|

دو روایت از عکس‌های مریم زندی در مجموعه «انقلاب 57»

صدانگاری انقلاب

ارشاد رضویان

گذشته ناب
1 هیچ پیش‌زمینه‌ای، پس‌زمینه‌ای ندارد این عکس، یکسره در میان جای گرفته است. خط تفارق فرضی در این تصویر نمی‌توان یافت. چهره‌های درهم‌وبرهم، عشق، برابری و اتحاد، حالا در مفصل‌بندی خلاقانه، تصادفی و سخاوتمندانه تن‌های به‌هم‌تنیده، احساس حسی و بصری تازه‌ای خلق کرده است. عکس اگرچه ثبت تاریخی گذشته است اما این عکس گذشته‌ای است که هیچ‌گاه تن به ثبت شدن نمی‌دهد. این «گذشته‌ای ناب» است که تنها بخشی از خود را در درک اکنونی زمان متجلی می‌کند. اما جلوه هستی‌شناسانه‌اش هیچ‌گاه به تمامیت اکنون در نمی‌آید. مازاد این به چنگ‌نیامده، اکنونِ آینده است. و تجلی آن نه در فعلیت‌یابی حضور در ظهور حلقه فیلم و عکس چاپ‌شده که در ایجاد مفهومی در بالقوگی زمان است. این بالقوگی همه چیز را مشروط و در آینده، ممکن جلوه می‌دهد. گزاره «این مردم جمع‌شده»، که در زمان گذشته حکایت می‌شود با جمله «اگر مردم جمع شوند»، نه لزوما در حال و آینده واقعی که در «گذشته ناب بودن»، جایگزین می‌شود. این عکس را شاید از فراز «برج بابل» گرفته‌اند تا زبان و رنگ و چهره نتواند وسیله دسته‌بندی قرار گیرد. یک لمحه از زمان جاری شده که رویدادی را به ثبت رسانده است. خصلت رویداد است که همواره هم‌افزون بر بودن است، هم کنشی جمعی است و به هیچ تفسیری تن نمی‌سپارد. بلکه تن‌نسپردن و امتناع از بیان خصلت ناب را بر آن ماندنی می‌کند. این عکس یکسره‌شدن است. دگردیسی از من به دیگری در این عکس مرزهای شناسایی جسمانی را سخت ساخته است. مکان و زمان این عکس به درستی کجاست؟ ناکجاآبادی این عکس از چه امری ناشی می‌شود؟ رویداد به تعبیر لایب‌نیتس-‌ دلوزی فقط بالقوگی در نفس ما نیست بلکه امکانی است که در جسم رخ می‌دهد. پرسش‌هایی را در مواجهه با چنین عکس مقدماتی و سایر عکس‌های مجموعه مریم زندی می‌توان مطرح کرد، مثلا پرسش هرمنوتیکی «این عکس چه معنایی می‌دهد؟ » یا پرسش نشانه‌شناسی «این عکس‌ها درستند یا غلط». هر کدام از این پرسش‌ها جلوه‌ای را به‌کار عکاس و عکاسی و توامان به خود مضمون انقلاب سرایت می‌دهد. «تاریخ» و عکاسی مریم زندی یا «خبری» می‌شود یا «مستند» و با مفهوم بازنمایی تاریخ، آدم‌ها، محلات، دیوارها و... پیوند می‌خورد. چگونه می‌توان عکس‌های مریم زندی را از حالت درزمانی (تاریخ-مستند) و همزمانی (حادثه-خبری و بازنمایی) خارج کرد. و پرسش‌های افلاطونی-چرایی و ارسطویی- چگونگی، را از تاویل انقلاب، با خلق مفاهیم هنری و با میانجی عکاسی کنار گذاشت. عکاسی همواره نسبتی را بین لحظه و مدت برقرار می‌کند. لنز دوربین زمانی را در لحظه، جادویی می‌کند. این لحظه فعلی همان اکنونِ اکنون است که در زمان کنونی ثبت
