دموکراسی و چالشهای در راه
محمدتقی قزلسفلی .دانشیار علوم سیاسی دانشگاه مازندران
«باوجود سردرگمی احساسی و عاطفی یا خستگی ناشی از شدائد روزگار، باید که به خود، فرصت ادامهدادن و عمل بدهیم.» (هانا آرنت، «انسان در اعصار تاریک»)«در پهنه دموکراسیخواهی، چه چیزی در پیشروی ماست؟» با لحاظ تغییر و تحولات بیسابقه در این دو، سهساله اخیر، بهویژه در منطقه خاورمیانه بهتر است بهجای استناد به تصویرسازی «دوراهی کاذب»، از آینده انسانی و جهان هزارتوی کنونی، بگوییم راه فراروی ما بهسان جادهای طولانی و صعبالعبور است. طولانیتر از آنچه در سده18 و 19 و حتی در نخستیندهه خوشبینی پس از جنگ دوم جهانی بر اسلاف ما گذشته و خوشبینی دههنودی فوکویاما در داستان پایان تاریخ! و اما مسیر دموکراسی و صلح، جادهای است طولانی، گاه ناهموار، نفسگیر و البته پیشبینیناپذیر. اینک با اشاره به چندگزینه عینی و رخداده در یکی، دوسال گذشته برآنم نشان دهم دموکراسی چه به معنای تکنولوژی سیاسی و چه در معنای مستوفای شیوه زیست، با چه چالشهایی و بهویژه چه مسایلی رویاروی خواهد بود:
مساله نخست به اوضاع خاورمیانه برمیگردد. جاییکه همواره موردتوجه و دغدغهخاطر بوده است؛ از مستشرقین گذشته تا ریچارد رورتی، فرید ذکریا، برنارد لوییس و بن افلاک. عمدهکشورهای این منطقه از تونس و لیبی در شمال آفریقا گرفته تا مصر، سوریه و عراق دستخوش تحولات و حوادثی مهم و بههمینمیزان نگرانکننده و قابلتامل بودهاند، که گاه به ملودرامی از اندوه و دریغاگویی بر گذشته تبدیل شده است. رویدادهای سالهای2011 و 2012، زمینهساز خیزشهای اجتماعی و سیاسی شده و پس از آن مفهوم «دومینوی واقعی»، سبب فروپاشی، به قول کریستوفر دیویدسون در کتاب «دومینوی سقوط»، نظامهایی شد که بیشترشان ریاستجمهوریهای سلطنتی بودند. کشورهای این منطقه ضمن اینکه تحت فشارهای بینالمللی بودهاند، همچنین زیر فشارهای داخلی چندی چون کاهش منابع، رشد طبقه جوان، بیکاری روزافزون، اعمال تبعیض در جامعه و نقض حقوق اقلیتها قرار دارند. درحالحاضر، این مناطق بهواسطه قدرتگرفتن خطر خلافتاسلامی، به بهشت بنیادگرایی تبدیل شده و بهویژه در کشورهای عراق و سوریه، «داعش» توانسته در سرزمینهایی با جمعیت نزدیک به سهمیلیون، ابراز وجود کند. میزان وخامت در
شرایط انسانی تا آنجاست که آدمی گاه احساس میکند بهتر است همچون اوبالدیو فریاد برآورد: «جهان را نگه دارید، میخواهم پیاده شوم!» اگر گوستاو فلوبر، رماننویس نامدار فرانسوی (1880-1821) در قیدحیات بود و شاهد و ناظر حوادث دلخراش جهانی حتما احساس ناخرسندی خود از رنج زمانه را باشدتوحدت دوچندان انعکاس میداد. جهان معاصر او چون موقعیت دشوار ما آنقدر به چشمش خواروخفیف میآمد که شرط تحملش تنها بیخبری کامل از آن بود. یکبار به دوستش لوییز کوله، نوشت: «تمنا میکنم دیگر از آنچه در جهان میگذرد با من مگو. خبری برایم ننویس، مرا از خواندن مقالهها و روزنامهها معاف کن... بشر آتلانتید است.» اثرات این