|

رومن گاری و بعد زیبایی‌شناسانه پراکندگی

گذشته پرسه می‌زند

نادر شهریوری (صدقی)

رومن گاری شباهتی به آندره مالرو و پاتریک مودیانو دارد، هر سه بی‌خانمانی را تجربه کرده‌اند، منظور از بی‌خانمانی، بی‌خانمانی واقعی است: کودکی که پدر خود را به یاد نمی‌آورد مانند رومن گاری، کودکی که پدر و پدربزرگش خودکشی کرده‌اند و نزد مادربزرگش بزرگ می‌شود مانند آندره مالرو یا کودکی که با وجود داشتن پدر از جانبش طرد می‌شود مانند پاتریک مودیانو. این بی‌خانمانی ریشه‌دار، در ادبیات هر سه نویسنده انعکاس می‌یابد تا گواهی بر فلاکت و بی‌خانمانی فرد در جهان تباه‌شده باشد. مالرو با عنوان معنادار کتاب «ضدخاطرات» در واقع به خاطره‌های خود از گذشته «واکنش» نشان می‌دهد و مودیانو در ادبیاتش با پرسه‌زدن در کوچه‌ها، خیابان‌ها و کافه‌ها گذشته را جست‌وجو می‌کند و رومن گاری و اما او، هم با ادبیات و هم با زندگی‌اش نشان می‌دهد که گذشته هیچ نگذشته است.
رومن گاری در کتاب زندگی و مرگ امیل آژار، کتابی که تصمیم می‌گیرد بعد از مرگش چاپ شود، می‌نویسد: «من برای خود همیشه آدم دیگری بوده‌ام.» او در پی آدم دیگری‌بودن، به‌دنبال هویت‌ها یا موجودیت‌های تازه می‌گردد. او تا لحظه مرگ با «ضدخاطرات» اما در واقع به‌دنبال خاطره‌ها، در گریز از گذشته اما در جست‌وجوی آن، در گریز از خود اما در پی خود، بر هویت‌هایش با جعل اسم‌های مستعار در واقع بر موجودیت‌های تازه خود اضافه می‌کند. ایمل آژار تنها یکی از موجودیت‌های اوست؛ او با این نام یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایش «زندگی در پیش‌رو» را چاپ می‌کند اما او هویت‌های دیگری نیز دارد: رومن کاسو، فوسکو سینبالری، شاتان بوگا و لوسین برولار از دیگر اسم‌های مستعار یا درواقع از دیگر موجودیت‌های زندگی او هستند.
مومو، قهرمانِ کودک رمان «زندگی‌ پیش‌رو» همیشه به‌دنبال گذشته‌اش، در کوچه‌‌خیابان‌های پاریس در اطراف محله‌ای که زندگی می‌کند پرسه می‌زند. او مانند هر آدم دیگری و به‌خصوص هر کودک دیگر می‌خواهد بداند مادرش چه‌کسی است و هروقت با زنی برخورد می‌کند که از او خوشش می‌آید با خود خیال می‌کند شاید آن زن مادرش باشد اما او مادرش را نمی‌یابد زیرا مادرش به قتل رسیده است. مومو باوجود سن کمش تلخی واقعیت را درمی‌یابد: «زندگی چیزی نیست که متعلق به همه باشد.» «زندگی چیزی نیست که متعلق به همه باشد» این را پاتریک مودیانو خوب می‌فهمد اما رومن گاری نیز آن را خوب درمی‌یابد «21می سال1914 در ویلنو لیتوانی به دنیا آمده و در تقویم روسی روز تولدش 8‌می ذکر شده اما در تمامی زندگی‌نامه‌های معتبری که حتی نشر گالیمار در آغاز رمان‌هایش به او اختصاص داده، محل تولدش مسکو است و ایوان موسجوکین هنرپیشه مشهور روسی نقش پدر خیالی‌اش را بازی می‌کند.»به‌نظر می‌رسد تشتت در «خود» در «من» از ابتدا با رومن گاری همراه است و او تمامی تلاشش آن می‌شود که به این تشتت و پراکندگی، بعدی زیبایی‌شناسانه‌تر بدهد.
