|

زاون و پدیده سینما

علی تاکی . پژوهشگر سینما

زاون قوکاسیان، صاحب پرشمارترین آثار قلمی در میان منتقدان سینمایی و در ارتباط مستقیم با فیلمسازان ایرانی و به شیوه‌ای تحلیلی- مصاحبه‌ای است. اما از آنجا که تحلیل، متمایز از نقد است و وجه تمایز آن به‌ویژه در حوزه سینما بسیار برجسته می‌نماید؛ از این‌رو است که یک تحلیلگر سینمایی نیز در برخورد با فیلم‌ها بسیار متمایز از یک منتقد عمل می‌کند. یعنی تحلیلگر یک انسان بی‌طرف است که به قول اَلَستی؛ «در مورد سینما به‌عنوان یک هنر و پدیده‌ای دایمادرحال‌تحول، تحلیل خود را انجام می‌دهد.» اینجاست که هدف از نقد معمولا ارتقای سطح دانش مخاطبان نیست یا دست‌کم این هدف در درجه نخست اهمیت واقع نمی‌شود ولی درواقع تحلیل چنین هدفی دارد و باز به بیان الستی: «ارزش مدیوم را مشخص می‌کند.» بنابراین تقویت دانش سینمایی یک سینماگر از راه تحلیل صورت می‌گیرد تا از طریق نقد. اما آثار زاون نشان می‌دهد که او به مساله تحلیل و ارزش آن در حیطه سینما واقف بود و سعی می‌کرد با تمرکز بر روش مصاحبه به‌عنوان یک متد متداول در روش تحقیق به کسب اطلاعاتی در مورد امور عینی و ذهنی در جامعه پدیدآورنده یک فیلم و در نهایت رسیدن به یک رویکرد در متن و زیرمتن فیلم نایل شود. از این‌رو زاون در مصاحبه‌هایش نه‌تنها به‌سراغ فیلمساز رفته و با بینش عمیقی که از شخص فیلمساز و جامعه او به‌دست آورده، فیلم را تا لایه‌های جامعه‌شناختی کاویده و حتی به شناخت علل رفتار یا عقاید فیلمساز نایل آمده است بلکه سایر عوامل را از نظر دور نداشته و تنها از نگره مولف به موضوع نپرداخته است. «بهرام بیضایی و پدیده سگ‌کشی» شاهد بر این مدعاست که در این کتاب، زاون از کارگردان گرفته تا فیلمبردار و صدابردار و بازیگر و طراح صحنه و عکاس و... را از نظر دور نداشته و به‌جرات می‌توان گفت که به کنه لایه‌های زیرین و ساختاری این فیلم نقب زده است. زاون بیش از هرچیز عاشق سینما بود و شاید تنها می‌توانم بگویم که عشق به مادر و موطنش با این عشق برابری می‌کرد. اما علاقه او به خود سینما محدود نمی‌شد و هر‌آنچه و هرآن‌کس که به سینما ارتباط پیدا می‌کرد، برای زاون، عزیز بود و دوست‌داشتنی. یادم نمی‌رود که در یک‌روز گرم تابستان، پس از گپی که در حوزه هنری داشتیم، ظهرهنگام من‌ را سوار ماشینش کرد و بیش از ساعتی در خیابان‌های اصفهان گشت زدیم و او تنهاوتنها از سینما برایم گفت؛ از بیضایی، مهرجویی، عیاری، کیمیایی و هر آن سینماگری که دوست می‌داشت و می‌دانست که دوست می‌دارم. پس به‌جرات می‌گویم که رفتن «زاون» تنها رفتن یک سینماگر، یک منتقد یا یک فیلمساز نیست که همه اینها هست ولی از همه مهم‌تر این است که رفتن زاون، رفتن یک عاشق سینه‌چاک سینماست! و به این نیز باور دارم که زاون برای من تا زمانی که توانایی دیدن و خواندن آثارش را داشته باشم، زنده است و برای ایران تا آن زمان که سینما دارد.