دگرگونی و شدائد احوال، تحتعنوان بهار عربی(؟!) البته ترکیه را نیز همراه کرده است. صحنههای اعتراضات از سرنگونی برخی از مشهورترین حاکمان خاورمیانه آغاز شد و بهسرعت جای خود را به تصاویر درگیریهای خونین در مصر و سوریه و عراق داد. مورد مصر از جهاتی قابلتامل و غافلگیرکننده بوده است، چراکه اخیرا بعد آن همه دگرگونی در این کشور، دادگاه، حسنی مبارک را تبرئه کرده و این خود زمینهساز اعتراضات دیگر شده است. به نظر میآید مشکلات
جامعه کهن مصر تمامی ندارد. بههرحال، وقایع میدان «تحریر»، «رابعه عدویه»، «تقسیم» و «پارک گزی» تا «والاستریت» نشان داد که «اعتراض» به شناسنامه دوران ما تبدیل شده است. از قضا این مهم از دید گردانندگان مجله معروف «تایم» دور نمانده و چهره شخصیت سال 2011 را به «معترض» اختصاص دادند. جنبشهای اعتراضی در ترکیه در نوع خود، جالب و از حیث نظریهپردازی بکر است. اینکه چگونه در کشوری که در ذیل حاکمیت حزب عدالت و توسعه و رجب طیب اردوغان (اکنون در مقام ریاستجمهور) رشد اقتصادی خود را از سه درصد در سال 2001 به 9درصد در سال 2010 رساند همین طبقه متوسط به بلای جان جامعه تبدیل شده است. تحلیلگران در پاسخ به چند عامل مهم اشاره دارند: اول اینکه ترکیه نمیتواند به جامعه تکصدایی تبدیل شود؛ به زبان ساده اینطور نیست که جامعه ترکیه را بتوان بهصورت یک کل واحد در حزب عدالت و توسعه حل کرد. عامل دیگر که از مواریث نکته اولی است این واقعیت است که ترکیه مثل بسیاری از کشورهای خاورمیانه از گذشته با مساله اقلیتهای قومی و زبانی مواجه بوده است. هر نوع سیاست یا حکمرانی اشتباه بهویژه در عصر ارتباطات جهانی، میتواند زمینه اعتراضها را تشدید
کند. مساله دوم به ایران اختصاص دارد. کشوری که تاریخ پرفرازوفرود دموکراسیخواهی آن آموزنده و گاه غافلگیرکننده بوده است.
دموکراسی و چالشهای در راه
توام با تحولات خرد و کلان در خاورمیانه، ایرانیها هم در 24خرداد ماه 1392 یک روحانی میانهرو را به مقام ریاستجمهوری برگزیدند و این به قول متفکری ایرانی جای خوشحالی دارد. از آنرو که سرانجام پس از یک سدهواندی افراطوتفریط، ایرانیان به کانونی باعنوان «اعتدالگرایی» در عرصه سیاست وثوق یافتند. البته اطلاق «اعتدالگرایی» پر بیراه نیست، چراکه شعارهای حسن روحانی چون «رونق اقتصادی، امنیت سیاسی و مدنی، حقوق اقلیتها، گشایش فرهنگی، میانهروی در صحنه بینالمللی و تعزیز علم و هنر» بیانی روشن از این مشی است. البته ایرانیان بهویژه طبقه متوسط آن در طول یک سده گذشته، خواستها و تمنیات خود را در عرصههای مختلف اقتصادی و فرهنگی بیان کردهاند، اما همانطور که «مقصود فراستخواه» گفته است، طبقه متوسط در ایران عموما نیمهعمر و نیمهجان بوده و متاسفانه به سهولت قابل تصاحب است و گاه مثل آنچه بر خاندان برمکی و جوینی گذشته، اسباب تامل و نگرانی. به هر روی برای طبقه حاکم روشن است که طبقه متوسط جدید ایرانی و اقشار کثیر کمدرآمد نیز علاقهمند به تغییرات قابلشهود در سطح سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیاند. به حکم واقعبینی
