نشان می‌دهد طی دوره 2001 تا 2011 تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع برحسب زیرمجموعه آن به‌صورتی است که برنج و گندم هرکدام با 27درصد سهم، ذرت 21درصد سهم، سویا 10درصد سهم، جو شش‌درصد سهم، ذرت خوشه‌ای سه‌درصد سهم و سایر محصولات حدود شش‌درصد سهم را دارا بوده است. سوزاندن بقایای گیاهی حاصل از گندم و برنج عاملان اصلی تولید گازهای گلخانه‌ای هستند. باتوجه به میانگین دهه2000فائو پیش‌بینی می‌کند تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع در سال2030 و2050 با 25 و 35درصد افزایش به رقم 235تن معادل دی‌اکسید‌کربن در سال2050 برسد. همچنین براساس اطلاعات فائو برای کشور ایران ملاحظه می‌شود در سال2012 میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع حدود 1/7تن معادل دی‌اکسید‌کربن است، که حدود 4/2درصد کل انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش کشاورزی ایران را به خود اختصاص داده است. طی دوره 2001 تا 2011 نرخ رشد سالانه انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع ایران حدود 2/8درصد است که از رقم 1/3تن در سال2001 به رقم 1/7تن معادل دی‌اکسید‌کربن در سال2011 رسیده است. همچنین اطلاعات نشان می‌دهد در سال2011 از مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع ایران، حدود 61درصد سهم گندم، 14درصد سهم جو، 12درصد سهم برنج، 8/3درصد سهم ذرت، 3/5درصد سهم سیب‌زمینی، 0/8درصد سهم سویا، 0/7درصد سهم لوبیای‌خشک و0/04درصد سهم ارزن است که گندم سهم مهمی دارد.

یکی دیگر از منابع انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش کشاورزی، گازهای خروجی ناشی از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع است؛ ازجمله روش‌های متداول برای حذف بقایای گیاهی مزارع، سوزاندن باقی‌مانده محصولات پس از برداشت است که این اقدام اثرات مخرب فراوانی برای خاک و محیط‌زیست دارد. مروری بر مطالب محققان در‌این‌خصوص نشان می‌دهد سوزاندن باقی‌مانده محصولات به از‌بین‌رفتن مواد غذایی به‌خصوص عناصر ریز‌مغذی، کاهش حاصلخیزی و افزایش درصد فرسایش خاک منجر می‌شود. یکی دیگر از اثرات مضر سوزاندن بقایای گیاهی به‌هم‌خوردن چرخه زندگی حشرات مفید و از‌بین‌رفتن میکروارگانیسم‌های زنده مانند باکتری‌ها، قارچ‌ها، انواع کرم‌ها و کنه‌های مفید در خاک است که با کاهش جمعیت آنها از میزان عملکرد محصول نیز تا حد زیادی کاسته می‌شود. از دیگر آثار مخرب می‌توان به انتشار گازهایی نظیر مونواکسید‌کربن، دی‌اکسید‌کربن، اکسید‌نیترو‍ژن و سایر گازهای تولیدی که از فرآیند آتش‌زدن مزارع به‌وجود می‌آیند و جزو گازهای گلخانه‌ای هستند، اشاره کرد. این در‌حالی است که می‌توان با مدیریت بهینه و فرآوری بقایای گیاهی علاوه‌بر حفظ خاک و افزایش بهره‌وری درصد بالایی از کمبود علوفه و سوءتغذیه دام‌ها را مرتفع کرد. بنابراین توجه به موضوع بقایای گیاهی از جهات مختلف و از جمله انتشار گازهای گلخانه‌ای اهمیت دارد. آمار فائو نشان می‌دهد در سال2011، کل تولید گازهای گلخانه‌ای جهان، حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع، 197تن معادل دی‌اکسید‌کربن بوده که حدود چهاردرصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش کشاورزی را به خود اختصاص می‌دهد. در این سال سهم انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع برای کشورهای غیرضمیمهI و غیرمتعهد حدود دوسوم کل است. در طول دوره 2001 تا 2011 انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع 20درصد افزایش داشته و از رقم 164 به 197تن معادل دی‌اکسید‌کربن رسیده است. رشد این نوع گازهای گلخانه‌ای در کشورهای غیرمتعهد بیشتر بوده، به‌طوری‌که طی دوره 27درصد رشد داشته و از 99 به 126تن معادل دی‌اکسید‌کربن بالغ شده است. این در‌حالی است که در سال1990، انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از بقایای گیاهی در مزارع برای کشورهای غیرمتعهد ضمیمهI، حدود 48درصد رشد داشته، در‌حالی‌که در کشورهای متعهد فقط چهار‌درصد افزایش نشان می‌دهد. آمار فائو نشان می‌دهد طی دوره 2001 تا 2011 قاره‌آسیا بزرگ‌ترین انتشار‌دهنده گازهای گلخانه‌ای ناشی از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع، با 47درصد سهم بوده و بعد از آن آمریکا با 27درصد سهم، اروپا با 17درصد سهم و آفریقا با هفت‌درصد سهم قرار دارند. ملاحظه می‌شود بازهم قاره‌آسیا و کشورهای غیرمتعهد عاملان اصلی انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از بقایای گیاهی هستند. میانگین رشد تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع طی مدت مشابه برای آفریقا سه‌درصد، آمریکا 5/2درصد و آسیا 2/2درصد است. این در‌حالی است که اروپا پایین‌ترین نرخ رشد یعنی 5/0درصدی را داراست. از‌سوی‌دیگر اطلاعات نشان می‌دهد طی دوره 2001 تا 2011 تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع برحسب زیرمجموعه آن به‌صورتی است که برنج و گندم هرکدام با 27درصد سهم، ذرت 21درصد سهم، سویا 10درصد سهم، جو شش‌درصد سهم، ذرت خوشه‌ای سه‌درصد سهم و سایر محصولات حدود شش‌درصد سهم را دارا بوده است. سوزاندن بقایای گیاهی حاصل از گندم و برنج عاملان اصلی تولید گازهای گلخانه‌ای هستند. باتوجه به میانگین دهه2000فائو پیش‌بینی می‌کند تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع در سال2030 و2050 با 25 و 35درصد افزایش به رقم 235تن معادل دی‌اکسید‌کربن در سال2050 برسد. همچنین براساس اطلاعات فائو برای کشور ایران ملاحظه می‌شود در سال2012 میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع حدود 1/7تن معادل دی‌اکسید‌کربن است، که حدود 4/2درصد کل انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش کشاورزی ایران را به خود اختصاص داده است. طی دوره 2001 تا 2011 نرخ رشد سالانه انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع ایران حدود 2/8درصد است که از رقم 1/3تن در سال2001 به رقم 1/7تن معادل دی‌اکسید‌کربن در سال2011 رسیده است. همچنین اطلاعات نشان می‌دهد در سال2011 از مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع ایران، حدود 61درصد سهم گندم، 14درصد سهم جو، 12درصد سهم برنج، 8/3درصد سهم ذرت، 3/5درصد سهم سیب‌زمینی، 0/8درصد سهم سویا، 0/7درصد سهم لوبیای‌خشک و0/04درصد سهم ارزن است که گندم سهم مهمی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.