- جادو می‌شود. آن‌چیزی که ابژه عکاسی قرار می‌گیرد پس از ثبت‌شدن تبدیل به «اکنونِ گذشته» می‌شود. همواره با دیدن عکس است که ما با احتضاری اکنونی، این گذشته ابژه‌شده را روایی می‌کنیم. اما چیزی فراچنگ‌نیامدنی همواره در گذشته وجود دارد که در برابر مریی و روایی‌شدن مقاومت می‌کند که به آن تعبیر «گذشته ناب» می‌دهیم. این گذشته ناب در وجه آرمانشهری‌اش، نه به‌مثابه منطق «دیالکتیک هگلی» فراچنگ‌آوردن امر لایتناهی در آینده‌ای واقعی و دور از دسترس، تجلی می‌یابد. بلکه با استفاده از «منطق دیفرانسیلی لایب‌نیتسی»، می‌توان پیدایش چنین گذشته‌ای را از دیفرانسیل و تفاوت «آنچه پیش‌آمده» و «آنچه می‌توانسته پیش بیاید»، به‌دست آورد. اتوپیا- آرمانشهر از نگاه مارکوزه نه آن چیز لامکان است که نمی‌تواند هیچ مکان مشخصی در جهان تاریخی داشته باشد، بلکه آن چیزی است که قدرت جوامع تثبیت‌شده همواره از آمدنش جلوگیری می‌کند. به تعبیری اینچنین ناکجا‌آبادی تبدیل به اینجا و اکنون می‌شود. این تمایز هنر و تاریخ نیز هست. هنر با خلق‌های تازه میان «بودنی» و «آمدنی» وقفه ایجاد می‌کند. این عکس مقدمه و مقدم بر انقلاب مفروض شده است. این مقدمه، به تعبیر پل کله، نقاش آلمانی «مردمِ آمدنی» را از مردمی که گم شدند یا اصلا نبوده‌اند متمایز می‌کند. مردم آمدنی در رحم انقلاب جمع شده‌اند. برای ارایه تصویر از این مردم به قلب عکاسی به صدانگاری نیازمندیم. این وجه تصادفی عکاس زن با انقلاب است. آنها هردو زن و زایا هستند اما هیچ‌گاه مادر نمی‌شوند. عکاسی انقلابی در این مفهوم همواره در حد صدانگاری و تشخیص رفتار زیرجلدی باقی می‌ماند تا انقلاب را چون گذشته ناب ببیند.

مجسمه فردوسی
2 مجسمه فردوسی با برف پیری بر سر، مجسمه فردوسی زدوده از برف، مجسمه فردوسی پنهان در پس چهره‌های ازراه‌رسیده، بر بالا رفته، زیرنویس می‌شود. فردوسی از فردوسی نشسته تا سی فرد ایستاده در کنارش. محل مجسمه دانشکده ادبیات است. فرم فردوسی دانشکده ادبیات نشستن در پژوهش‌هایی از شرق‌شناسان تا استادان فن و ادبیات رسمی دانشگاه تهران بود که حالا چهره تازه‌ای پیدا کرده است. فردوسی زبان‌آموز و فرهنگساز حالا خود را گرفتار موجوداتی می‌بیند که اگرچه با زبانند، اما در زبان نیستند. عکس در فرم هنری خود چگونه از مجسمه پیشی می‌گیرد تا تصویرش را ثبت تاریخی کند؟ معمای مجسمه فردوسی چیست؟ تنش گرافیکی عکس کجاست؟ فرم نوشتاری در قاعده این عکس دچار تحولی انقلابی شده است. خیزش نوشتار از حالت افقی کتاب (فردوسی و شاهنامه‌اش) به قیام و عمودشدن سنگ نبشته‌های کهن بدل گشته. برگه‌های اعلان عمومی چسبانده شده بر سنگ بنای فردوسی نوشتار را چون گونه‌ای کالای تبلیغاتی، در مدار اقتصاد، تکنولوژی و زندگی اجتماعی مستقر می‌کند. حیات خودمختار و پناهگاه کتاب، قامتی خفته و درازکش را می‌خواهد اما نوشتار انقلابی تن و اندامی ایستاده را طلب می‌کند. حالت خطابه‌وار کتیبه‌های کهن به‌گونه‌ای به صورت نوشتار روزنامه قامت استوار می‌کند. حماسه دوران شاهنامه‌ای، شاهنامه‌ای نشسته بر تخت حکمرانی و حماسه دوران انقلاب روزنامه مشروطه‌طلب ایستاده بر پا و هرچند پانوشته است. آیا این دو فرم نوشتار از هم تنی مستقل دارند؟ این فرم نوشته انقلابی برای خصایل حماسی یافتن نیاز به اسطوره دارد. و نویسندگان تازه‌قدرت‌گرفته انقلاب نیاز به گزارشی شدن و در زبان مستقرشدن و دست آخر چهره‌دارشدن، دارند. این معنای بینامتنی‌شدن نوشتار کتاب و روزنامه در متن درحال نگارش انقلاب نیز جلوه‌ای دارد. این متن انقلابی نیز سایه بالاسری می‌خواهد، به گفته والتر بنیامین، فیلسوف آلمانی، «انسان‌ها تاریخ خود را می‌سازند اما نه در وضعیتی مبتنی بر انتخاب خودشان»
نگاه به مجموعه عکس‌های مریم زندی این حضور همگام انتخاب و انتخاب‌شدگی را در وضعیت روبه‌رشد متن انقلاب انعکاس می‌دهد. هرچند صفحه عکس، تصویری از روزنامه‌ها، شعارهای انقلابی، تصاویر رهبری و رهبران و روشنگران انقلاب نگاه‌های خارج از کادر مردم را سرگردان می‌کنند. می‌توان گفت مرزهای درون و برون در سیالیتی تمام ما را از سوژگی به سوبژکتیویته‌ای می‌کشاند که سوژه نمی‌شود اما سوژه می‌سازد. این سوبژکتیویته‌شدن را در عکس مجسمه فردوسی می‌توان به مفهومی دیگر پیوند داد و آن مفهوم شیزوفرنیک‌شدن نوشتار و شیزوفرنیک‌شدن انقلاب در جلوه این عکس است. این شیزوفرنیک‌شدن نه در منطق معنا که در منطق احساس جلوه پیدا کرده است. فردوسی در این تصویر نشسته نیست، بلکه چونان شخصیت‌های داستانی ساموئل بکت، در صحنه دانشکده ادبیات، بی‌تحرک شده است. تصویر مجسمه‌ای را نشان می‌دهد که «هر چه را که در سر می‌پروراند» را «از هر آنچه در پا دارد» در تمایز و پارادوکس قرار می‌دهد. به تعبیری آنتی‌اودیپی، پدر و پسر نه در برابر هم که در مجاورت همزیست‌شده‌ای در یک بدن غیرارگانیک تجمع یافته‌اند. پدر از سر و پسر از پا. رستم و سهرابی تازه‌نمایان‌شده. این مجسمه تازه‌متولدشده در عکس در سر سودای شعر و در پا عزم رمان‌شدن دارد. در سر فردوسی و در پا، به آذین دارد. تلاش برای معنا‌کردن اشعار کلاسیک و ادبیات کهن نظیر ابیات شاهنامه فردوسی که توسط استادان دانشکده ادبیات به صورت توضیح و تفسیر نثری می‌شود حالا در این جلوه عکاسی، پانوشت بی‌ربطی یافته است. صورت و معنا از هم جدا شده‌اند و این جلوه‌گاه فرم انقلاب است. انقلاب با فرمی جایگزین معنا‌ها را معنازدایی می‌کند. چنین است که اهل ادبی چون شاهرخ مسکوب از راه خواهند رسید تا در تاملی تازه شاهنامه را بازخوانی و دوبازخوانی کنند. و بر حکایت‌های شاهنامه رد پای تازه نیروهای اجتماعی را پیدا کنند.