سیاسی و احتیاط که شرط هرگونه تحلیل در باب فرهنگ و سیاستِ ایرانی است، باید گفت نمیتوان انتظارات حداکثری از دولت اعتدال داشت. جدای از چالش دولت اعتدال با مخالفان و منتقدان سیاست خارجی در زمینه دیپلماسی هستهای، در حوزه آموزش عالی نیز دولت نتوانسته است گزینه مورد نظر را وارد کابینه کند. مساله سوم به وضع هستیشناختی ما در عصر «پساتاریخی» و جهان هزارتوی مجازی بازمیگردد. با تامل و تعمق بر جهان کنونی، هر یک از ما گویی بیشتر در مدار بینش مارکسی- نیچهای قرار میگیریم. در حالی که به یمن امکانات ارتباطی و فرهنگی عصر جهانی، شاهد پویایی و رشد جریانهای کار و سرمایه هستیم، اما در ضمن و در همان حال در مناطق بسیاری شاهد سیاهچالههایی از بدبختی هستیم. دهکده جهانی، یک دهکده به شدت تقسیم شده است. از این رو جهانیشدن برای زیگموند باومن، سببساز تولید انسانهای زائد و رانده و بیگانه شده است. شاید نشست شصتوهشتم و شصتونهم اجلاس سازمانملل و رویکرد جدید ایران به سیاست جهانی را بتوان مایه دلگرمی برای این راه پرفرازوفرود در نظر گرفت، وقتی در سایه این حسننیت بالاترین مقام سیاسی دو کشور ایران و آمریکا با تماس تلفنی به
گپوگفت درمیآیند. بحرانهای دامنگیر امنیت جهانی مثل خلافت اسلامی و گرمایش زمین، نیاز به تعامل و تعمیق نهادهای دموکراسی را تشدید میکند. با اینهمه اما شواهد حکایت از این دارد که ما از واژه خوشبینانه «آگورای الکترونیک جهانگستر» یا آنچه جان کین «پیدایش جمهوری اصیلی از اشکال متفاوت زندگی، سلایق و عقاید به مدد رسانههای عمومی» عنوان میکند، فاصله زیادی داریم. گزارش سالانه وزارت خارجه آمریکا بر وضعیت ترور در جهان نشان میدهد که در سال 2013، 18هزار نفر قربانی تروریسم در جهان شدهاند. از سوی دیگر، استیگلیتز، اقتصاددان پیشین بانک جهانی تصریح میکند که نظام اقتصادی جدید پساشوروی، به هیچوجه رفاه قابل توجهی در جامعه جدید روسیه به وجود نیاورده است. این بدان معناست که هنوز بحث در باب شبح مارکس یا تئوری مارکسیستی میتواند وسوسهکننده باشد. جدا از این امر مشهود، به قول متفکران پستمدرنی چون ژان بودریار، ما شاهد فضایی از هراس و اضطراب و نوعی ویروس ناامنی به چند دلیل هستیم؛ گسترش ایدز، نگرانی روزافزون از بیماری «ابولا» که تاکنون هزاران نفر را آلوده کرده است، تعمیق تروریسم در اطراف و اکناف جهان و کثرت ویروسهای
رایانهای. به قول جاناتان گلاور «داستان زمانه ما دایما با اطلاعات تازهای که بیوقفه از مصیبتها سرازیر میشوند، پیش چشمانمان گشودهتر میشود و با این همه اطلاعات، دشوار میتوان کناری ایستاد و به معنا و اهمیت نسبی رخدادها نیندیشید.» به معنای نیچهای، اینک زمان رویارویی انسان با فروپاشی معنا، پایان تاریخ، پایان امر اجتماعی و سیاسی، عدم ثبات هویت، تکثر و تنوع مفرط، دیوانگی اشباع و بهویژه عصر «سیاستِ تفاوت» است. او در تفسیر