جشنواره فجر «سینما»ش کمه!
بهروز گرانپایه
در نگاهی عمومی و در یک جمعبندی و ارزیابی کلی از فیلمهای بهنمایشگذاشتهشده در جشنواره فیلم فجر امسال، میتوان گفت «عنصر» یا «درونمایه سینمایی» فیلمها بسیار ضعیف و اندک است. سینما در اینجا بهعنوان ماده و عنصر اصلی هنری مدنظر است. برای توضیح بیشتر این ادعا، ابتدا ببینیم منظور از عنصر یا درونمایه سینمایی فیلمها چیست؟
اگر از منازعات نخستین که یک سده پیش بر سر تعریف سینما شکل گرفت بگذریم، امروزه همه باور داریم که سینما، هنر است. البته هنری ترکیبی و برساختهای مدرن که آمیزهای از چندین هنر سنتی و کلاسیک است و درعینحال از نمایش، موسیقی، شعر، قصه، نقاشی و گرافیک و مجسمهسازی و عکاسی متمایز و جدا مینشیند.
هر هنری، زبانی دارد؛ مادهای اصلی و درونمایهای و البته ابزاری، اصولی و سبکهای بیانی خاصی که ماهیت آن هنر را میسازد. در نقاشی: رنگ، در مجسمهسازی: گِل و گچ و سنگ و آهن، در شعر و قصه: کلمات، در موسیقی: صدا، آوا، نوا و... . زبان و ماده اصلی سینما- چنانچه هر درسآموخته آکادمیک یا تجربی میداند- تصویر (image) است؛ تصویری که با دوربین فیلمبرداری ثبت میشود. در ابتدا بر این باور بودند که: «هر چیزی پیش از اینکه بتواند یک تصویر باشد، باید اول واقعیت داشته باشد. بنابراین، فیلمی که روی پرده میبینیم صرفا یک بازسازی عکسی است، یا دقیق بگوییم: بازسازی یک بازی روی صحنه است» (تئوری فیلم). اما خیلی زود دریافتند اثر سینمایی والا و برتر، فیلم انتزاعی است و آنچه سینما را بهمثابه هنر، بالا و فرا میبرد، ارایه تصاویر متحرک بهگونهای است که معنا و مفهومی انتزاعی یا نمادین یا پیامی اخلاقی، اجتماعی و سیاسی را به مخاطب منتقل میکند. و البته روشن است که نزدیکشدن به موضوع انتزاعی از طریق چیز ملموس و موجود انجام میشود. بهعبارت دیگر، این واقعیت است که به مفهوم ذهنی تبدیل میشود؛ و چیز عینی است که به نماد بدل میشود.
از این منظر بود که موضوع بازنمایی جذبه، راز و جادوی تصویر با کمک زاویه و نحوه بهکارگیری دوربین و مونتاژ اهمیت پیدا کرد و سینما بهعنوان یک هنر خلاق، ویژه و مدرن؛ چه از منظر زیباییشناسی و جنبههای تزیینی و چه بهلحاظ معنایی و انتقال مفهوم و پیام مورد توجه قرار گرفت.
خلاصه کنم: زبان سینما، زبان تصویر است. فیلم باید با تصاویر و نماها سخن بگوید. سینما یک هنر بصری است و با نمایش و داستان فرق دارد. سخن پودوفکین (از استادان و بزرگان پیشکسوت فیلمسازی روسیه) برای فهم سینما بهمثابه هنر، بسیار کلیدی و ماندگار است: «هر نما از فیلم، همان خدمتی را برای کارگردان انجام میدهد که کلمه برای شاعر.» (کتاب «تکنیک فیلم»)
نکته دیگر آنکه سینما با رادیو و تلویزیون هم متفاوت است. به این معنا که فیلم بهمثابه اثری هنری را نمیتوان در برنامه «قصه شب» رادیو عرضه کرد. به جمله نخست این یادداشت برگردیم: موضوع ارزیابی فیلمهای جشنواره فجر امسال. میتوان ادعا کرد که تعدادی از فیلمهای بخش مسابقه در حد نمایشنامهای رادیویی عرضه شدهاند و بسیاری از فیلمها، چیزی بیش از یک تلهفیلم معمولی نیستند. آنچه در این فیلمها غالب است، متن کلامی و گفتارهاست. فیلم با دیالوگهاست که حرکت میکند و پیش میرود. گفتارهاست که گاهی به کمک صدای بلند موسیقی میخواهد معنا و منظوری را منتقل کند یا تاثیری بر مخاطب بگذارد؛ درواقع شیوهای که در نمایشنامه رادیویی یا در تئاتر- و البته نمایشهای کلاممحور- کاربرد دارد.