در 1935 «توفان» نخستین اثر رومن گاری منتشر می‌شود و رومن کاسیو نویسنده این اثر می‌گوید: «رومن کاسیو دو پدر برای خود می‌شناسد «گوگول» و خصوصا «مالرو»، اما با مالرو قرابت بیشتری دارد و از باب تمجید درباره مالرو گفته بود: هیچ‌گاه در تجربه انسانی‌ام به انسانی برنخوردم که تا این حد و اندازه لجوجانه و سرسختانه در جست‌وجوی بعدی زیبایی‌شناسی در اخلاق باشد.» «بعدی زیبایی‌شناسی در اخلاق» اگر بتوان آن را درست تفسیر کرد یعنی زیستن برای خود در عین توجه به دیگری. زیرا «دیگری» همواره مساله اساسی اخلاق است. با این حال بعد زیبایی‌شناسی، حضور «من» را پررنگ می‌کند و این در نوشته‌های مالرو وجود دارد. کمتر نوشته‌ای را می‌توان یافت که مانند نوشته‌های مالرو چنین آشکارا به صیغه اول شخص‌مفرد نوشته شده باشد. «آثار مالرو به صیغه اول‌شخص مفرد نوشته شده‌اند. در این شکی نیست.... این «من» حوادث را فرامی‌خواند، ایجاد می‌کند و شکل می‌دهد. آثار مالرو مبین یک زندگی‌اند و همچنین مبین شخصیتی که زندگی او را به خودش شناسانیده است اما این زندگی همان است که شخصیتی به خویشتن داده است.»این زندگی- زندگی زیبایی‌شناسانه- همان است که شخصیتی به خویشتن می‌دهد یعنی آنکه زندگی خود را به شعر تبدیل می‌کند و آن را می‌سراید تا با هاله‌ای از وهم، راز و رمز و هویت‌های مختلف، جالب به‌نظر آید، فی‌الواقع وجهی هنری به آن می‌بخشد، همانا هنری زیستنی که مالرو بر آن تاکید می‌کند. امیل آژار نام مستعاری بود که رومن گاری با آن چهار رمان نوشت. در سال1975 با همین نام به خاطر نوشتن رمان «زندگی در پیش‌رو» برنده جایزه ادبی گنکور می‌شود. اما او قبلا در سال1956 به خاطر نوشتن رمان «ریشه‌های آسمان» جایزه گنکور را از آن خود کرده بود اما هنگامی که امیل آژار برنده گنکور مهم‌ترین جایزه فرانسه شد، کسی نمی‌دانست امیل آژار همان رومن گاری است. زندگی پرماجرا و متشتت رومن گاری در دوم‌دسامبر1980 خودخواسته به پایان می‌رسد. او در‌حالی‌که روی یک حوله سرخ دراز کشیده بود گلوله‌ای را در دهان خالی کرد و در کنار خود یادداشتی گذاشته بود که در آن نوشته بود: «عاقبت واقعیت را کاملا بیان کردم.» رومن گاری آنقدر صادق بود که واقعیت را بیان کند. او قبلا نیز واقعیت را بیان کرده بود: در رمان لیدی‌ال، قهرمان کتابی با همین نام، عاشق‌پیشه‌ای که او نیز در دنیای زیبایی‌شناسانه (زندگی برای خود) و نه لزوما اخلاقی زندگی می‌کرد. زنی با سابقه‌ای متفاوت که گذشته خود را پنهان می‌کند اما دست‌آخر زمانی که حس می‌کند کلاه‌فرنگی‌اش در آستانه نابودی است واقعیت را برای معشوقش بیان می‌کند و اسم واقعی‌اش را می‌گوید: آنت بودَن و نه لیدی‌ال. گذشته پرسه می‌زند و قدرت آن همچون باری سنگین بر روح و روان آدمی سنگینی می‌کند. در پاتریک مودیانو اما این اندوه گذشته است که ذهنش را تسخیر کرده؛ این اندوه در بازگشت به خانواده به‌عنوان بازیافتن