زاون قوکاسیان، صاحب پرشمارترین آثار قلمی در میان منتقدان سینمایی و در ارتباط مستقیم با فیلمسازان ایرانی و به شیوه‌ای تحلیلی- مصاحبه‌ای است. اما از آنجا که تحلیل، متمایز از نقد است و وجه تمایز آن به‌ویژه در حوزه سینما بسیار برجسته می‌نماید؛ از این‌رو است که یک تحلیلگر سینمایی نیز در برخورد با فیلم‌ها بسیار متمایز از یک منتقد عمل می‌کند. یعنی تحلیلگر یک انسان بی‌طرف است که به قول اَلَستی؛ «در مورد سینما به‌عنوان یک هنر و پدیده‌ای دایمادرحال‌تحول، تحلیل خود را انجام می‌دهد.» اینجاست که هدف از نقد معمولا ارتقای سطح دانش مخاطبان نیست یا دست‌کم این هدف در درجه نخست اهمیت واقع نمی‌شود ولی درواقع تحلیل چنین هدفی دارد و باز به بیان الستی: «ارزش مدیوم را مشخص می‌کند.» بنابراین تقویت دانش سینمایی یک سینماگر از راه تحلیل صورت می‌گیرد تا از طریق نقد. اما آثار زاون نشان می‌دهد که او به مساله تحلیل و ارزش آن در حیطه سینما واقف بود و سعی می‌کرد با تمرکز بر روش مصاحبه به‌عنوان یک متد متداول در روش تحقیق به کسب اطلاعاتی در مورد امور عینی و ذهنی در جامعه پدیدآورنده یک فیلم و در نهایت رسیدن به یک رویکرد در متن و زیرمتن فیلم نایل شود. از این‌رو زاون در مصاحبه‌هایش نه‌تنها به‌سراغ فیلمساز رفته و با بینش عمیقی که از شخص فیلمساز و جامعه او به‌دست آورده، فیلم را تا لایه‌های جامعه‌شناختی کاویده و حتی به شناخت علل رفتار یا عقاید فیلمساز نایل آمده است بلکه سایر عوامل را از نظر دور نداشته و تنها از نگره مولف به موضوع نپرداخته است. «بهرام بیضایی و پدیده سگ‌کشی» شاهد بر این مدعاست که در این کتاب، زاون از کارگردان گرفته تا فیلمبردار و صدابردار و بازیگر و طراح صحنه و عکاس و... را از نظر دور نداشته و به‌جرات می‌توان گفت که به کنه لایه‌های زیرین و ساختاری این فیلم نقب زده است. زاون بیش از هرچیز عاشق سینما بود و شاید تنها می‌توانم بگویم که عشق به مادر و موطنش با این عشق برابری می‌کرد. اما علاقه او به خود سینما محدود نمی‌شد و هر‌آنچه و هرآن‌کس که به سینما ارتباط پیدا می‌کرد، برای زاون، عزیز بود و دوست‌داشتنی. یادم نمی‌رود که در یک‌روز گرم تابستان، پس از گپی که در حوزه هنری داشتیم، ظهرهنگام من‌ را سوار ماشینش کرد و بیش از ساعتی در خیابان‌های اصفهان گشت زدیم و او تنهاوتنها از سینما برایم گفت؛ از بیضایی، مهرجویی، عیاری، کیمیایی و هر آن سینماگری که دوست می‌داشت و می‌دانست که دوست می‌دارم. پس به‌جرات می‌گویم که رفتن «زاون» تنها رفتن یک سینماگر، یک منتقد یا یک فیلمساز نیست که همه اینها هست ولی از همه مهم‌تر این است که رفتن زاون، رفتن یک عاشق سینه‌چاک سینماست! و به این نیز باور دارم که زاون برای من تا زمانی که توانایی دیدن و خواندن آثارش را داشته باشم، زنده است و برای ایران تا آن زمان که سینما دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.