|

ورزش، سیاست، روابط بین‌الملل

علیرضا احمدی

ورزش مقوله‌ای جذاب و مورد‌علاقه مردم دنیاست. ورزش دیگر صرفا کنشی بدنی نیست بلکه بسته به فضای شکل‌گیری آن، دارای ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و... است. همان‌گونه که در بررسی‌های علمی از رابطه فرهنگ و سیاست، اقتصاد و سیاست، اقتصاد و فرهنگ و مانند آن گفت‌وگو می‌کنیم، می‌توانیم درباره روابط‌ متقابل ورزش با سیاست و روابط بین‌الملل نیز گفت‌وگو کنیم. این مقاله مقدمه‌ای است بر رابطه ورزش با سیاست و روابط‌بین‌الملل و جنبه‌های مختلف و اثرات متقابل این رابطه‌ها. ورزش در دیپلماسی عمومی به‌عنوان ابزاری موثر و صلح‌آمیز برای توسعه روابط بین‌المللی مورد تاکید است، خصوصا برای آن دسته از کشورهایی که دارای فضای سرد سیاسی متقابلی هستند می‌تواند موجب تلطیف و عادی‌سازی رابطه میان دو‌کشور شود. از ‌لحاظ تاریخی از ورزش و جذابیت آن به‌عنوان یک‌روش برای پیشبرد برنامه‌های سیاسی استفاده می‌شود. می‌‌توان گفت سیاست در اساس شکل‌گیری رویدادهای ورزشی، چون المپیک موثر بوده، به‌گونه‌ای که از چندین‌روز‌پیش از برگزاری بازی‌ها المپیک باستان تعاملات نظامی و جنگی بین دولت‌‌شهرهای یونان متوقف می‌شد تا بازی‌ها در صلح کامل برگزار شود. هیتلر در سال1936 زمینه برگزاری هر‌چه‌باشکوه‌تر المپیک را فراهم آورد تا بستری برای تبلیغ حزب سیاسی خود باشد. سیاه‌پوستان در المپیک1968 مکزیک با اجرای حرکات خاص، ضدیت خود را با سیاست‌های نژادپرستانه آمریکا نشان دادند. در سال1971، نیکسون، رییس‌جمهور وقت ایالات‌متحده برای آغاز دوباره روابط میان دو کشور آمریکا و چین نسبت‌به اعزام تیم پینگ‌پنگ ایالات‌متحده به کشور چین اقدام کرد که فصل جدیدی را در روابط مردم ایالات‌متحده و چین باز کرد. از این عمل سیاسی دولت ایالات‌متحده تحت عنوان دیپلماسی پینگ‌پنگ یاد می‌شود. بهره‌گیری دولت ژنرال‌های آرژانتین از جام‌جهانی1987 مثال مهم دیگری است. این دولت کوشید با برگزاری باشکوه این جام از سویی و قهرمانی در آن از سوی دیگر، چهره مثبتی را از این رژیم عرضه کند و با ایجاد نوعی همگرایی ملی و تهییج احساسات، خود را مشروع جلوه دهد. تحولات در اتحاد شوروی و بلوک شرق کمونیست پس از به‌قدرت‌رسیدن میخاییل گورباچف در شوروی نیز زمینه فروریختن دیوار برلین و اتحاد دوباره دو آلمان را فراهم کرد. در این میان دو آلمان در سال1990 یک‌تیم مشترک روانه بازی‌ها کردند. تحریم بازی‌های المپیک مسکو (1980) و لس‌آنجلس (1984) از سوی ایران به‌ترتیب به‌دلیل اشغال افغانستان توسط روس‌ها و زورگویی‌های آمریکا به کشورمان و عدم‌رویارویی ورزشکاران ایرانی با رقبای اسراییلی نیز در همین زمره می‌گنجد.