خود نمود می‌یابد. ترس از به‌رسمیت ‌شناخته‌نشدن یا «ناشناخته ماندگی» که مودیانو آن را در نداشتن خانواده می‌بیند کابوس دایمی او می‌شود. مودیانو درباره گذشته کودکی‌اش می‌گوید: «همان زمان هم در شبانه‌روزی مدرسه هنری چهارم بودم یعنی در شهری زندانی بودم که پدر و مادرم آنجا زندگی می‌کردند و این سخت‌تر بود. دوستانم ساعت چهار‌ونیم به خانه برمی‌گشتند و من در خوابگاه دبیرستان با نگهبانان شب می‌ماندم واقعا بی‌معنی و حزن‌انگیز بود.» در رومن گاری اندوه گذشته وجود ندارد، مادرش به او گفته بود یا ویکتور هوگو می‌شوی یا هیچ‌کس! او به قولی که به مادر خود داده بود عمل کرد، دوبار برنده جایزه گنکور شد، منتها «پراکندگی»،‌ «تشتت مزمن» و «شوق او به نمایش» و اصلا چه‌بسا «سرشت» او همه‌وهمه باعث شده بود به جهان از بعدی زیبایی‌شناسانه بنگرد تا با هر هویت تازه شوقی برای زیستن در خود بیابد. آدمی برای بازی در نمایش‌های زندگی نیاز به «نیرو» دارد اما به‌تدریج نیرویش را از دست داده بود. با این‌حال زندگی‌اش را جالب سروده بود شاید آخرین کلمه‌های قبل از خودکشی‌اش بیانگر همین موضوع باشد «خیلی خوش گذشت، ممنون،‌ خداحافظ».

رومن گاری شباهتی به آندره مالرو و پاتریک مودیانو دارد، هر سه بی‌خانمانی را تجربه کرده‌اند، منظور از بی‌خانمانی، بی‌خانمانی واقعی است: کودکی که پدر خود را به یاد نمی‌آورد مانند رومن گاری، کودکی که پدر و پدربزرگش خودکشی کرده‌اند و نزد مادربزرگش بزرگ می‌شود مانند آندره مالرو یا کودکی که با وجود داشتن پدر از جانبش طرد می‌شود مانند پاتریک مودیانو. این بی‌خانمانی ریشه‌دار، در ادبیات هر سه نویسنده انعکاس می‌یابد تا گواهی بر فلاکت و بی‌خانمانی فرد در جهان تباه‌شده باشد. مالرو با عنوان معنادار کتاب «ضدخاطرات» در واقع به خاطره‌های خود از گذشته «واکنش» نشان می‌دهد و مودیانو در ادبیاتش با پرسه‌زدن در کوچه‌ها، خیابان‌ها و کافه‌ها گذشته را جست‌وجو می‌کند و رومن گاری و اما او، هم با ادبیات و هم با زندگی‌اش نشان می‌دهد که گذشته هیچ نگذشته است.
رومن گاری در کتاب زندگی و مرگ امیل آژار، کتابی که تصمیم می‌گیرد بعد از مرگش چاپ شود، می‌نویسد: «من برای خود همیشه آدم دیگری بوده‌ام.» او در پی آدم دیگری‌بودن، به‌دنبال هویت‌ها یا موجودیت‌های تازه می‌گردد. او تا لحظه مرگ با «ضدخاطرات» اما در واقع به‌دنبال خاطره‌ها، در گریز از گذشته اما در جست‌وجوی آن، در گریز از خود اما در پی خود، بر هویت‌هایش با جعل اسم‌های مستعار در واقع بر موجودیت‌های تازه خود اضافه می‌کند. ایمل آژار تنها یکی از موجودیت‌های اوست؛ او با این نام یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایش «زندگی در پیش‌رو» را چاپ می‌کند اما او هویت‌های دیگری نیز دارد: رومن کاسو، فوسکو سینبالری، شاتان بوگا و لوسین برولار از دیگر اسم‌های مستعار یا درواقع از دیگر موجودیت‌های زندگی او هستند.