در فیلمها کمتر شاهد صحنههای ناب سینمایی یا نماهای جذاب و معنابخشی که بهتنهایی و البته در چارچوب موضوع محوری فیلم، سخن میگویند، هستیم. نماهای زیبای کارتپستالی از طبیعت، اندکی میبینیم، اما شاتها یا لانگشاتهایی که تماشاگر را به تامل فروبرد، مفهومی را منتقل یا عواطف مخاطب را متاثر کند، بهندرت دیده میشود. میدانیم که در سینما حتی شستن دستها وقتی از زاویهای خاص و در پیوند با تصاویر قبل و بعد خود نشان داده شود، میتواند معرف معنای ویژهای باشد.
برجستهبودن نقش کلام در سینمای ایران به قصه و فیلمنامه اهمیت محوری داده است. نهاینکه داستان کماهمیت باشد، بلکه فراترنشستن آن از نقش «بیان سینمایی» است که مانع توسعه سینما بهمثابه هنر میشود.
در این میان، تلاش آن دسته از کارگردانها که تلاش میکنند تا فرم و ساختار روایی فیلم را با فرار از روایت خطی داستان و استفاده از تکنیکهای فلاشبک و فلاشفوروارد تازه و متفاوت کنند، موفقیت بیشتری در پی داشته و دارد؛ شیوهای که بهعنوان یکی از دلایل متفاوتبودن با سایر فیلمها در فیلمهای «رخ دیوانه»، «عصر یخبندان» و «چهارشنبه 19اردیبهشت» مورد استفاده قرار گرفته است. سینمای تصویری البته سینمای دشواری است و نیازمند خلاقیت ذهنی و قدرت خیالپردازی بیشتری است. با این حال نباید فراموش کرد که توسعه و کمال هنر سینما نیز منوط و مشروط به همین عناصر است. اگر کارگردانها به این جنبهها کمتر توجه دارند، منتقدان سینمایی نباید در بررسیها و ارزیابیهای خود از این معیار غافل شوند که: زبان سینما، زبان تصویر است.
در نگاهی عمومی و در یک جمعبندی و ارزیابی کلی از فیلمهای بهنمایشگذاشتهشده در جشنواره فیلم فجر امسال، میتوان گفت «عنصر» یا «درونمایه سینمایی» فیلمها بسیار ضعیف و اندک است. سینما در اینجا بهعنوان ماده و عنصر اصلی هنری مدنظر است. برای توضیح بیشتر این ادعا، ابتدا ببینیم منظور از عنصر یا درونمایه سینمایی فیلمها چیست؟
اگر از منازعات نخستین که یک سده پیش بر سر تعریف سینما شکل گرفت بگذریم، امروزه همه باور داریم که سینما، هنر است. البته هنری ترکیبی و برساختهای مدرن که آمیزهای از چندین هنر سنتی و کلاسیک است و درعینحال از نمایش، موسیقی، شعر، قصه، نقاشی و گرافیک و مجسمهسازی و عکاسی متمایز و جدا مینشیند.
هر هنری، زبانی دارد؛ مادهای اصلی و درونمایهای و البته ابزاری، اصولی و سبکهای بیانی خاصی که ماهیت آن هنر را میسازد. در نقاشی: رنگ، در مجسمهسازی: گِل و گچ و سنگ و آهن، در شعر و قصه: کلمات، در موسیقی: صدا، آوا، نوا و... . زبان و ماده اصلی سینما- چنانچه هر درسآموخته آکادمیک یا تجربی میداند- تصویر (image) است؛ تصویری که با دوربین فیلمبرداری ثبت میشود. در ابتدا بر این باور بودند که: «هر چیزی پیش از اینکه بتواند یک تصویر باشد، باید اول واقعیت داشته باشد. بنابراین، فیلمی که روی پرده میبینیم صرفا یک بازسازی عکسی است، یا دقیق بگوییم: بازسازی یک بازی روی صحنه است» (تئوری فیلم). اما خیلی زود دریافتند اثر سینمایی والا و برتر، فیلم انتزاعی است و آنچه سینما را بهمثابه هنر، بالا و فرا میبرد، ارایه تصاویر متحرک بهگونهای است که معنا و مفهومی انتزاعی یا نمادین یا پیامی اخلاقی، اجتماعی و سیاسی را به مخاطب منتقل میکند. و البته روشن است که نزدیکشدن به موضوع انتزاعی از طریق چیز ملموس و موجود انجام میشود. بهعبارت دیگر، این واقعیت است که به مفهوم ذهنی تبدیل میشود؛ و چیز عینی است که به نماد بدل میشود.
