|

بازتعریف «امید» از نگاه سینماگران

دونده دو استقامت هستیم

بهناز شیربانی: در ابتدا «امید»، در میانه، «تردید»؛ در انتها، «یأس». سال93 برای بسیاری از سینماگران تداعی‌کننده این سه‌وضعیت بود. فیلم‌های زیادی از اکران بازماندند؛ آنهایی هم که پروانه نمایش داشتند یا رنگ اکران ندیدند (عصبانی نیستم و قصه‌ها) یا نمایششان دولت مستعجل بود (خانه‌پدری). ادامه ممیزی‌ها و دخالت برخی افراد غیرمرتبط در امور سینما، مصداق «در بر همان پاشنه می‌چرخد» بود. آنچه اما طی هفته‌های اخیر قدری به نگرانی‌ها افزوده، به‌واقعیت‌پیوستن آرزوی سال92 ایوبی، رییس سازمان سینمایی بود. سال پیش گفته بود: «درصد اندکی از مردم دغدغه‌های اجتماعی دارند و درصد باز هم کمتری دلمشغولی‌های روشنفکری و باز هم درصد پایین‌تر و ناچیزی مساله سیاسی دارند. سینمای ایران باید به‌سراغ موضوعاتی برود که بیشتر از اینها دغدغه و علاقه مردم است.» یک‌سال پس از این اظهارات، ایوبی با اشاره به فیلم‌های جشنواره سی‌وسوم فجر گفت: «اکثر فیلم‌ها را تماشا کرده‌ام. بیشتر فیلمسازها دغدغه فرهنگ و سبک زندگی ایرانی را دارند. مردم فیلم‌هایی را که مفاهیم اجتماعی را به‌خوبی بیان می‌کنند دوست دارند. درواقع مردم فیلم‌های خوش‌ساخت و دارای قصه را دوست دارند.» این صحبت‌ها یادآور نکاتی است که در سال‌های گذشته در «دفترچه سیاستگذاری سالانه معاونت سینمایی» بر آن تاکید می‌شد و اینکه سینماگر باید مطابق با «تجویز» مدیران فیلم بسازد. فیلم‌های برگزیده جشنواره فجر اغلب واجد ویژگی‌های موردنظر رییس سازمان سینمایی بودند و همین‌جا زنگ خطر به صدا درمی‌آید: «آیا فیلمساز باید طبق خواسته مدیران فیلم بسازد؟ در چنین حالتی آینده سینمای ایران به چه سمت‌وسویی می‌رود؟»
معصومی: عادت کرده‌ایم
«خرس»، ساخته خسرو معصومی از جمله فیلم‌های پرسروصدای دولت قبل بود؛ فیلمی توقیفی که مشکلاتش در دولت کنونی هم ادامه‌دار شده و مشخص نیست آیا رنگ پرده را خواهد دید یا نه؟ از سوی دیگر فیلم دیگر خسرو معصومی؛ «تابو» نیز از حضور در رقابت جشنواره سی‌وسوم فیلم فجر بازماند و گفته می‌شود ممیزی دلیل راه‌نیافتن فیلم به جشنواره است. معصومی در پاسخ به این پرسش که آینده فیلمسازی او با توجه به اتفاقات چندماه گذشته چگونه خواهد بود به «شرق» می‌گوید: «کاری که مدیران فرهنگی دولت کنونی انجام می‌دهند برایم اهمیت ندارد و اساسا جشنواره برایم اهمیتی ندارد. متاسفانه تنگ‌نظری در جامعه هنری ما بیداد می‌کند. شاید اولین‌بار که متوجه شدم فیلم «تابو» در جشنواره حضور ندارد، کمی ناراحت شدم اما بعد فراموش کردم. قطعا اهمیت این اتفاق و دلخوری من در وهله اول برای عوامل فیلمم است که با انگیزه و امید در فیلم کار کرده‌اند و دوست داشتم برای آنها اتفاقات خوبی رخ بدهد و قطعا برای خودم اهمیتی نداشت و قطعا برای من که 12فیلم سینمایی در این سینما کار کرده‌ام این جنبه از رفتارهای مدیران فرهنگی ناامید‌کننده است. متاسفانه در طول این سال‌ها به این رفتارها عادت کرده‌ایم و همچنان فیلم می‌سازیم و زندگی می‌کنیم. معتقدم در مورد فیلم آخرم «تابو» حق‌کشی شد و از این جهت متاسف شدم. معتقدم جلو مسیر هنرمند را کسی نمی‌تواند سد کند و هرزمان که شرایط مساعد باشد، کار می‌کنم.»