مومو، قهرمانِ کودک رمان «زندگی‌ پیش‌رو» همیشه به‌دنبال گذشته‌اش، در کوچه‌‌خیابان‌های پاریس در اطراف محله‌ای که زندگی می‌کند پرسه می‌زند. او مانند هر آدم دیگری و به‌خصوص هر کودک دیگر می‌خواهد بداند مادرش چه‌کسی است و هروقت با زنی برخورد می‌کند که از او خوشش می‌آید با خود خیال می‌کند شاید آن زن مادرش باشد اما او مادرش را نمی‌یابد زیرا مادرش به قتل رسیده است. مومو باوجود سن کمش تلخی واقعیت را درمی‌یابد: «زندگی چیزی نیست که متعلق به همه باشد.» «زندگی چیزی نیست که متعلق به همه باشد» این را پاتریک مودیانو خوب می‌فهمد اما رومن گاری نیز آن را خوب درمی‌یابد «21می سال1914 در ویلنو لیتوانی به دنیا آمده و در تقویم روسی روز تولدش 8‌می ذکر شده اما در تمامی زندگی‌نامه‌های معتبری که حتی نشر گالیمار در آغاز رمان‌هایش به او اختصاص داده، محل تولدش مسکو است و ایوان موسجوکین هنرپیشه مشهور روسی نقش پدر خیالی‌اش را بازی می‌کند.»به‌نظر می‌رسد تشتت در «خود» در «من» از ابتدا با رومن گاری همراه است و او تمامی تلاشش آن می‌شود که به این تشتت و پراکندگی، بعدی زیبایی‌شناسانه‌تر بدهد.
در 1935 «توفان» نخستین اثر رومن گاری منتشر می‌شود و رومن کاسیو نویسنده این اثر می‌گوید: «رومن کاسیو دو پدر برای خود می‌شناسد «گوگول» و خصوصا «مالرو»، اما با مالرو قرابت بیشتری دارد و از باب تمجید درباره مالرو گفته بود: هیچ‌گاه در تجربه انسانی‌ام به انسانی برنخوردم که تا این حد و اندازه لجوجانه و سرسختانه در جست‌وجوی بعدی زیبایی‌شناسی در اخلاق باشد.» «بعدی زیبایی‌شناسی در اخلاق» اگر بتوان آن را درست تفسیر کرد یعنی زیستن برای خود در عین توجه به دیگری. زیرا «دیگری» همواره مساله اساسی اخلاق است. با این حال بعد زیبایی‌شناسی، حضور «من» را پررنگ می‌کند و این در نوشته‌های مالرو وجود دارد. کمتر نوشته‌ای را می‌توان یافت که مانند نوشته‌های مالرو چنین آشکارا به صیغه اول شخص‌مفرد نوشته شده باشد. «آثار مالرو به صیغه اول‌شخص مفرد نوشته شده‌اند. در این شکی نیست.... این «من» حوادث را فرامی‌خواند، ایجاد می‌کند و شکل می‌دهد. آثار مالرو مبین یک زندگی‌اند و همچنین مبین شخصیتی که زندگی او را به خودش شناسانیده است اما این زندگی همان است که شخصیتی به خویشتن داده است.»