گذشته ناب
1 هیچ پیش‌زمینه‌ای، پس‌زمینه‌ای ندارد این عکس، یکسره در میان جای گرفته است. خط تفارق فرضی در این تصویر نمی‌توان یافت. چهره‌های درهم‌وبرهم، عشق، برابری و اتحاد، حالا در مفصل‌بندی خلاقانه، تصادفی و سخاوتمندانه تن‌های به‌هم‌تنیده، احساس حسی و بصری تازه‌ای خلق کرده است. عکس اگرچه ثبت تاریخی گذشته است اما این عکس گذشته‌ای است که هیچ‌گاه تن به ثبت شدن نمی‌دهد. این «گذشته‌ای ناب» است که تنها بخشی از خود را در درک اکنونی زمان متجلی می‌کند. اما جلوه هستی‌شناسانه‌اش هیچ‌گاه به تمامیت اکنون در نمی‌آید. مازاد این به چنگ‌نیامده، اکنونِ آینده است. و تجلی آن نه در فعلیت‌یابی حضور در ظهور حلقه فیلم و عکس چاپ‌شده که در ایجاد مفهومی در بالقوگی زمان است. این بالقوگی همه چیز را مشروط و در آینده، ممکن جلوه می‌دهد. گزاره «این مردم جمع‌شده»، که در زمان گذشته حکایت می‌شود با جمله «اگر مردم جمع شوند»، نه لزوما در حال و آینده واقعی که در «گذشته ناب بودن»، جایگزین می‌شود. این عکس را شاید از فراز «برج بابل» گرفته‌اند تا زبان و رنگ و چهره نتواند وسیله دسته‌بندی قرار گیرد. یک لمحه از زمان جاری شده که رویدادی را به ثبت رسانده است. خصلت رویداد است که همواره هم‌افزون بر بودن است، هم کنشی جمعی است و به هیچ تفسیری تن نمی‌سپارد. بلکه تن‌نسپردن و امتناع از بیان خصلت ناب را بر آن ماندنی می‌کند. این عکس یکسره‌شدن است. دگردیسی از من به دیگری در این عکس مرزهای شناسایی جسمانی را سخت ساخته است. مکان و زمان این عکس به درستی کجاست؟ ناکجاآبادی این عکس از چه امری ناشی می‌شود؟ رویداد به تعبیر لایب‌نیتس-‌ دلوزی فقط بالقوگی در نفس ما نیست بلکه امکانی است که در جسم رخ می‌دهد. پرسش‌هایی را در مواجهه با چنین عکس مقدماتی و سایر عکس‌های مجموعه مریم زندی می‌توان مطرح کرد، مثلا پرسش هرمنوتیکی «این عکس چه معنایی می‌دهد؟ » یا پرسش نشانه‌شناسی «این عکس‌ها درستند یا غلط». هر کدام از این پرسش‌ها جلوه‌ای را به‌کار عکاس و عکاسی و توامان به خود مضمون انقلاب سرایت می‌دهد. «تاریخ» و عکاسی مریم زندی یا «خبری» می‌شود یا «مستند» و با مفهوم بازنمایی تاریخ، آدم‌ها، محلات، دیوارها و... پیوند می‌خورد. چگونه می‌توان عکس‌های مریم زندی را از حالت درزمانی (تاریخ-مستند) و همزمانی (حادثه-خبری و بازنمایی) خارج کرد. و پرسش‌های افلاطونی-چرایی و ارسطویی- چگونگی، را از تاویل انقلاب، با خلق مفاهیم هنری و با میانجی عکاسی کنار گذاشت. عکاسی همواره نسبتی را بین لحظه و مدت برقرار می‌کند. لنز دوربین زمانی را در لحظه، جادویی می‌کند. این لحظه فعلی همان اکنونِ اکنون است که در زمان کنونی ثبت