در سال1998 نیز کشتی‌گیران آمریکایی نخستین ورزشکاران آمریکایی بودند که پس از ماجرای گروگانگیری اعضای سفارت آمریکا در تهران که حدود 20سال قبل از آن اتفاق افتاده بود، در ایران به رقابت پرداختند و مورد استقبال و تشویق تماشاگران ایرانی قرار گرفتند. جان مارکس، کارشناس حل بحران بر این باور است که رقابت کشتی‌گیران آمریکایی در ایران، نمونه‌‌ای است که نشان می‌دهد چگونه ورزش می‌تواند به‌عنوان یک‌وسیله موثر برای مقابله با بحران ‌استفاده شود. تماس‌های ورزشی به‌خصوص در دو‌رشته فوتبال و کشتی مهم‌ترین تماس‌های دو دولت ایران و آمریکا در حوزه‌های به‌ظاهر غیرسیاسی بوده که به‌دلیل سیاست‌های دولت آمریکا علیه دولت ایران تاکنون نتوانسته نقشی در برقراری رابطه میان دو‌‌‌طرف همانند دیپلماسی پینگ‌پنگ داشته باشد. یکی از مهم‌ترین چالش‌های جامعه‌ ایران در سال‌های اخیر، تحریم‌های اقتصادی و سیاسی است. به‌این‌جهت، کشور باوجود تمام توانمندی‌ها برای حضور در معادلات جهانی، نتوانسته جایگاه مطلوبش را به‌دست آورد. این مطالبه که ایران چگونه می‌تواند حضور خودش را بر نقشه جغرافیای انسانی اثبات کند یک‌دغدغه‌ملی به‌شمار می‌رود. کشور ما نیز ساز‌و‌کارهایی برای راهبری دیپلماسی ورزشی درنظر گرفته است، مانند تاسیس فدراسیون ورزش همبستگی زنان مسلمان در سال1370، تاسیس فدراسیون ورزشی غرب‌آسیا در سال1376 و تاسیس فدراسیون بین‌المللی ورزش‌های زورخانه‌ای در سال1383. به‌نظر می‌رسد این اقدامات باوجود موفقیت‌های نسبی نتوانسته‌اند نقش مطلوبی در توسعه روابط بین‌الملل داشته باشند. هرچند ورزش از قلمروهای دیگر جامعه‌ بشری مستقل و مجزا نبوده و نیست، اما ساز‌و‌کارهای بین‌المللی دنیای ورزش این امکان را به‌وجود آورده که فرصت بی‌مانندی برای دور‌زدن تحریم‌ها و مقابله با سیاست انزوا و گسترش تعاملات در عرصه‌های بین‌المللی فراهم شود. ورزش می‌تواند فرصت یکتایی برای خودنمایی جامعه‌ ایرانی در عرصه بین‌المللی، باوجود تحریم‌های گسترده اقتصادی و سیاسی فراهم آورد، همچنین به‌وسیله ورزش می‌توان روابط شکننده خود، با کشورهایی که با آن‌ها رابطه دیپلماتیک رسمی وجود ندارد را حفظ و در‌صورت لزوم زمینه گسترش آن را فراهم کرد.

ورزش مقوله‌ای جذاب و مورد‌علاقه مردم دنیاست. ورزش دیگر صرفا کنشی بدنی نیست بلکه بسته به فضای شکل‌گیری آن، دارای ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و... است. همان‌گونه که در بررسی‌های علمی از رابطه فرهنگ و سیاست، اقتصاد و سیاست، اقتصاد و فرهنگ و مانند آن گفت‌وگو می‌کنیم، می‌توانیم درباره روابط‌ متقابل ورزش با سیاست و روابط بین‌الملل نیز گفت‌وگو کنیم. این مقاله مقدمه‌ای است بر رابطه ورزش با سیاست و روابط‌بین‌الملل و جنبه‌های مختلف و اثرات متقابل این رابطه‌ها. ورزش در دیپلماسی عمومی به‌عنوان ابزاری موثر و صلح‌آمیز برای توسعه روابط بین‌المللی مورد تاکید است، خصوصا برای آن دسته از کشورهایی که دارای فضای سرد سیاسی متقابلی هستند می‌تواند موجب تلطیف و عادی‌سازی رابطه میان دو‌کشور شود. از ‌لحاظ تاریخی از ورزش و جذابیت آن به‌عنوان یک‌روش برای پیشبرد برنامه‌های سیاسی استفاده می‌شود. می‌‌توان گفت سیاست در اساس شکل‌گیری رویدادهای ورزشی، چون المپیک موثر بوده، به‌گونه‌ای که از چندین‌روز‌پیش از برگزاری بازی‌ها المپیک باستان تعاملات نظامی و جنگی بین دولت‌‌شهرهای یونان متوقف می‌شد تا بازی‌ها در صلح کامل برگزار شود. هیتلر در سال1936 زمینه برگزاری هر‌چه‌باشکوه‌تر المپیک را فراهم آورد تا بستری برای تبلیغ حزب سیاسی خود