جمله کارل مارکس به دوستش آرنولد روگه در سال 1843 گفته بود: «مدتهاست که دیگر نمیتوان تصور کرد ایدهای یکه و روشن بتواند جهان را بهمعنای واقعی به فهم کامل درآورد» و باید گفت حال، امر تکصدا و امر همگون به نفع تنوع و چندگانگی و ناهمگونگی حرکت کرده است. پدیدههای جدیدی چون فمینیسم، جنبشهای اعتراضی قومی و زبانی و اقلیتهای جنسی در پی تعریف کلیدواژگان فلسفه سیاسی چون عدالت، آزادی، شهروندی و ماهیت بهترین شکل حکمروایی هستند. عصر تنوع و تکثیر رسانهای و رخدادهای پیشرو، اندیشه سیاسی را به زمینههای عینی و ملموسترِ «سیاست زندگی» سوق داده است. مسایل زیستمحیطی، ماهیت متغیر کار، خانواده،
هویتهای شخصی و فرهنگی و حالا آنچه امروزه سبک زندگی نامیده میشود، از جمله مباحث مهم در اندیشه سیاسی است؛ بیتعارف باید گفت اگر که مشی اعتدال و عقلانیت راهحل مشکلات چند دهه ایران است در سطح کلان هم توازن و تعادل چندقطبی، شرطی ضروری برای کاهش جنگ افروزی و خشونتهاست، به همان نسبت در عرصه نظریهپردازی نیز تنوع عقاید و سهیمکردن دیدگاههای بیشتر که همانا پذیرش نقش پیکارگرانه سیاست است، میتواند قدرت اجماع را بیشتر و نگرانی جامعه بشری را از بلایای کنونی کمتر کند.
«باوجود سردرگمی احساسی و عاطفی یا خستگی ناشی از شدائد روزگار، باید که به خود، فرصت ادامهدادن و عمل بدهیم.» (هانا آرنت، «انسان در اعصار تاریک»)«در پهنه دموکراسیخواهی، چه چیزی در پیشروی ماست؟» با لحاظ تغییر و تحولات بیسابقه در این دو، سهساله اخیر، بهویژه در منطقه خاورمیانه بهتر است بهجای استناد به تصویرسازی «دوراهی کاذب»، از آینده انسانی و جهان هزارتوی کنونی، بگوییم راه فراروی ما بهسان جادهای طولانی و صعبالعبور است. طولانیتر از آنچه در سده18 و 19 و حتی در نخستیندهه خوشبینی پس از جنگ دوم جهانی بر اسلاف ما گذشته و خوشبینی دههنودی فوکویاما در داستان پایان تاریخ! و اما مسیر دموکراسی و صلح، جادهای است طولانی، گاه ناهموار، نفسگیر و البته پیشبینیناپذیر. اینک با اشاره به چندگزینه عینی و رخداده در یکی، دوسال گذشته برآنم نشان دهم دموکراسی چه به معنای تکنولوژی سیاسی و چه در معنای مستوفای شیوه زیست، با چه چالشهایی و بهویژه چه مسایلی رویاروی خواهد بود:
مساله نخست به اوضاع خاورمیانه برمیگردد. جاییکه همواره موردتوجه و دغدغهخاطر بوده است؛ از مستشرقین گذشته تا ریچارد رورتی، فرید ذکریا، برنارد لوییس و بن افلاک. عمدهکشورهای این منطقه از تونس و لیبی در شمال آفریقا گرفته تا مصر، سوریه و عراق دستخوش تحولات و حوادثی مهم و بههمینمیزان نگرانکننده و قابلتامل بودهاند، که گاه به ملودرامی از اندوه و دریغاگویی بر گذشته تبدیل شده است. رویدادهای سالهای2011 و 2012، زمینهساز خیزشهای اجتماعی و سیاسی شده و پس از آن مفهوم «دومینوی واقعی»، سبب فروپاشی، به قول کریستوفر دیویدسون در کتاب «دومینوی سقوط»، نظامهایی شد که بیشترشان ریاستجمهوریهای سلطنتی بودند. کشورهای این منطقه ضمن اینکه تحت فشارهای بینالمللی بودهاند، همچنین زیر فشارهای داخلی چندی چون کاهش منابع، رشد طبقه جوان، بیکاری روزافزون، اعمال تبعیض در جامعه و نقض حقوق اقلیتها قرار دارند. درحالحاضر، این مناطق بهواسطه قدرتگرفتن خطر خلافتاسلامی، به بهشت بنیادگرایی تبدیل شده و بهویژه در کشورهای عراق و سوریه، «داعش» توانسته در سرزمینهایی با جمعیت نزدیک به سهمیلیون، ابراز وجود کند. میزان وخامت در