- جادو می‌شود. آن‌چیزی که ابژه عکاسی قرار می‌گیرد پس از ثبت‌شدن تبدیل به «اکنونِ گذشته» می‌شود. همواره با دیدن عکس است که ما با احتضاری اکنونی، این گذشته ابژه‌شده را روایی می‌کنیم. اما چیزی فراچنگ‌نیامدنی همواره در گذشته وجود دارد که در برابر مریی و روایی‌شدن مقاومت می‌کند که به آن تعبیر «گذشته ناب» می‌دهیم. این گذشته ناب در وجه آرمانشهری‌اش، نه به‌مثابه منطق «دیالکتیک هگلی» فراچنگ‌آوردن امر لایتناهی در آینده‌ای واقعی و دور از دسترس، تجلی می‌یابد. بلکه با استفاده از «منطق دیفرانسیلی لایب‌نیتسی»، می‌توان پیدایش چنین گذشته‌ای را از دیفرانسیل و تفاوت «آنچه پیش‌آمده» و «آنچه می‌توانسته پیش بیاید»، به‌دست آورد. اتوپیا- آرمانشهر از نگاه مارکوزه نه آن چیز لامکان است که نمی‌تواند هیچ مکان مشخصی در جهان تاریخی داشته باشد، بلکه آن چیزی است که قدرت جوامع تثبیت‌شده همواره از آمدنش جلوگیری می‌کند. به تعبیری اینچنین ناکجا‌آبادی تبدیل به اینجا و اکنون می‌شود. این تمایز هنر و تاریخ نیز هست. هنر با خلق‌های تازه میان «بودنی» و «آمدنی» وقفه ایجاد می‌کند. این عکس مقدمه و مقدم بر انقلاب مفروض شده است. این مقدمه، به تعبیر پل کله، نقاش آلمانی «مردمِ آمدنی» را از مردمی که گم شدند یا اصلا نبوده‌اند متمایز می‌کند. مردم آمدنی در رحم انقلاب جمع شده‌اند. برای ارایه تصویر از این مردم به قلب عکاسی به صدانگاری نیازمندیم. این وجه تصادفی عکاس زن با انقلاب است. آنها هردو زن و زایا هستند اما هیچ‌گاه مادر نمی‌شوند. عکاسی انقلابی در این مفهوم همواره در حد صدانگاری و تشخیص رفتار زیرجلدی باقی می‌ماند تا انقلاب را چون گذشته ناب ببیند.

مجسمه فردوسی
2 مجسمه فردوسی با برف پیری بر سر، مجسمه فردوسی زدوده از برف، مجسمه فردوسی پنهان در پس چهره‌های ازراه‌رسیده، بر بالا رفته، زیرنویس می‌شود. فردوسی از فردوسی نشسته تا سی فرد ایستاده در کنارش. محل مجسمه دانشکده ادبیات است. فرم فردوسی دانشکده ادبیات نشستن در پژوهش‌هایی از شرق‌شناسان تا استادان فن و ادبیات رسمی دانشگاه تهران بود که حالا چهره تازه‌ای پیدا کرده است. فردوسی زبان‌آموز و فرهنگساز حالا خود را گرفتار موجوداتی می‌بیند که اگرچه با زبانند، اما در زبان نیستند. عکس در فرم هنری خود چگونه از مجسمه پیشی می‌گیرد تا تصویرش را ثبت تاریخی کند؟ معمای مجسمه فردوسی چیست؟ تنش گرافیکی عکس کجاست؟ فرم نوشتاری در قاعده این عکس دچار تحولی انقلابی شده است. خیزش نوشتار از حالت افقی کتاب (فردوسی و شاهنامه‌اش) به قیام و عمودشدن سنگ نبشته‌های کهن بدل گشته. برگه‌های اعلان عمومی چسبانده شده بر سنگ بنای فردوسی نوشتار را چون گونه‌ای کالای تبلیغاتی، در مدار اقتصاد، تکنولوژی و زندگی اجتماعی مستقر می‌کند. حیات خودمختار و پناهگاه کتاب، قامتی خفته و درازکش را می‌خواهد اما نوشتار انقلابی تن و اندامی ایستاده را طلب می‌کند. حالت خطابه‌وار کتیبه‌های کهن به‌گونه‌ای به صورت نوشتار روزنامه قامت استوار می‌کند. حماسه دوران شاهنامه‌ای، شاهنامه‌ای نشسته بر تخت حکمرانی و حماسه دوران انقلاب روزنامه مشروطه‌طلب ایستاده بر پا و هرچند پانوشته است. آیا این دو فرم نوشتار از هم تنی مستقل دارند؟ این فرم نوشته انقلابی برای خصایل حماسی یافتن نیاز به اسطوره دارد. و نویسندگان تازه‌قدرت‌گرفته انقلاب نیاز به گزارشی شدن و در زبان مستقرشدن و دست آخر چهره‌دارشدن، دارند. این معنای بینامتنی‌شدن نوشتار کتاب و روزنامه در متن درحال نگارش انقلاب نیز جلوه‌ای دارد. این متن انقلابی نیز سایه بالاسری می‌خواهد، به گفته والتر بنیامین، فیلسوف آلمانی، «انسان‌ها تاریخ خود را می‌سازند اما نه در وضعیتی مبتنی بر انتخاب خودشان»
نگاه به مجموعه عکس‌های مریم زندی این حضور همگام انتخاب و انتخاب‌شدگی را در وضعیت روبه‌رشد متن انقلاب انعکاس می‌دهد. هرچند صفحه عکس، تصویری از روزنامه‌ها، شعارهای انقلابی، تصاویر رهبری و رهبران و روشنگران انقلاب نگاه‌های خارج از کادر مردم را سرگردان می‌کنند. می‌توان گفت مرزهای درون و برون در سیالیتی تمام ما را از سوژگی به سوبژکتیویته‌ای می‌کشاند که سوژه نمی‌شود اما سوژه می‌سازد. این سوبژکتیویته‌شدن را در عکس مجسمه فردوسی می‌توان به مفهومی دیگر پیوند داد و آن مفهوم شیزوفرنیک‌شدن نوشتار و شیزوفرنیک‌شدن انقلاب در جلوه این عکس است. این شیزوفرنیک‌شدن نه در منطق معنا که در منطق احساس جلوه پیدا کرده است. فردوسی در این تصویر نشسته نیست، بلکه چونان شخصیت‌های داستانی ساموئل بکت، در صحنه دانشکده ادبیات، بی‌تحرک شده است. تصویر مجسمه‌ای را نشان می‌دهد که «هر چه را که در سر می‌پروراند» را «از هر آنچه در پا دارد» در تمایز و پارادوکس قرار می‌دهد. به تعبیری آنتی‌اودیپی، پدر و پسر نه در برابر هم که در مجاورت همزیست‌شده‌ای در یک بدن غیرارگانیک تجمع یافته‌اند. پدر از سر و پسر از پا. رستم و سهرابی تازه‌نمایان‌شده. این مجسمه تازه‌متولدشده در عکس در سر سودای شعر و در پا عزم رمان‌شدن دارد. در سر فردوسی و در پا، به آذین دارد. تلاش برای معنا‌کردن اشعار کلاسیک و ادبیات کهن نظیر ابیات شاهنامه فردوسی که توسط استادان دانشکده ادبیات به صورت توضیح و تفسیر نثری می‌شود حالا در این جلوه عکاسی، پانوشت بی‌ربطی یافته است. صورت و معنا از هم جدا شده‌اند و این جلوه‌گاه فرم انقلاب است. انقلاب با فرمی جایگزین معنا‌ها را معنازدایی می‌کند. چنین است که اهل ادبی چون شاهرخ مسکوب از راه خواهند رسید تا در تاملی تازه شاهنامه را بازخوانی و دوبازخوانی کنند. و بر حکایت‌های شاهنامه رد پای تازه نیروهای اجتماعی را پیدا کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.