باشد. سیاه‌پوستان در المپیک1968 مکزیک با اجرای حرکات خاص، ضدیت خود را با سیاست‌های نژادپرستانه آمریکا نشان دادند. در سال1971، نیکسون، رییس‌جمهور وقت ایالات‌متحده برای آغاز دوباره روابط میان دو کشور آمریکا و چین نسبت‌به اعزام تیم پینگ‌پنگ ایالات‌متحده به کشور چین اقدام کرد که فصل جدیدی را در روابط مردم ایالات‌متحده و چین باز کرد. از این عمل سیاسی دولت ایالات‌متحده تحت عنوان دیپلماسی پینگ‌پنگ یاد می‌شود. بهره‌گیری دولت ژنرال‌های آرژانتین از جام‌جهانی1987 مثال مهم دیگری است. این دولت کوشید با برگزاری باشکوه این جام از سویی و قهرمانی در آن از سوی دیگر، چهره مثبتی را از این رژیم عرضه کند و با ایجاد نوعی همگرایی ملی و تهییج احساسات، خود را مشروع جلوه دهد. تحولات در اتحاد شوروی و بلوک شرق کمونیست پس از به‌قدرت‌رسیدن میخاییل گورباچف در شوروی نیز زمینه فروریختن دیوار برلین و اتحاد دوباره دو آلمان را فراهم کرد. در این میان دو آلمان در سال1990 یک‌تیم مشترک روانه بازی‌ها کردند. تحریم بازی‌های المپیک مسکو (1980) و لس‌آنجلس (1984) از سوی ایران به‌ترتیب به‌دلیل اشغال افغانستان توسط روس‌ها و زورگویی‌های آمریکا به کشورمان و عدم‌رویارویی ورزشکاران ایرانی با رقبای اسراییلی نیز در همین زمره می‌گنجد.
در سال1998 نیز کشتی‌گیران آمریکایی نخستین ورزشکاران آمریکایی بودند که پس از ماجرای گروگانگیری اعضای سفارت آمریکا در تهران که حدود 20سال قبل از آن اتفاق افتاده بود، در ایران به رقابت پرداختند و مورد استقبال و تشویق تماشاگران ایرانی قرار گرفتند. جان مارکس، کارشناس حل بحران بر این باور است که رقابت کشتی‌گیران آمریکایی در ایران، نمونه‌‌ای است که نشان می‌دهد چگونه ورزش می‌تواند به‌عنوان یک‌وسیله موثر برای مقابله با بحران ‌استفاده شود. تماس‌های ورزشی به‌خصوص در دو‌رشته فوتبال و کشتی مهم‌ترین تماس‌های دو دولت ایران و آمریکا در حوزه‌های به‌ظاهر غیرسیاسی بوده که به‌دلیل سیاست‌های دولت آمریکا علیه دولت ایران تاکنون نتوانسته نقشی در برقراری رابطه میان دو‌‌‌طرف همانند دیپلماسی پینگ‌پنگ داشته باشد. یکی از مهم‌ترین چالش‌های جامعه‌ ایران در سال‌های اخیر، تحریم‌های اقتصادی و سیاسی است. به‌این‌جهت، کشور باوجود تمام توانمندی‌ها برای حضور در معادلات جهانی، نتوانسته جایگاه مطلوبش را به‌دست آورد. این مطالبه که ایران چگونه می‌تواند حضور خودش را بر نقشه جغرافیای انسانی اثبات کند یک‌دغدغه‌ملی به‌شمار می‌رود. کشور ما نیز ساز‌و‌کارهایی برای راهبری دیپلماسی ورزشی درنظر گرفته است، مانند تاسیس فدراسیون ورزش همبستگی زنان مسلمان در سال1370، تاسیس فدراسیون ورزشی غرب‌آسیا در سال1376 و تاسیس فدراسیون بین‌المللی ورزش‌های زورخانه‌ای در سال1383. به‌نظر می‌رسد این اقدامات باوجود موفقیت‌های نسبی نتوانسته‌اند نقش مطلوبی در توسعه روابط بین‌الملل داشته باشند. هرچند ورزش از قلمروهای دیگر جامعه‌ بشری مستقل و مجزا نبوده و نیست، اما ساز‌و‌کارهای بین‌المللی دنیای ورزش این امکان را به‌وجود آورده که فرصت بی‌مانندی برای دور‌زدن تحریم‌ها و مقابله با سیاست انزوا و گسترش تعاملات در عرصه‌های بین‌المللی فراهم شود. ورزش می‌تواند فرصت یکتایی برای خودنمایی جامعه‌ ایرانی در عرصه بین‌المللی، باوجود تحریم‌های گسترده اقتصادی و سیاسی فراهم آورد، همچنین به‌وسیله ورزش می‌توان روابط شکننده خود، با کشورهایی که با آن‌ها رابطه دیپلماتیک رسمی وجود ندارد را حفظ و در‌صورت لزوم زمینه گسترش آن را فراهم کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.