امیر یوسفی: دونده استقامتیم
محسن امیریوسفی، دیگر کارگردان کشورمان که او هم با مشکلات بسیاری در دولت قبل و دولت فعلی مواجه شد در گفت‌وگو با «شرق» درباره شرایط فعلی سینما می‌گوید: «چندوقت پیش یکی از دوستانم گفت: میدونی وجه اشتراک دولت آقایان خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی چیه؟ اینه که هر سه‌فیلم‌های تو را توقیف کردند! این شوخی مثل فیلم‌هایم، هم خنده‌داره و هم غم‌انگیز و تلخ. فیلم «خواب تلخ» در زمان آقای خاتمی و «آتشکار» در دوران آقای احمدی‌نژاد پروانه‌ ساخت گرفتند ولی سال‌ها مشکل نمایش پیدا کردند. «آشغال‌های دوست‌داشتنی» که در دولت قبل و بعد از یک‌سال‌ونیم بازنویسی فیلمنامه، مجوز ساخت گرفته بود، در همان دولت تولید و توسط مدیران بازبینی شد و اصلاحاتی بر آن انجام شد، بعد قرار بود در نخستین جشنواره فجر دولت اعتدال نمایش داده شود که با ظلم ویژه دوستان این اتفاق نیفتاد و متاسفانه «آشغال‌های دوست‌داشتنی» همچنان بلاتکلیف است.» او ادامه می‌دهد: «از این جهت مورد من هم یک‌استثناست و هم یک قاعده؛ استثنا از این بابت که مشکل نمایش همه فیلم‌های کارنامه یک فیلمساز تنها برای من ایجاد شده و قاعده نیز از این جهت که متاسفانه فیلمسازان زیادی نیز با این مشکل روبه‌رو هستند. اگرچه رویکرد دولت تدبیر و امید ظاهرا این بود که شرایط بهتری برای هنرمندان و سینماگران رقم بخورد اما فشارها بر وزارت ارشاد و سازمان سینمایی هرروز بیشتر از روز گذشته می‌شود. ما سینماگران همگی سوار یک‌قایق هستیم و قرار نیست کسی این قایق را سوراخ کند ولی اگر در گوشه‌ای از این قایق ظلمی می‌شود، قرار نیست تا ابد تحمل شود.» او در خصوص اینکه در آینده چه رویکردی را در روند کارش در پیش خواهد گرفت، اضافه می‌کند: «من متعلق به سینمایی هستم که همیشه شأن و جایگاه خاصی داشت اما طی 10سال گذشته حتی نامش هم مصادره شده و منزلتش را از دست داده است. سینمای مستقل، تعریف خاص خود را دارد ولی متاسفانه در این سال‌ها کسانی که خارج از این محدوده کار می‌کنند، بیشتر مدعی آن هستند! یک‌فیلمساز مستقل، دونده سرعت نیست دونده استقامت است و باید با تعامل و صبوری نگاه خاص خودش را در سینما حفظ کند، ولی با شرایطی که طی این مدت بر سینما گذشته، امیدها تا حد زیادی نقش بر آب شده است اما خوشبختانه جنس امیدی که در سینمای ایران خصوصا سینمای مستقل وجود دارد، امیدی نیست که وابسته به دولت و شرایط خاصی باشد.» امیر یوسفی در ادامه می‌گوید: «باعث تاسف است در دولتی که امید و تدبیر را سرلوحه کارش قرار داده، گروهی از سینماگرانش از نظر امنیت شغلی و روحی شرایط بدی را سپری می‌کنند. البته بگذریم از گروهی که ظاهرا حالشان خوب شده و امیدوارم همیشه هم در سایه دولت و دیگران خوب‌وخوش باشند.» او ادامه می‌دهد: «خوشبختانه سینماگران مستقل با این شرایط و بی‌هیچ کمکی باز به کارشان ادامه می‌دهند و موجودیت خود را حفظ می‌کنند، ولی باعث تاسف است که دولت امید و تدبیر نتوانست حتی ذره‌ای امید و احترام برای آنها به وجود بیاورد. البته مثبت‌ترین اتفاق این دوره تشکیل گروه هنر و تجربه بود که با اینکه انتقاداتی به‌نحوه اجرایی آن وارد است، اما من همواره مدافع این گروه سینمایی بوده و هستم. در صورت تداوم کار این گروه سینمایی و داشتن خط‌مشی مستقل از پخش سینمای تجاری و سینمای سفارشی، می‌تواند به ارتقای سطح سینمای ایران و پرورش مخاطب کمک کند.»