این زندگی- زندگی زیبایی‌شناسانه- همان است که شخصیتی به خویشتن می‌دهد یعنی آنکه زندگی خود را به شعر تبدیل می‌کند و آن را می‌سراید تا با هاله‌ای از وهم، راز و رمز و هویت‌های مختلف، جالب به‌نظر آید، فی‌الواقع وجهی هنری به آن می‌بخشد، همانا هنری زیستنی که مالرو بر آن تاکید می‌کند. امیل آژار نام مستعاری بود که رومن گاری با آن چهار رمان نوشت. در سال1975 با همین نام به خاطر نوشتن رمان «زندگی در پیش‌رو» برنده جایزه ادبی گنکور می‌شود. اما او قبلا در سال1956 به خاطر نوشتن رمان «ریشه‌های آسمان» جایزه گنکور را از آن خود کرده بود اما هنگامی که امیل آژار برنده گنکور مهم‌ترین جایزه فرانسه شد، کسی نمی‌دانست امیل آژار همان رومن گاری است. زندگی پرماجرا و متشتت رومن گاری در دوم‌دسامبر1980 خودخواسته به پایان می‌رسد. او در‌حالی‌که روی یک حوله سرخ دراز کشیده بود گلوله‌ای را در دهان خالی کرد و در کنار خود یادداشتی گذاشته بود که در آن نوشته بود: «عاقبت واقعیت را کاملا بیان کردم.» رومن گاری آنقدر صادق بود که واقعیت را بیان کند. او قبلا نیز واقعیت را بیان کرده بود: در رمان لیدی‌ال، قهرمان کتابی با همین نام، عاشق‌پیشه‌ای که او نیز در دنیای زیبایی‌شناسانه (زندگی برای خود) و نه لزوما اخلاقی زندگی می‌کرد. زنی با سابقه‌ای متفاوت که گذشته خود را پنهان می‌کند اما دست‌آخر زمانی که حس می‌کند کلاه‌فرنگی‌اش در آستانه نابودی است واقعیت را برای معشوقش بیان می‌کند و اسم واقعی‌اش را می‌گوید: آنت بودَن و نه لیدی‌ال. گذشته پرسه می‌زند و قدرت آن همچون باری سنگین بر روح و روان آدمی سنگینی می‌کند. در پاتریک مودیانو اما این اندوه گذشته است که ذهنش را تسخیر کرده؛ این اندوه در بازگشت به خانواده به‌عنوان بازیافتن خود نمود می‌یابد. ترس از به‌رسمیت ‌شناخته‌نشدن یا «ناشناخته ماندگی» که مودیانو آن را در نداشتن خانواده می‌بیند کابوس دایمی او می‌شود. مودیانو درباره گذشته کودکی‌اش می‌گوید: «همان زمان هم در شبانه‌روزی مدرسه هنری چهارم بودم یعنی در شهری زندانی بودم که پدر و مادرم آنجا زندگی می‌کردند و این سخت‌تر بود. دوستانم ساعت چهار‌ونیم به خانه برمی‌گشتند و من در خوابگاه دبیرستان با نگهبانان شب می‌ماندم واقعا بی‌معنی و حزن‌انگیز بود.» در رومن گاری اندوه گذشته وجود ندارد، مادرش به او گفته بود یا ویکتور هوگو می‌شوی یا هیچ‌کس! او به قولی که به مادر خود داده بود عمل کرد، دوبار برنده جایزه گنکور شد، منتها «پراکندگی»،‌ «تشتت مزمن» و «شوق او به نمایش» و اصلا چه‌بسا «سرشت» او همه‌وهمه باعث شده بود به جهان از بعدی زیبایی‌شناسانه بنگرد تا با هر هویت تازه شوقی برای زیستن در خود بیابد. آدمی برای بازی در نمایش‌های زندگی نیاز به «نیرو» دارد اما به‌تدریج نیرویش را از دست داده بود. با این‌حال زندگی‌اش را جالب سروده بود شاید آخرین کلمه‌های قبل از خودکشی‌اش بیانگر همین موضوع باشد «خیلی خوش گذشت، ممنون،‌ خداحافظ».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.