از این منظر بود که موضوع بازنمایی جذبه، راز و جادوی تصویر با کمک زاویه و نحوه بهکارگیری دوربین و مونتاژ اهمیت پیدا کرد و سینما بهعنوان یک هنر خلاق، ویژه و مدرن؛ چه از منظر زیباییشناسی و جنبههای تزیینی و چه بهلحاظ معنایی و انتقال مفهوم و پیام مورد توجه قرار گرفت.
خلاصه کنم: زبان سینما، زبان تصویر است. فیلم باید با تصاویر و نماها سخن بگوید. سینما یک هنر بصری است و با نمایش و داستان فرق دارد. سخن پودوفکین (از استادان و بزرگان پیشکسوت فیلمسازی روسیه) برای فهم سینما بهمثابه هنر، بسیار کلیدی و ماندگار است: «هر نما از فیلم، همان خدمتی را برای کارگردان انجام میدهد که کلمه برای شاعر.» (کتاب «تکنیک فیلم»)
نکته دیگر آنکه سینما با رادیو و تلویزیون هم متفاوت است. به این معنا که فیلم بهمثابه اثری هنری را نمیتوان در برنامه «قصه شب» رادیو عرضه کرد. به جمله نخست این یادداشت برگردیم: موضوع ارزیابی فیلمهای جشنواره فجر امسال. میتوان ادعا کرد که تعدادی از فیلمهای بخش مسابقه در حد نمایشنامهای رادیویی عرضه شدهاند و بسیاری از فیلمها، چیزی بیش از یک تلهفیلم معمولی نیستند. آنچه در این فیلمها غالب است، متن کلامی و گفتارهاست. فیلم با دیالوگهاست که حرکت میکند و پیش میرود. گفتارهاست که گاهی به کمک صدای بلند موسیقی میخواهد معنا و منظوری را منتقل کند یا تاثیری بر مخاطب بگذارد؛ درواقع شیوهای که در نمایشنامه رادیویی یا در تئاتر- و البته نمایشهای کلاممحور- کاربرد دارد.
در فیلمها کمتر شاهد صحنههای ناب سینمایی یا نماهای جذاب و معنابخشی که بهتنهایی و البته در چارچوب موضوع محوری فیلم، سخن میگویند، هستیم. نماهای زیبای کارتپستالی از طبیعت، اندکی میبینیم، اما شاتها یا لانگشاتهایی که تماشاگر را به تامل فروبرد، مفهومی را منتقل یا عواطف مخاطب را متاثر کند، بهندرت دیده میشود. میدانیم که در سینما حتی شستن دستها وقتی از زاویهای خاص و در پیوند با تصاویر قبل و بعد خود نشان داده شود، میتواند معرف معنای ویژهای باشد.
برجستهبودن نقش کلام در سینمای ایران به قصه و فیلمنامه اهمیت محوری داده است. نهاینکه داستان کماهمیت باشد، بلکه فراترنشستن آن از نقش «بیان سینمایی» است که مانع توسعه سینما بهمثابه هنر میشود.
در این میان، تلاش آن دسته از کارگردانها که تلاش میکنند تا فرم و ساختار روایی فیلم را با فرار از روایت خطی داستان و استفاده از تکنیکهای فلاشبک و فلاشفوروارد تازه و متفاوت کنند، موفقیت بیشتری در پی داشته و دارد؛ شیوهای که بهعنوان یکی از دلایل متفاوتبودن با سایر فیلمها در فیلمهای «رخ دیوانه»، «عصر یخبندان» و «چهارشنبه 19اردیبهشت» مورد استفاده قرار گرفته است. سینمای تصویری البته سینمای دشواری است و نیازمند خلاقیت ذهنی و قدرت خیالپردازی بیشتری است. با این حال نباید فراموش کرد که توسعه و کمال هنر سینما نیز منوط و مشروط به همین عناصر است. اگر کارگردانها به این جنبهها کمتر توجه دارند، منتقدان سینمایی نباید در بررسیها و ارزیابیهای خود از این معیار غافل شوند که: زبان سینما، زبان تصویر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.