شرایط انسانی تا آنجاست که آدمی گاه احساس میکند بهتر است همچون اوبالدیو فریاد برآورد: «جهان را نگه دارید، میخواهم پیاده شوم!» اگر گوستاو فلوبر، رماننویس نامدار فرانسوی (1880-1821) در قیدحیات بود و شاهد و ناظر حوادث دلخراش جهانی حتما احساس ناخرسندی خود از رنج زمانه را باشدتوحدت دوچندان انعکاس میداد. جهان معاصر او چون موقعیت دشوار ما آنقدر به چشمش خواروخفیف میآمد که شرط تحملش تنها بیخبری کامل از آن بود. یکبار به دوستش لوییز کوله، نوشت: «تمنا میکنم دیگر از آنچه در جهان میگذرد با من مگو. خبری برایم ننویس، مرا از خواندن مقالهها و روزنامهها معاف کن... بشر آتلانتید است.» اثرات این دگرگونی و شدائد احوال، تحتعنوان بهار عربی(؟!) البته ترکیه را نیز همراه کرده است. صحنههای اعتراضات از سرنگونی برخی از مشهورترین حاکمان خاورمیانه آغاز شد و بهسرعت جای خود را به تصاویر درگیریهای خونین در مصر و سوریه و عراق داد. مورد مصر از جهاتی قابلتامل و غافلگیرکننده بوده است، چراکه اخیرا بعد آن همه دگرگونی در این کشور، دادگاه، حسنی مبارک را تبرئه کرده و این خود زمینهساز اعتراضات دیگر شده است. به نظر میآید مشکلات
جامعه کهن مصر تمامی ندارد. بههرحال، وقایع میدان «تحریر»، «رابعه عدویه»، «تقسیم» و «پارک گزی» تا «والاستریت» نشان داد که «اعتراض» به شناسنامه دوران ما تبدیل شده است. از قضا این مهم از دید گردانندگان مجله معروف «تایم» دور نمانده و چهره شخصیت سال 2011 را به «معترض» اختصاص دادند. جنبشهای اعتراضی در ترکیه در نوع خود، جالب و از حیث نظریهپردازی بکر است. اینکه چگونه در کشوری که در ذیل حاکمیت حزب عدالت و توسعه و رجب طیب اردوغان (اکنون در مقام ریاستجمهور) رشد اقتصادی خود را از سه درصد در سال 2001 به 9درصد در سال 2010 رساند همین طبقه متوسط به بلای جان جامعه تبدیل شده است. تحلیلگران در پاسخ به چند عامل مهم اشاره دارند: اول اینکه ترکیه نمیتواند به جامعه تکصدایی تبدیل شود؛ به زبان ساده اینطور نیست که جامعه ترکیه را بتوان بهصورت یک کل واحد در حزب عدالت و توسعه حل کرد. عامل دیگر که از مواریث نکته اولی است این واقعیت است که ترکیه مثل بسیاری از کشورهای خاورمیانه از گذشته با مساله اقلیتهای قومی و زبانی مواجه بوده است. هر نوع سیاست یا حکمرانی اشتباه بهویژه در عصر ارتباطات جهانی، میتواند زمینه اعتراضها را تشدید
کند. مساله دوم به ایران اختصاص دارد. کشوری که تاریخ پرفرازوفرود دموکراسیخواهی آن آموزنده و گاه غافلگیرکننده بوده است.