الوند: چاره‌ای نیست
سیروس الوند از دیگر سینماگرانی است که می‌گوید خیلی هم انتظار تغییرات عجیب‌وغریب در حوزه سینما را نداشته و بهتر است که واقع‌بین بود. او می‌گوید: «من هم مثل سایر سینماگران، کار می‌کنم و ادامه می‌دهم و چاره‌ای جز این نیست. قطعا بدترین اتفاقی که برای سینماگران رخ داده، روبه‌روشدن آنها با مشکلات اقتصادی است که در کارشان نمود پیدا می‌کند و چه‌بسا مانع ادامه کارشان شود. این شرایط تنها به سینما نیز خلاصه نمی‌شود همچنان‌که در تلویزیون یا حتی در جامعه نیز مشکلات اقتصادی فراوان است. اما معتقدم باید این مسیر را ادامه داد و کار کرد.»
شاه‌حسینی: چشم‌انداز روشنی نمی‌بینم
شهرام شاه‌حسینی که در جشنواره فجر سی‌وسوم با فیلم سینمایی «خانه دختر» حضور پیدا کرده بود، درباره شرایط سینما در سال93، می‌گوید: «حقیقت این است که من هم مثل بسیاری از سینماگران به آینده سینما در دولت جدید خوشبین بودم؛ به‌خصوص که در چهارسال گذشته فیلمی نساختم نه به این دلیل که نتوانستم، بلکه به این دلیل که فضا به‌گونه‌ای بود که تنها برخی افراد خاص می‌توانستند، فیلم بسازند و قطعا لابی‌هایی باید وجود داشته باشد.» او ادامه می‌دهد: «سال گذشته قبل از روی‌کارآمدن دولت جدید، برای گرفتن پروانه ساخت فیلم «خانه‌دختر» اقدام کردم و آن را رد کردند و خواستند با مشورت شخصی از شورای پروانه ساخت، فیلمنامه تغییراتی داشته باشد که چون من و فیلمنامه‌نویس کار آن فرد را شایسته اظهارنظر درباره کار نمی‌دانستیم، این اتفاق نیفتاد و منتظر دولت جدید ماندیم و بدون هیچ اصلاحیه‌ای فیلم ساخته شد و قبل از جشنواره پروانه ساخت گرفت، اما در کمال ناباوری داوری نشد.» شاه‌حسینی می‌افزاید: «ماجرای ساخت فیلمم را گفتم تا به اینجا برسم که اساسا دولت فعلی با دولت قبل به لحاظ سیاست‌گذاری‌های فرهنگی تغییری نکرده است، مدام آمار و ارقام ارایه می‌شود و بی‌احترامی به خانواده سینما زیاد شده است و به‌قول‌معروف سیستم ارباب‌ورعیتی در سینما حاکم و رسیدگی به امور فرهنگی به کسانی سپرده شده است که انگار سینما را بیشتر و بهتر از اهالی سینما می‌شناسند و این اتفاق بدی است.» او درباره آینده خود در سینمای ایران اضافه می‌کند: «من برای سینما طی سال‌های آینده چشم‌انداز روشنی نمی‌بینم، این حرف به معنی تاریک‌دیدن نیست اساسا چیزی نمی‌بینم. شاید بهترین راه این بود که ابتدا مردم را با سینما آشتی دهیم و بعد به سایر مسایل سینما رسیدگی کنیم که این اتفاق هم نیفتاد.»