دموکراسی و چالشهای در راه
توام با تحولات خرد و کلان در خاورمیانه، ایرانیها هم در 24خرداد ماه 1392 یک روحانی میانهرو را به مقام ریاستجمهوری برگزیدند و این به قول متفکری ایرانی جای خوشحالی دارد. از آنرو که سرانجام پس از یک سدهواندی افراطوتفریط، ایرانیان به کانونی باعنوان «اعتدالگرایی» در عرصه سیاست وثوق یافتند. البته اطلاق «اعتدالگرایی» پر بیراه نیست، چراکه شعارهای حسن روحانی چون «رونق اقتصادی، امنیت سیاسی و مدنی، حقوق اقلیتها، گشایش فرهنگی، میانهروی در صحنه بینالمللی و تعزیز علم و هنر» بیانی روشن از این مشی است. البته ایرانیان بهویژه طبقه متوسط آن در طول یک سده گذشته، خواستها و تمنیات خود را در عرصههای مختلف اقتصادی و فرهنگی بیان کردهاند، اما همانطور که «مقصود فراستخواه» گفته است، طبقه متوسط در ایران عموما نیمهعمر و نیمهجان بوده و متاسفانه به سهولت قابل تصاحب است و گاه مثل آنچه بر خاندان برمکی و جوینی گذشته، اسباب تامل و نگرانی. به هر روی برای طبقه حاکم روشن است که طبقه متوسط جدید ایرانی و اقشار کثیر کمدرآمد نیز علاقهمند به تغییرات قابلشهود در سطح سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیاند. به حکم واقعبینی
سیاسی و احتیاط که شرط هرگونه تحلیل در باب فرهنگ و سیاستِ ایرانی است، باید گفت نمیتوان انتظارات حداکثری از دولت اعتدال داشت. جدای از چالش دولت اعتدال با مخالفان و منتقدان سیاست خارجی در زمینه دیپلماسی هستهای، در حوزه آموزش عالی نیز دولت نتوانسته است گزینه مورد نظر را وارد کابینه کند. مساله سوم به وضع هستیشناختی ما در عصر «پساتاریخی» و جهان هزارتوی مجازی بازمیگردد. با تامل و تعمق بر جهان کنونی، هر یک از ما گویی بیشتر در مدار بینش مارکسی- نیچهای قرار میگیریم. در حالی که به یمن امکانات ارتباطی و فرهنگی عصر جهانی، شاهد پویایی و رشد جریانهای کار و سرمایه هستیم، اما در ضمن و در همان حال در مناطق بسیاری شاهد سیاهچالههایی از بدبختی هستیم. دهکده جهانی، یک دهکده به شدت تقسیم شده است. از این رو جهانیشدن برای زیگموند باومن، سببساز تولید انسانهای زائد و رانده و بیگانه شده است. شاید نشست شصتوهشتم و شصتونهم اجلاس سازمانملل و رویکرد جدید ایران به سیاست جهانی را بتوان مایه دلگرمی برای این راه پرفرازوفرود در نظر گرفت، وقتی در سایه این حسننیت بالاترین مقام سیاسی دو کشور ایران و آمریکا با تماس تلفنی به