بهناز شیربانی: در ابتدا «امید»، در میانه، «تردید»؛ در انتها، «یأس». سال93 برای بسیاری از سینماگران تداعی‌کننده این سه‌وضعیت بود. فیلم‌های زیادی از اکران بازماندند؛ آنهایی هم که پروانه نمایش داشتند یا رنگ اکران ندیدند (عصبانی نیستم و قصه‌ها) یا نمایششان دولت مستعجل بود (خانه‌پدری). ادامه ممیزی‌ها و دخالت برخی افراد غیرمرتبط در امور سینما، مصداق «در بر همان پاشنه می‌چرخد» بود. آنچه اما طی هفته‌های اخیر قدری به نگرانی‌ها افزوده، به‌واقعیت‌پیوستن آرزوی سال92 ایوبی، رییس سازمان سینمایی بود. سال پیش گفته بود: «درصد اندکی از مردم دغدغه‌های اجتماعی دارند و درصد باز هم کمتری دلمشغولی‌های روشنفکری و باز هم درصد پایین‌تر و ناچیزی مساله سیاسی دارند. سینمای ایران باید به‌سراغ موضوعاتی برود که بیشتر از اینها دغدغه و علاقه مردم است.» یک‌سال پس از این اظهارات، ایوبی با اشاره به فیلم‌های جشنواره سی‌وسوم فجر گفت: «اکثر فیلم‌ها را تماشا کرده‌ام. بیشتر فیلمسازها دغدغه فرهنگ و سبک زندگی ایرانی را دارند. مردم فیلم‌هایی را که مفاهیم اجتماعی را به‌خوبی بیان می‌کنند دوست دارند. درواقع مردم فیلم‌های خوش‌ساخت و دارای قصه را دوست دارند.» این صحبت‌ها یادآور نکاتی است که در سال‌های گذشته در «دفترچه سیاستگذاری سالانه معاونت سینمایی» بر آن تاکید می‌شد و اینکه سینماگر باید مطابق با «تجویز» مدیران فیلم بسازد. فیلم‌های برگزیده جشنواره فجر اغلب واجد ویژگی‌های موردنظر رییس سازمان سینمایی بودند و همین‌جا زنگ خطر به صدا درمی‌آید: «آیا فیلمساز باید طبق خواسته مدیران فیلم بسازد؟ در چنین حالتی آینده سینمای ایران به چه سمت‌وسویی می‌رود؟»
معصومی: عادت کرده‌ایم
«خرس»، ساخته خسرو معصومی از جمله فیلم‌های پرسروصدای دولت قبل بود؛ فیلمی توقیفی که مشکلاتش در دولت کنونی هم ادامه‌دار شده و مشخص نیست آیا رنگ پرده را خواهد دید یا نه؟ از سوی دیگر فیلم دیگر خسرو معصومی؛ «تابو» نیز از حضور در رقابت جشنواره سی‌وسوم فیلم فجر بازماند و گفته می‌شود ممیزی دلیل راه‌نیافتن فیلم به جشنواره است. معصومی در پاسخ به این پرسش که آینده فیلمسازی او با توجه به اتفاقات چندماه گذشته چگونه خواهد بود به «شرق» می‌گوید: «کاری که مدیران فرهنگی دولت کنونی انجام می‌دهند برایم اهمیت ندارد و اساسا جشنواره برایم اهمیتی ندارد. متاسفانه تنگ‌نظری در جامعه هنری ما بیداد می‌کند. شاید اولین‌بار که متوجه شدم فیلم «تابو» در جشنواره حضور ندارد، کمی ناراحت شدم اما بعد فراموش کردم. قطعا اهمیت این اتفاق و دلخوری من در وهله اول برای عوامل فیلمم است که با انگیزه و امید در فیلم کار کرده‌اند و دوست داشتم برای آنها اتفاقات خوبی رخ بدهد و قطعا برای خودم اهمیتی نداشت و قطعا برای من که 12فیلم سینمایی در این سینما کار کرده‌ام این جنبه از رفتارهای مدیران فرهنگی ناامید‌کننده است. متاسفانه در طول این سال‌ها به این رفتارها عادت کرده‌ایم و همچنان فیلم می‌سازیم و زندگی می‌کنیم. معتقدم در مورد فیلم آخرم «تابو» حق‌کشی شد و از این جهت متاسف شدم. معتقدم جلو مسیر هنرمند را کسی نمی‌تواند سد کند و هرزمان که شرایط مساعد باشد، کار می‌کنم.»