گپوگفت درمیآیند. بحرانهای دامنگیر امنیت جهانی مثل خلافت اسلامی و گرمایش زمین، نیاز به تعامل و تعمیق نهادهای دموکراسی را تشدید میکند. با اینهمه اما شواهد حکایت از این دارد که ما از واژه خوشبینانه «آگورای الکترونیک جهانگستر» یا آنچه جان کین «پیدایش جمهوری اصیلی از اشکال متفاوت زندگی، سلایق و عقاید به مدد رسانههای عمومی» عنوان میکند، فاصله زیادی داریم. گزارش سالانه وزارت خارجه آمریکا بر وضعیت ترور در جهان نشان میدهد که در سال 2013، 18هزار نفر قربانی تروریسم در جهان شدهاند. از سوی دیگر، استیگلیتز، اقتصاددان پیشین بانک جهانی تصریح میکند که نظام اقتصادی جدید پساشوروی، به هیچوجه رفاه قابل توجهی در جامعه جدید روسیه به وجود نیاورده است. این بدان معناست که هنوز بحث در باب شبح مارکس یا تئوری مارکسیستی میتواند وسوسهکننده باشد. جدا از این امر مشهود، به قول متفکران پستمدرنی چون ژان بودریار، ما شاهد فضایی از هراس و اضطراب و نوعی ویروس ناامنی به چند دلیل هستیم؛ گسترش ایدز، نگرانی روزافزون از بیماری «ابولا» که تاکنون هزاران نفر را آلوده کرده است، تعمیق تروریسم در اطراف و اکناف جهان و کثرت ویروسهای
رایانهای. به قول جاناتان گلاور «داستان زمانه ما دایما با اطلاعات تازهای که بیوقفه از مصیبتها سرازیر میشوند، پیش چشمانمان گشودهتر میشود و با این همه اطلاعات، دشوار میتوان کناری ایستاد و به معنا و اهمیت نسبی رخدادها نیندیشید.» به معنای نیچهای، اینک زمان رویارویی انسان با فروپاشی معنا، پایان تاریخ، پایان امر اجتماعی و سیاسی، عدم ثبات هویت، تکثر و تنوع مفرط، دیوانگی اشباع و بهویژه عصر «سیاستِ تفاوت» است. او در تفسیر جمله کارل مارکس به دوستش آرنولد روگه در سال 1843 گفته بود: «مدتهاست که دیگر نمیتوان تصور کرد ایدهای یکه و روشن بتواند جهان را بهمعنای واقعی به فهم کامل درآورد» و باید گفت حال، امر تکصدا و امر همگون به نفع تنوع و چندگانگی و ناهمگونگی حرکت کرده است. پدیدههای جدیدی چون فمینیسم، جنبشهای اعتراضی قومی و زبانی و اقلیتهای جنسی در پی تعریف کلیدواژگان فلسفه سیاسی چون عدالت، آزادی، شهروندی و ماهیت بهترین شکل حکمروایی هستند. عصر تنوع و تکثیر رسانهای و رخدادهای پیشرو، اندیشه سیاسی را به زمینههای عینی و ملموسترِ «سیاست زندگی» سوق داده است. مسایل زیستمحیطی، ماهیت متغیر کار، خانواده،
هویتهای شخصی و فرهنگی و حالا آنچه امروزه سبک زندگی نامیده میشود، از جمله مباحث مهم در اندیشه سیاسی است؛ بیتعارف باید گفت اگر که مشی اعتدال و عقلانیت راهحل مشکلات چند دهه ایران است در سطح کلان هم توازن و تعادل چندقطبی، شرطی ضروری برای کاهش جنگ افروزی و خشونتهاست، به همان نسبت در عرصه نظریهپردازی نیز تنوع عقاید و سهیمکردن دیدگاههای بیشتر که همانا پذیرش نقش پیکارگرانه سیاست است، میتواند قدرت اجماع را بیشتر و نگرانی جامعه بشری را از بلایای کنونی کمتر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.