امیر یوسفی: دونده استقامتیم
محسن امیریوسفی، دیگر کارگردان کشورمان که او هم با مشکلات بسیاری در دولت قبل و دولت فعلی مواجه شد در گفت‌وگو با «شرق» درباره شرایط فعلی سینما می‌گوید: «چندوقت پیش یکی از دوستانم گفت: میدونی وجه اشتراک دولت آقایان خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی چیه؟ اینه که هر سه‌فیلم‌های تو را توقیف کردند! این شوخی مثل فیلم‌هایم، هم خنده‌داره و هم غم‌انگیز و تلخ. فیلم «خواب تلخ» در زمان آقای خاتمی و «آتشکار» در دوران آقای احمدی‌نژاد پروانه‌ ساخت گرفتند ولی سال‌ها مشکل نمایش پیدا کردند. «آشغال‌های دوست‌داشتنی» که در دولت قبل و بعد از یک‌سال‌ونیم بازنویسی فیلمنامه، مجوز ساخت گرفته بود، در همان دولت تولید و توسط مدیران بازبینی شد و اصلاحاتی بر آن انجام شد، بعد قرار بود در نخستین جشنواره فجر دولت اعتدال نمایش داده شود که با ظلم ویژه دوستان این اتفاق نیفتاد و متاسفانه «آشغال‌های دوست‌داشتنی» همچنان بلاتکلیف است.» او ادامه می‌دهد: «از این جهت مورد من هم یک‌استثناست و هم یک قاعده؛ استثنا از این بابت که مشکل نمایش همه فیلم‌های کارنامه یک فیلمساز تنها برای من ایجاد شده و قاعده نیز از این جهت که متاسفانه فیلمسازان زیادی نیز با این مشکل روبه‌رو هستند. اگرچه رویکرد دولت تدبیر و امید ظاهرا این بود که شرایط بهتری برای هنرمندان و سینماگران رقم بخورد اما فشارها بر وزارت ارشاد و سازمان سینمایی هرروز بیشتر از روز گذشته می‌شود. ما سینماگران همگی سوار یک‌قایق هستیم و قرار نیست کسی این قایق را سوراخ کند ولی اگر در گوشه‌ای از این قایق ظلمی می‌شود، قرار نیست تا ابد تحمل شود.» او در خصوص اینکه در آینده چه رویکردی را در روند کارش در پیش خواهد گرفت، اضافه می‌کند: «من متعلق به سینمایی هستم که همیشه شأن و جایگاه خاصی داشت اما طی 10سال گذشته حتی نامش هم مصادره شده و منزلتش را از دست داده است. سینمای مستقل، تعریف خاص خود را دارد ولی متاسفانه در این سال‌ها کسانی که خارج از این محدوده کار می‌کنند، بیشتر مدعی آن هستند! یک‌فیلمساز مستقل، دونده سرعت نیست دونده استقامت است و باید با تعامل و صبوری نگاه خاص خودش را در سینما حفظ کند، ولی با شرایطی که طی این مدت بر سینما گذشته، امیدها تا حد زیادی نقش بر آب شده است اما خوشبختانه جنس امیدی که در سینمای ایران خصوصا سینمای مستقل وجود دارد، امیدی نیست که وابسته به دولت و شرایط خاصی باشد.» امیر یوسفی در ادامه می‌گوید: «باعث تاسف است در دولتی که امید و تدبیر را سرلوحه کارش قرار داده، گروهی از سینماگرانش از نظر امنیت شغلی و روحی شرایط بدی را سپری می‌کنند. البته بگذریم از گروهی که ظاهرا حالشان خوب شده و امیدوارم همیشه هم در سایه دولت و دیگران خوب‌وخوش باشند.» او ادامه می‌دهد: «خوشبختانه سینماگران مستقل با این شرایط و بی‌هیچ کمکی باز به کارشان ادامه می‌دهند و موجودیت خود را حفظ می‌کنند، ولی باعث تاسف است که دولت امید و تدبیر نتوانست حتی ذره‌ای امید و احترام برای آنها به وجود بیاورد. البته مثبت‌ترین اتفاق این دوره تشکیل گروه هنر و تجربه بود که با اینکه انتقاداتی به‌نحوه اجرایی آن وارد است، اما من همواره مدافع این گروه سینمایی بوده و هستم. در صورت تداوم کار این گروه سینمایی و داشتن خط‌مشی مستقل از پخش سینمای تجاری و سینمای سفارشی، می‌تواند به ارتقای سطح سینمای ایران و پرورش مخاطب کمک کند.»
الوند: چاره‌ای نیست
سیروس الوند از دیگر سینماگرانی است که می‌گوید خیلی هم انتظار تغییرات عجیب‌وغریب در حوزه سینما را نداشته و بهتر است که واقع‌بین بود. او می‌گوید: «من هم مثل سایر سینماگران، کار می‌کنم و ادامه می‌دهم و چاره‌ای جز این نیست. قطعا بدترین اتفاقی که برای سینماگران رخ داده، روبه‌روشدن آنها با مشکلات اقتصادی است که در کارشان نمود پیدا می‌کند و چه‌بسا مانع ادامه کارشان شود. این شرایط تنها به سینما نیز خلاصه نمی‌شود همچنان‌که در تلویزیون یا حتی در جامعه نیز مشکلات اقتصادی فراوان است. اما معتقدم باید این مسیر را ادامه داد و کار کرد.»
شاه‌حسینی: چشم‌انداز روشنی نمی‌بینم
شهرام شاه‌حسینی که در جشنواره فجر سی‌وسوم با فیلم سینمایی «خانه دختر» حضور پیدا کرده بود، درباره شرایط سینما در سال93، می‌گوید: «حقیقت این است که من هم مثل بسیاری از سینماگران به آینده سینما در دولت جدید خوشبین بودم؛ به‌خصوص که در چهارسال گذشته فیلمی نساختم نه به این دلیل که نتوانستم، بلکه به این دلیل که فضا به‌گونه‌ای بود که تنها برخی افراد خاص می‌توانستند، فیلم بسازند و قطعا لابی‌هایی باید وجود داشته باشد.» او ادامه می‌دهد: «سال گذشته قبل از روی‌کارآمدن دولت جدید، برای گرفتن پروانه ساخت فیلم «خانه‌دختر» اقدام کردم و آن را رد کردند و خواستند با مشورت شخصی از شورای پروانه ساخت، فیلمنامه تغییراتی داشته باشد که چون من و فیلمنامه‌نویس کار آن فرد را شایسته اظهارنظر درباره کار نمی‌دانستیم، این اتفاق نیفتاد و منتظر دولت جدید ماندیم و بدون هیچ اصلاحیه‌ای فیلم ساخته شد و قبل از جشنواره پروانه ساخت گرفت، اما در کمال ناباوری داوری نشد.» شاه‌حسینی می‌افزاید: «ماجرای ساخت فیلمم را گفتم تا به اینجا برسم که اساسا دولت فعلی با دولت قبل به لحاظ سیاست‌گذاری‌های فرهنگی تغییری نکرده است، مدام آمار و ارقام ارایه می‌شود و بی‌احترامی به خانواده سینما زیاد شده است و به‌قول‌معروف سیستم ارباب‌ورعیتی در سینما حاکم و رسیدگی به امور فرهنگی به کسانی سپرده شده است که انگار سینما را بیشتر و بهتر از اهالی سینما می‌شناسند و این اتفاق بدی است.» او درباره آینده خود در سینمای ایران اضافه می‌کند: «من برای سینما طی سال‌های آینده چشم‌انداز روشنی نمی‌بینم، این حرف به معنی تاریک‌دیدن نیست اساسا چیزی نمی‌بینم. شاید بهترین راه این بود که ابتدا مردم را با سینما آشتی دهیم و بعد به سایر مسایل سینما رسیدگی کنیم که این اتفاق هم نیفتاد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.